QTJ «defolt» sheńberinen shyǵa aldy ma
ASTANA. KAZINFORM – 2024 jyldyń 12 maýsymynda Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasy Álıhan Smaıylov «Qazaqstan temir joly» kompanııasynyń 2023 jylǵy qyzmetine jasalǵan aýdıttiń qorytyndysyn baıandaı kelip, ulttyq operator qaryz júktemesiniń kesirinen defolt aldynda turǵanyn málimdegen. Keıin muny ulttyq kompanııanyń basshylary da, Kólik mınıstrliginiń ókilderi de teriske shyǵaryp baqty. 1,5 jyldyń ishinde QTJ Álıhan Smaıylov aıtqan defolt sheńberinen shyǵa aldy ma? Sandar sóılesin.
Naryqtyń reaktsııasy
Ádette mundaı málimdemelerdi qarjy naryǵyndaǵy ınvestorlar eleýsiz qaldyrmaıdy. QTJ oblıgatsııalarynyń KASE bırjasyndaǵy baǵalaý derekterine qaraǵanda, sol kezeńde shynynda da shaǵyn qozǵalys baıqalǵan. Máselen, 2024 jylǵy 11 maýsymdaǵy ındıkatıvtik baǵalaýda QTJ-nyń birqatar oblıgatsııalary boıynsha óteýge deıingi kiristilik shamamen 15–15,3% deńgeıinde bolǵan. Al 13 maýsymdaǵy baǵalaýda bul kórsetkish keıbir shyǵarylymdar boıynsha 16% shamasyna deıin kóterilip, oblıgatsııalardyń eseptik baǵasy sál tómendegen. Bul ınvestorlardyń táýekeldi qysqa merzimge bolsa da qaıta baǵalaǵanyn kórsetedi, biraq naryqta aıqyn dúrbeleń baıqalmaǵan.
Naryq oıynshylary QTJ oblıgatsııalaryn baǵalaǵanda kompanııanyń qarjylyq kórsetkishterimen qatar onyń memleketpen tyǵyz baılanysyn da eskeredi. Ulttyq temirjol operatory strategııalyq ınfraqurylym bolǵandyqtan, ınvestorlar qıyn jaǵdaıda memleket qoldaý kórsetýi múmkin ekenin túsinedi. Sondyqtan Álıhan Smaıylovtyń málimdemesi naryqta qysqa merzimdi saqtyq týǵyzǵanymen, QTJ baǵaly qaǵazdaryna degen senim kúrt ózgergen joq.
Taza qaryz operatsııalyq tabystan 6 ese kóp
Bul – naryqtyń reaktsııasy. Al 2023 jylǵy shoǵyrlandyrylǵan qarjylyq esep Álıhan Smaıylovtyń «kompanııa defolt aldynda tur» degen synynda negiz bolǵanyn kórsetedi. Qujatqa súıensek, jyl aıaǵynda QTJ-nyń jalpy qarjylyq mindettemeleri 2 trln 117 mlrd 547 mln teńge bolǵan. Qaryz qurylymyna bankter men qarjy ınstıtýttarynan alynǵan zaımdar, kompanııa shyǵarǵan oblıgatsııalar (boryshtyq baǵaly qaǵazdar) kiredi.
2023 jylǵy 31 jeltoqsanda QTJ-ǵa tıesili bank shottarynda jáne qysqa merzimdi depozıtterde 204 mlrd 614 mln teńge bolǵan. Sonda QTJ-nyń taza qaryzy (2,117 trln teńge - 204,6 mlrd teńge) shamamen 1,98 trln teńge bolǵan.
Kompanııanyń paıyz tólemderin, salyqtarmen negizgi quraldardyń tozýyn esepke almaǵandaǵy tabysy 2023 jyly shamamen 331 mlrd teńgege jetken. Jalpy qaryzdy osy kórsetkishke bólý arqyly (2,117 trln teńge/331 mlrd teńge) kompanııa boryshyn neshe jylda jaba alatynyn anyqtaýǵa bolady – 6,6 jyl. Demek, kompanııa qazirgi tabys deńgeıimen qaryzyn shamamen alty-jeti jyl ishinde ǵana jaba alady. Halyqaralyq tájirıbede bul koeffıtsıent 3-ten tómen bolsa qaýipsiz, 4-5 aralyǵy táýekel aımaǵy sanalady, al 6-dan joǵary kórsetkish kompanııanyń qaryz júktemesi aýyr ekenin bildiredi. Álıhan Smaıylovtyń defolt týraly málimdemesinde negiz bar dep otyrǵanymyz osydan.
2023 jyly QTJ qaryzdardyń paıyz tólemderin jabýǵa shamamen 208 mlrd teńge jumsaǵan. Jyldyq operatsııalyq tabys 331 mlrd teńge bolǵanyn aıttyq. Sonda kompanııanyń operatsııalyq tabysy qaryzdardyń paıyzdyq tólemderin áreń jaýyp tur degen sóz. Qarjy tájirıbesinde operatsııalyq tabys paıyz tólemderinen 3 ese joǵary bolǵanda ǵana qaýipsiz sanalady.
Qarjylyq eseptegi taǵy bir mańyzdy másele – kompanııanyń qysqa merzimdi tólem qabileti. 2023 jyldyń sońynda QTJ-nyń aǵymdaǵy mindettemeleri aǵymdaǵy aktıvterinen 382 665 mln teńgege asyp túsken.
Qarjylyq esep boıynsha, QTJ-nyń negizgi quraldarynyń (temirjol ınfraqurylymy, lokomotıvter, vagondar, stantsııalar jáne basqa aktıvter) balans quny shamamen 3,24 trln teńgedeı bolady. Qujatta bolashaq ınvestıtsııalyq mindettemeler de kórsetilgen. 2023 jyldyń sońyndaǵy jaǵdaı boıynsha mundaı mindettemelerdiń jalpy kólemi shamamen 1,87 trln teńge bolǵan. Buǵan ınfraqurylymdy jańǵyrtý jobalary, vagondar men lokomotıvter satyp alý, jóndeý jáne basqa ınvestıtsııalyq shyǵyndar kiredi.
Osylaısha, 2023 jylǵy qarjylyq eseptiń negizgi kórsetkishteri QTJ-nyń aktıvteri úlken bolǵanymen, qaryz júktemesi de joǵary ekenin kórsetedi. Kompanııanyń jalpy qaryzy 2 trln teńgeden asyp, operatsııalyq tabysyna shaqqanda 6 ese joǵary deńgeıde qalyp turǵan.
Synnan sabaq aldy ma?
Mine, Joǵary aýdıtorlyq palata mamandary osy kórsetkishterdi negizge alyp, QTJ qaryz esebinen ǵana damyp jatqanyn málimdegen bolatyn. Ulttyq kompanııa sol kezde aıtylǵan synnan qanshalyqty qorytyndy shyǵarǵanyn anyqtaý úshin 2024 jyldyń qorytyndysy men 2025 jyldyń alǵashqy 6 aıyndaǵy kórsetkishterdi saraptaý kerek. Óıtkeni 2025 jyldyń tolyq qorytyndysy tek mamyr aıyna qaraı resmı jarııalanady.
2024 jyly «Qazaqstan temir joly» shamamen 2,16 trln teńge tabys tapqan. Onyń ishinde taza paıdasy – 160,8 mlrd teńge, operatsııalyq tabysy – 551 mlrd teńge. Al jalpy qaryzy 2,65 trln teńgege jetken. Bul - 2023 jylmen salystyrǵanda shamamen 25% kóp. 2024 jyldyń operatsııalyq tabys deńgeıimen jalpy boryshty jabýǵa shamamen 4,8 jyl keter edi. Demek operatsııalyq tabys jalpy qaryzdan da jyldamyraq ósip, borysh júktemesi salystyrmaly túrde jeńildegen.
Al 2025 jyldyń alǵashqy jartysynda QTJ-nyń jalpy qaryzy odan ári ulǵaıyp, 2,95 trln teńgege jetti. Aralyq esep derekterine qaraǵanda, QTJ-nyń qaryzy úsh jyl ishinde turaqty túrde ósip, 3 trln teńge shegine jaqyndaı túsken.
Bul – birinshi jartyjyldyqtyń kórsetkishi. Jyldyń ekinshi jartysynda QTJ amerıkalyq Wabtec kompanııasymen 300 júk lokomotıvin satyp alýǵa kelisip, servıstik qyzmet kórsetý jóninde kelisim jasady. Taraptar 2034 jylǵa deıin bul keshendi jobaǵa shamamen 4,2 mlrd dollar (2 trln teńge) ınvestıtsııa salýǵa ýaǵdalasyp otyr. Sonymen qatar, Citibank arqyly shamamen 1,6 mlrd dollar kóleminde qarjy tartý týraly mandattyq kelisim jasalǵany belgili boldy. Bul derekter QTJ ınvestıtsııalyq jobalarǵa qaryz tartý modelinen bas tartpaǵanyn ańǵartady.
Top-menedjerler 816 mln teńge tapqan
QTJ-da sońǵy jyldary jolaýshylar segmenti shyǵyndy bolyp qalyp otyr. Mysaly, 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha jolaýshylar tasymaly 29,2 mlrd teńge shyǵyn kórsetse, 2025 jyldyń alǵashqy alty aıynda shyǵyn 17,9 mlrd teńge boldy. Resmı málimdemelerde áleýmettik jaýapkershilikpen tikeleı baılanysty osy tendentsııa ulttyq kompanııadaǵy negizgi máselelerdiń biri retinde jıi atalady. Alaıda onyń aýqymyn QTJ-nyń jalpy qarjylyq kórsetkishterimen salystyrǵanda bul tujyrymdy shartty deýge bolady. Máselen, kompanııanyń jalpy qaryzy 2025 jyldyń ortasyna qaraı 3 trln teńgege jaqyndady. Osy turǵydan alǵanda, jolaýshylar segmentindegi ondaǵan mıllıard teńgelik shyǵyn QTJ-nyń qaryz júktemesin túsindiretin negizgi faktor dep aıtý qıyn.
QTJ-nyń qarjylyq esebinde top-menedjmenttiń syıaqysy da kórsetilgen. Qujat derekterine qaraǵanda, kompanııanyń negizgi basqarýshy personalyna 2024 jyly 816 mln teńge tólengen. Bul soma basqarma men dırektorlar keńesiniń 18 múshesiniń jalaqysy men syıaqylaryn qamtıdy. Sonda top-menedjerdiń árqaısysy bir jylda orta eseppen 45,3 mln teńge aldy degen sóz. 2023 jyly bul kórsetkish 49 mln teńge (790 mln teńge/16 adam) bolǵan.
2024 jyly QTJ negizgi quraldarǵa 1,17 trln teńge ınvestıtsııa salǵan. Onyń ishinde 1,006 trln teńge júk tasymaly segmentindegi ınfraqurylym men jyljymaly quramdy jańartýǵa, 110 mlrd teńge jolaýshylar tasymalyna, al 54 mlrd teńge basqa baǵyttarǵa jumsalǵan. Bul QTJ-nyń qarjylyq modelinde qaryz júktemesiniń negizgi draıveri jolaýshylar tasymaly emes, temirjol ınfraqurylymyn jańartyp, keńeıtýge baǵyttalǵanyn kórsetedi.