Kitap oqıtyn ult: Qazaqstanda kitap salasynyń damýyna ne kedergi
ASTANA. KAZINFORM – Elimizde kitap oqýǵa degen qushtarlyq oıanyp, oqyrman qatary kún sanap tolyǵyp keledi. Alaıda baspagerler salanyń qarqyndy damýyna kedergi keltirip otyrǵan birqatar júıeli máseleni alǵa tartady. Olardyń qatarynda kitap taralymynyń azdyǵy, baspa shyǵyndarynyń joǵary bolýy, marketpleıstermen báseke jáne memlekettik qoldaý tetikteriniń jetkiliksizdigi bar.
Kazinform tilshisi qazaqstandyq oqyrmandardyń talǵamy qalaı ózgerip jatqanyn jáne kitap oqıtyn qoǵam qalyptastyrý úshin qandaı qadamdar qajet ekenin zerdeledi.
Motıvatsııalyq ádebıetten kórkem shyǵarmaǵa oıysý
Kitapal kompanııasynyń satý bóliminiń jetekshisi ári jazýshy Shrazaddın Qanııazovtyń aıtýynsha, Qazaqstanda kitapqa, ásirese qazaq tilindegi ádebıetke suranys jyl saıyn artyp keledi.
— Bul qazaq tiliniń qoldanylý aıasynyń keńeıýimen baılanysty. Qazaq tilinde sóıleıtinderdiń sany kóbeıgen saıyn kitap oqýǵa degen qyzyǵýshylyq ta artyp keledi. Sonyń nátıjesinde suranys ósip otyr, — deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, sońǵy jyldary kitap naryǵynda jańa úrdis baıqalady. Buryn oqyrmandar ózin-ózi damytýǵa arnalǵan ádebıetterdi kóbirek tańdasa, búginde kórkem shyǵarmalarǵa qyzyǵýshylyq arta túsken.
— Osydan úsh-tórt jyl buryn motıvatsııalyq jáne tulǵalyq damý taqyrybyndaǵy kitaptar jaqsy satylatyn. Qazir oqyrmanǵa emotsııa syılaıtyn, oılandyratyn shyǵarmalar jaqyn. Adamdar daıyn keńesten góri oqıǵany ózi saralap, qorytyndyny ózi jasaǵysy keledi. Menińshe, aldaǵy jyldary bul úrdis kúsheıe túsedi, — deıdi Shrazaddın Qanııazov.
Ol áleýmettik jelilerdiń de oqyrman talǵamyna áseri zor ekenin atap ótti. Onyń pikirinshe, Qazaqstandaǵy oqyrman qaýymy jas ereksheligi jaǵynan emes, kitap oqý mádenıetiniń qalyptasýy turǵysynan áli de damý kezeńinde.
Sondyqtan búginde qoǵam nazaryndaǵy avtorlar men ózekti taqyryptarǵa suranys joǵary. Belgili bir kitap nemese avtor aqparattyq keńistikte jıi talqylansa, oǵan degen qyzyǵýshylyq ta artady. Mundaı úrdis álemniń kóptegen elinde bar. Alaıda kitap oqý mádenıeti qalyptasyp kele jatqan Qazaqstanda bul aıqynyraq baıqalady.
Balalar jazýshysy, birneshe kitaptyń avtory Alına Oljas ta sońǵy jyldary kitapqa suranystyń artqanyn aıtady. Onyń pikirinshe, buǵan baspalardyń marketıng jumysyn tıimdi júrgizýi jáne kitaptardyń bezendirilý sapasynyń jaqsarýy áser etken.
— Menińshe, kitapqa qyzyǵýshylyq artyp keledi. Baspalar marketıngke erekshe kóńil bólip otyr. Sońǵy jyldary jaryq kórgen kitaptardyń muqabasy da, bezendirilýi de tartymdy. Sonymen qatar óz oıyn, sezimin shyǵarmalary arqyly erkin jetkizetin jas avtorlar kóbeıdi. Jyl saıyn jas oqyrmandar men jas jazýshylardyń qatary artyp kele jatqanyn kórý qýantady, — deıdi ol.
Qazaqstandaǵy kitap naryǵynyń basty túıtkilderi
Alaıda kez kelgen sala sııaqty kitap shyǵarý isinde de sheshimin kútken máseleler az emes.
Shrazaddın Qanııazovtyń aıtýynsha, naryqtyń basty erekshelikteriniń biri — eki tildi keńistikte qatar damýy.
— Qazaqstan halqy bir ǵana tilde oqymaıdy. Oqyrmannyń bir bóligi kitapty orys tilinde oqyǵandy jón kórse, endi bir bóligi qazaq tilin tańdaıdy. Sondyqtan baspalar kitaptardy eki tilde shyǵarýǵa májbúr. Baspa isinde bir zańdylyq bar: taralym neǵurlym kóp bolsa, kitaptyń basylý shyǵyny soǵurlym tómen bolady. Eń úlken aýdıtorııaǵa arnap kitap shyǵarǵan baspa baǵa jaǵynan da utady, — deıdi ol.
Avtordyń aıtýynsha, qazaqstandyq baspalar ishki naryqta Reseıdiń iri baspalarymen básekege túsýge májbúr. Máselen, bir avtordyń kitaby Reseıde 20–30 mıllıon oqyrmanǵa arnalyp basylsa, Qazaqstanda onyń aýdıtorııasy shamamen 2–3 mıllıon adammen ǵana shekteledi.
— Sondyqtan oqyrmandar arasynda «Nelikten Reseıde shyqqan kitap arzan, al bizde qymbat?» degen suraq jıi týyndaıdy. Onyń basty sebebi — aýdıtorııa kólemi. Bizdiń naryq shamamen on ese kishi bolǵandyqtan, kitap baǵasy da joǵaryraq bolady. Munda logıstıka máselesi joq, óıtkeni kitaptardyń basym bóligi Qazaqstanda basylady, — dep túsindirdi ol.
Shrazaddın Qanııazov kitap naryǵyndaǵy taǵy bir másele retinde jańa oıynshylar sanynyń artýyn ataıdy. Onyń pikirinshe, olardyń arasynda kásibı etıka men naryqtyq jaýapkershilik qaǵıdalaryn tolyq saqtaı bermeıtinder de bar.
Onyń aıtýynsha, kitap dúkenderi ónimdi baspalardan nemese kóterme jetkizýshilerden belgilengen baǵamen satyp alyp, ústemeaqy qosyp satady.
— Mysaly, kitap kóterme saýdada 2 myń teńgeden satylsa, dúkendegi baǵasy keminde 4 myń teńge bolýy kerek. Osy aıyrma dúkenniń tabysy bolyp sanalady. Onyń quramyna salyq, qyzmetkerlerdiń jalaqysy, jaldaý aqysy men logıstıkalyq shyǵyndar kiredi. Biraq keıde jetkizýshiniń ózi kelesi kúni sol kitapty marketpleıster arqyly eki ese arzan baǵamen usynady. Mundaı jaǵdaıda dúkenniń satylymy tómendep, taýar qoımada qalyp qoıady. Sonyń saldarynan oqyrman arasynda «dúkender baǵany negizsiz kóterip otyr» degen jańsaq pikir qalyptasady. Sondyqtan naryqta tıimdi baǵa saıasaty bolýy qajet, — deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, keıde aınalym qarajaty qajet bolǵanda kitap dúkenderiniń ózderi de úlken jeńildikter jarııalap, taýardy ózindik qunynan tómen baǵamen satýǵa májbúr bolady. Qysqa merzimde bul qarjy máselesin sheshkenimen, uzaq merzimde seriktester arasyndaǵy qarym-qatynasqa keri áser etýi múmkin.
Al jazýshy, balalar ádebıetiniń avtory Alına Oljas Qazaqstandaǵy kitap salasynyń negizgi máseleleriniń biri retinde ádebı agentter ınstıtýtynyń damymaýyn jáne qazirgi avtorlarǵa kórsetiletin qoldaýdyń jetkiliksizdigin ataıdy.
— Kitap jazyp, ony ózim shyǵaryp júrgen adam retinde aıtarym, elimizde ádebı agentter óte az. Sonymen birge qazirgi avtorlardy qoldaýǵa arnalǵan memlekettik qarjylandyrý jetkiliksiz. Logıstıka men kitap baǵasy qymbat bolǵanymen, oqyrman suranysy bar, — deıdi ol.
«Tiri kitap» ınternet-dúkeniniń ıesi Máýlen Janbolatuly da kitap naryǵynyń damýyna ekitildi aýdıtorııa, naryq kóleminiń shaǵyndyǵy jáne taralymnyń azdyǵy áser etip otyrǵanyn aıtady. Budan bólek, ol logıstıkalyq shyǵyndardyń joǵary bolýy, memlekettik qoldaýdyń jetkiliksizdigi, oqyrman suranysynyń turaqsyzdyǵy jáne marketpleıster tarapynan kúsheıip kele jatqan básekeni de negizgi túıtkilderdiń qataryna qosty.
— Qazaq tilindegi kitaptarǵa suranys aıtarlyqtaı artty dep esepteımin. Ásirese sońǵy jyldary jastar arasynda qazaqsha kontentke qyzyǵýshylyq kúsheıdi. Degenmen suranys óskenimen, kitap naryǵynyń ekonomıkalyq modeli áli tolyq qalyptasyp úlgergen joq, — dedi ol.
Kitap dúkenderi nege jabylyp jatyr?
Jýyrda kásipker Máýlen Janbolatuly óziniń oflaın formattaǵy kitap dúkeni jabylatynyn habarlady. Onyń aıtýynsha, mundaı sheshimge birneshe sebep áser etken.
— Kitap dúkeniniń jabylýyna birqatar jaıt yqpal etti. Atap aıtqanda, jaldaý aqysynyń qymbattaýy, salyq pen operatsııalyq shyǵyndardyń artýy, halyqtyń satyp alý qabiletiniń tómendeýi jáne tutynýshylyq daǵdynyń ózgerýi. Qazir adamdar taýardy kóbine ınternet arqyly satyp alady. Kitap bıznesiniń tabystylyǵy tómen. Kitap halyqqa qajetti rýhanı qundylyq bolǵanymen, kommertsııalyq turǵydan asa kiristi sala emes. Al jaldaý aqysy, qyzmetkerlerdiń jalaqysy, logıstıka men salyqqa ketetin shyǵyn jyl saıyn ósip keledi, — deıdi kásipker.
Máýlen Janbolatulynyń pikirinshe, onlaın formatqa kóshý jańa múmkindikterge jol ashady. Onyń aıtýynsha, bul tásil qazirgi oqyrmandardy saqtap qana qoımaı, aýdıtorııa aıasyn keńeıtýge de múmkindik beredi. Óıtkeni búginde adamdardyń basym bóligi kontentti de, saýdany da smartfon arqyly tutynady. Sonymen qatar onlaın format shyǵyndy azaıtyp, Qazaqstannyń barlyq óńirindegi oqyrmandarmen jumys isteýge qolaıly jaǵdaı jasaıdy.
— Bizdiń kitap dúkeniniń jabylýy — jekelegen jaǵdaı emes, naryqtaǵy úrdistiń bir kórinisi. Ásirese táýelsiz shaǵyn kitap dúkenderine ońaı bolmaı tur. Almatynyń ózinde uzaq jyldar boıy jumys istegen kitap dúkenderi jabylyp jatyr, — deıdi Máýlen Janbolatuly.
Kitap salasyna qandaı qoldaý qajet?
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2026 jylǵy 16 mamyrda oqý mádenıetin damytý jáne oqyrman ult qalyptastyrý týraly jarlyqqa qol qoıdy. Osyǵan baılanysty 2027 jyldyń 1 qańtaryna deıin «Kitaphana jáne baspa isi týraly» zań jobasyn ázirleý josparlanyp otyr.
Shrazaddın Qanııazovtyń aıtýynsha, kitap salasy tek kásipkerlikke ǵana emes, qoǵamdyq mıssııaǵa da súıenedi.
— Eń aldymen baspalar men kitap dúkenderi sııaqty kásipterge qoldaý qajet. Bul — qaıyrymdylyq sıpaty da bar sala. Kitap bıznesin tek paıda tabý úshin júrgizý qıyn. Kásipkerdiń elge qyzmet etý, qoǵamǵa paıda keltirý, mańyzdy oılardy oqyrmanǵa jetkizý nıeti bolýy kerek. Mundaı mıssııasyz bul salada uzaq ýaqyt eńbek etý ońaı emes. Sondyqtan Prezıdenttiń «Oqyrman ult» bastamasy kásipkerlerge serpin berip, isti jalǵastyrýǵa jiger beredi, — deıdi ol.
Onyń pikirinshe, kitap oqıtyn ult qalyptastyrý úshin qazaqstandyq avtorlardyń shyǵarmalaryn ekran tiline kóshirý isin de damytý mańyzdy.
— Eger kitapty demalys pen mádenı tutynýdyń bir túri retinde qarastyrsaq, onyń keńinen tanylýyna ekranızatsııanyń yqpaly zor. Qazaq ádebıetinde ótken ǵasyrdyń 60–80 jyldary «altyn dáýir» sanalady. Sol kezeńdegi týyndylar negizinde fılmder túsirilse, olarǵa degen qyzyǵýshylyq ta arta túser edi. Qazir táýelsiz rejısserler men prodıýserler mundaı jobalardy óz qarjysyna júzege asyrýǵa táýekel ete bermeıdi. Sondyqtan memleket tarapynan qoldaý bolsa, quba-qup. Álemdik tájirıbede kitap pen kıno qatar damıdy: fılm jaryq kórgennen keıin kitapqa suranys kúrt ósedi, — deıdi Shrazaddın Qanııazov.
Onyń aıtýynsha, Batys elderinde avtor shyǵarmasyn baspaǵa tapsyrǵanda, ekranızatsııa quqyǵyn da qosa beredi. Keıde kitap pen fılm bir mezgilde jaryqqa shyǵady. Onyń pikirinshe, Qazaqstan da birtindep osy tájirıbege jaqyndaýy kerek. Kitap sórede shań basyp qalmaı, teatr qoıylymyna, kınoǵa, komıkske, mýltfılmge, merch ónimderine jáne ózge de mádenı ónimderge aınalýǵa tıis.
Sarapshy kitap ındýstrııasy úshin arnaıy jaǵdaı jasaýdyń mańyzyn da atap ótti.
— Qazir saýdanyń basym bóligi marketpleısterge kóshti. Biraq olar kitapqa kez kelgen tutyný taýary retinde qaraıdy. Memleket baspa jáne kitap isine belgili bir jeńildikter usynyp otyrǵandyqtan, marketpleıster de osy baǵytta qadam jasaǵany jón. ıAǵnı komıssııa mólsherin tómendetip, kitap ónimderiniń ereksheligin eskeretin jeńildikter qarastyrylýy kerek, — deıdi ol.
Máýlen Janbolatuly da kitap ónimderine salyqtyq jeńildikter qajet ekenin aıtady. Sonymen birge ol jaldaý aqysyna jeńildik berý, kitaptardy óńirlerge taratý júıesin jetildirý jáne kitap dúkenderin mádenı ınfraqurylymnyń bir bóligi retinde qoldaý mańyzdy dep sanaıdy.
— «Oqyrman ult» bastamasy óte qajet. Biraq naqty nátıje bolýy úshin júıeli jumys kerek. Oqý mádenıetin mektepten bastap qalyptastyrý, kitap dúkenderiniń sanyn kóbeıtý, kitaphanalardy jańǵyrtý, avtorlar men baspalardy qoldaý, sapaly kontent óndirý qajet, — dedi ol.
Al jazýshy Alına Oljastyń pikirinshe, salany damytý úshin kitaptardy nasıhattaýdyń tegin tetikterin engizip, ádebı agentter ınstıtýtyn damytý qajet.
— Jazýshylar óz kitabyn tanytý úshin qomaqty qarjy jumsaıdy, biraq bul shyǵyn árdaıym aqtala bermeıdi. Kitap dúkenderi jergilikti avtorlardyń shyǵarmalaryn nasıhattaýǵa jetkilikti kóńil bólmeı keledi. Sondyqtan eń aldymen jazýshylarǵa qoldaý qajet. Tegin kitap klýbtary men ádebı úıirmeler uıymdastyryp, «ádebı agent» mamandyǵyn oqytýdy qolǵa alǵan jón. Sonda adamdar súıikti isin tastamaı, shyǵarmashylyqpen aınalysýǵa yntalana túsedi, — deıdi ol.
Jasandy ıntellekt: kómekshi me, álde qaýip pe?
Jazýshy Alına Oljastyń aıtýynsha, jasandy ıntellektini kitap muqabasyn ázirleýde, taqyrypty jedel zertteýde, keıipkerlerdiń bolmysyn ashýda, mátindi redaktsııalaýda jáne kitap daıyndaýdyń basqa da kezeńderinde tıimdi paıdalanýǵa bolady.
— Jasandy ıntellekt múmkindikterin ornymen qoldana bilsek, onyń paıdasy zor. Mysaly, kitap muqabasyn ázirleýge, qajetti taqyryptardy jedel zerdeleýge, keıipkerlerdi jan-jaqty ashýǵa, mátindi óńdeýge kómektesedi. Bilikti mamannyń qolynda bul óte paıdaly qural, — deıdi ol.
Shrazaddın Qanııazov ta jasandy ıntellektiniń aýdarma jasaý, redaktsııalaý, dızaın ázirleý jáne marketıngtik materıaldar daıyndaý úderisin edáýir jedeldetetinin aıtady.
Alaıda onyń pikirinshe, eń úlken qaýip — jasandy ıntellekt adamnyń boıynda bilimdi tolyq meńgerdim degen jalǵan túsinik qalyptastyrýy múmkin.
— Adam qysqasha mazmundy oqyp alyp, taqyrypty tolyq túsindim dep oılaıdy. Biraq qandaı da bir máseleni tereń meńgerý úshin kitap oqý qajet. Al kitap oqý úshin adamda sol bilimge degen ishki suranys bolýy kerek, — deıdi ol.
Sarapshynyń aıtýynsha, jasandy ıntellekt osy qajettilikti álsiretip, adamǵa «osynyń ózi jetkilikti, bárin bilesiń» degen aldamshy sezim uıalatady.
— Sondyqtan adamdar jasandy ıntellektiniń jaýabymen ǵana shektelmeı, ǵylymı jáne kórkem ádebıet oqyp, máseleniń mánine tereń boılap, óz kózqarasyn qalyptastyrsa deımin. Tutastaı jasandy ıntellekt jazǵan mátin adamdy tez jalyqtyrady. Al jazýshy ómirlik tájirıbesi men sezimin súzgiden ótkizip jazǵan kitap árdaıym óz oqyrmanynyń júregine jol tabady. Sondyqtan baspa isiniń bolashaǵyna senemin, — deıdi Shrazaddın Qanııazov.
Almatyda oqý mádenıeti qalaı qalyptasyp jatyr?
Almaty qalasynyń Mádenıet basqarmasy Kazinform agenttiginiń saýalyna bergen jaýabynda kitap oqýdy nasıhattaýda «KitapFest» festıvaliniń mańyzy zor ekenin atap ótti.
Jyl saıyn festıvalge shamamen 60 myń adam qatysady. Eger 2025 jyly shara barysynda 10 myńǵa jýyq kitap satylsa, 2026 jyly bul kórsetkish 15 myń danadan asqan.
Festıval aıasynda jazýshylarmen kezdesýler, kitap tanystyrylymdary, sheberlik sabaqtary jáne basqa da mádenı-aǵartýshylyq is-sharalar uıymdastyrylady.
— Festıvaldiń yqpaly uzaq merzimdi jobalar arqyly jalǵasyp keledi. Sonyń biri — 53 mektepte júzege asyrylyp jatqan ári myńnan astam oqýshyny biriktirgen «Kitap klýby — Oqyrman ult» jobasy, — dep habarlady basqarmadan.
Búginde Almatynyń kitaphanalar júıesine 31 kitaphana kiredi. Olardyń qorynda 1,37 mıllıonnan astam kitap bar. 2026 jyly kitaphana oqyrmandarynyń sany 341 myń adamǵa jetken.
Oqyrman sanyn arttyrý úshin elektrondy oqý zaldary, mobıldi qosymsha, kitap jetkizý qyzmeti jáne ózine-ózi qyzmet kórsetý stantsııalary iske qosylǵan. Qaladaǵy jeti kitaphana táýlik boıy jumys isteıdi.
Sonymen qatar mektepterde, joǵary oqý oryndarynda, saýda ortalyqtarynda, metro stantsııalarynda, kovorkıngter men qaýymdastyq ortalyqtarynda 32 avtonomdy kitap berý stantsııasy ornatylǵan.
Mobıldi qosymsha arqyly paıdalanýshylar elektrondy oqyrman bıletin rásimdep, kitap qorymen tanysa alady, is-sharalar týraly aqparat alyp, ózine jaqyn kitaphanany tabady jáne kitap jetkizý qyzmetin paıdalana alady.
Osyǵan deıin qazaqstandyqtardyń elektrondy kitaptardy jıi oqı bastaǵany týraly jazdyq.
