QR Ulttyq kitaphanasy - eldiń basty kitap qoımasy: Táýelsizdik jyldarynda kitap qory qalaı jańartyldy

- Qazaqstan táýelsizdiginiń 30 jyly ishinde Ulttyq kitaphana qory qandaı týyndylarmen, ádebıettermen tolyqty?

- Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kitaphanasy – ulttyq jáne álemdik rýhanı murany jınaqtaıtyn jáne san myńdaǵan oqyrmannyń aqparattyq qajettilikterin qanaǵattandyrýǵa baǵyttalǵan aǵartýshylyq qyzmetti júzege asyryp otyrǵan biregeı mádenıet ortalyǵy.Ulttyq kitaphana elimizdiń basty memlekettik kitap saqtaýshy qoımasy bolyp tabylady. Kitaphana qory ámbebap, onda barlyq taqyryptyq baǵyttaǵy jáne bilimniń barlyq salasyn qamtıtyn qujattar, álemniń ár túrli tilderindegi ádebıetterdiń barlyq túrleri bar, ol, shyn máninde halqymyzdyń baǵa jetpes murasy.

Qordy ózekti ádebıettermen qalyptastyrý - kitaphananyń negizgi basymdyqtarynyń biri. Bizdiń oqyrmandardyń aqparattyq qajettilikterin tolyǵymen qanaǵattandyrý maqsatynda jyl saıyn kitap qoryn ǵylymı, tarıhı, ǵylymı-kópshilik jáne qazirgi zamanǵy taqyryptar boıynsha jańa otandyq jáne sheteldik ádebıettermen, sondaı-aq, mádenı, ǵylymı jáne kórkem qundylyǵy joǵary basylymdarmen, basqa da aqparattyq resýrstarmen tolyqtyrý óte mańyzdy.

Qordy tolyqtyrýdyń negizgi kózi – Qazaqstan Respýblıkasynyń «Mádenıet týraly» jáne «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» zańdaryna sáıkes basylymdardyń mindetti tegin danalary, olar ulttyq repertýardy barynsha tolyq qamtamasyz etýge yqpal etedi.

Sondaı-aq, qor «Ádebıettiń áleýmettik mańyzdy túrlerin basyp shyǵarý» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynda tilderdi damytý men qoldanýdyń memlekettik baǵdarlamasy» memlekettik baǵdarlamalary, satyp alý (ádebıetter men merzimdi basylymdardy satyp alý), syıǵa tartý, halyqaralyq kitap almasý jáne taǵy basqa joldar arqyly tolyqtyrylady.

Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń «Ádebıettiń áleýmettik mańyzdy túrlerin basyp shyǵarý» baǵdarlamasyna sáıkes qorǵa negizinen qoǵamdyq-saıası, ǵylymı, anyqtamalyq, oqýlyqtar jáne kórkem ádebıetter túsedi.Syıǵa berilgen basylymdar qordy tolyqtyrýdyń turaqty kózi bolyp tabylady. Syıǵa tartqan ádebıetterdiń kómegimen kitaphana qory burynǵy jyldardaǵy qorda joq basylymdarmen ǵana emes, sonymen qatar, qaǵaz jáne elektrondy tasymaldaǵyshtaǵy jańa qujattarmen tolyqtyrylady. Avtorlar óz kitaptaryn qorǵa tapsyrý úshin arnaıy ákeledi nemese poshta arqyly jiberedi, sonymen qatar, jańa kitaptardyń tusaýkeserleri kezinde kitaptaryn syıǵa tartady.

Belgili qaıratkerler, aqyn-jazýshylardyń jeke kitaphanalarynan da ádebıetter qorǵa tapsyrylady, mysaly, Qazaqstannyń kórnekti jazýshylary Sábıt Muqanovtyń, Muzafar Álimbaevtyń, Qalıjan Bekhojınniń, Gerold Belgerdiń jáne Ázilhan Nurshaıhovtyń jeke kitaphanalarynan qundy ádebıetter, burynǵy dıplomat, elshi Bolathan Taıjanovtyń jeke kitaphanasynan biregeı ǵylymı basylymdar tapsyryldy. Mundaı mysaldar óte kóp.

Ulttyq kitaphana «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda jaryq kórgen basylymdardyń depozıtarııi bolyp tabylady. Bul basylymdar biregeıligimen jáne qaıtalanbas týyndylarymen erekshelenetin halqymyzdyń qazirgi mádenı murasynyń ajyramas baılyǵyna, rýhanı qazynasyna aınaldy. Búgingi tańda bul kitaptar kitaphana oqyrmandary arasynda joǵary suranysqa ıe, olar tarıh, arheologııa, fılosofııa, pedagogıka, saıasat, sáýlet, ekonomıka, zań, etnografııa jáne mádenıet týraly kitaptar, entsıklopedııalyq sózdikter, anyqtamalyqtar jáne qazaqstandyq jazýshylardyń kórkem shyǵarmalary. Olardyń ishinde 100 tomdyq qazaq folklorynyń jınaǵy «Babalar sózi», 20 tomdyq «Qazaq halqynyń fılosofııalyq murasy», «Álemdik fılosofııalyq mura» sııaqty biregeı serııalar, 20 tomdyq «Ádebı jádigerler», 14 tomdyq «Tarıh - adamzat aqyl-oıynyń qazynasy, 10 tomdyq «Qazaq ádebıetiniń tarıhy», «Adamzat aqyl-oıynyń qazynasy. Psıhologııa», «Qazaqtyń ata-zańdary» jáne basqalary, sonymen qatar, qazaq tiline aýdarylǵan álem klassıkteri úzdik týyndylarynyń aýdarmalarynan turatyn «Álem ádebıeti kitaphanasy» serııasy, «Álemdik saıasattaný antologııasy», «Álemdik áleýmettaný antologııasy» jáne taǵy basqalary bar.

Oqý zalynda oqyrmandarǵa «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda 537 ataýmen basylyp shyqqan kórkem jáne salalyq ádebıetter qoljetimdi. Olar qazaq halqynyń mádenı murasynda tarıhı mańyzy bar ótken zamannyń kórnekti ǵalymdary men oıshyldarynyń muralaryn zertteý, qoljazbalardy, sırek basylymdardy, kitaptar men muraǵat qujattaryn, qundy jazba derekterdi izdestirip tabý jáne olardyń kóshirmelerin alý maqsatymen jaqyn jáne alys shetel muraǵattary men kitaphanalaryna ǵylymı-zertteý ekspedıtsııalaryna bardy. Qytaı, Túrkııa, Mońǵolııa, Reseı, Ózbekstan, Armenııa, sondaı-aq AQSh, Batys Eýropa elderinde júrgizilgen ǵylymı izdenis jumystary nátıjesinde 1126 dana sırek basylymdar men qundy qujattar anyqtalyp, kóshirmeleri alyndy.

Ulttyq kitaphanada 2012 jyldan bastap Almaty qalasyndaǵy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń (QHA) depozıtarııi jemisti jumys isteıdi, onyń maqsaty - etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastar salasyndaǵy ǵylymı jumystar, zertteýler qoryn qalyptastyrý jáne nasıhattaý. Depozıtarııde jınaqtalǵan derekti jáne kórkem ádebıetter bizdiń elimizdiń aýmaǵynda ómir súrip jatqan túrli etnostardyń tarıhy men qazirgi ómirin beıneleıdi, qýǵyn-súrginge ushyraǵan halyqtardy deportatsııalaý úrdisterin, olardyń rýhanı mádenıeti, dástúrleri men óneriniń damýyn ashyp kórsetedi.

- Shet elderden qandaı jáne qansha kitap satyp alyndy?

- Kitaphana qory Halyqaralyq kitap almasý qyzmeti men birqatar jobalar aıasynda alys jáne jaqyn shetelderden keletin basylymdarmen de tolyqtyrylady. Mysaly,«Eýrazııa qory» jobasy boıynsha AQSh-tyń jetekshi baspalarynan aǵylshyn tilindegi kitaptar, «Qytaımen tanysý» aýqymdy baǵdarlamasy boıynsha aǵylshyn jáne qytaı tilderinde qytaı fılosofııasy, zań ǵylymdary, tarıhy, mádenıeti men óneri boıynsha basylymdar tústi, «Pýshkın kitaphanasy» megajobasy boıynsha biz óz qorlarymyzdy Reseıdiń jetekshi baspalarynyń sońǵy ónimderimen, mádenıettaný, fılosofııa, zań, ekonomıka, lıngvıstıka, ádebıettaný jáne zamanaýı ózekti basylymdarmen tolyqtyrdyq. AQSh (JDP) «Jýrnaldardy tartý etý» jobasy boıynsha óner, dızaın jáne mádenıet týraly basylymdar, «Japonııa týraly kitaptar satyp alý» halyqaralyq jobasyna sáıkes qorymyz Japonııa týraly aǵylshyn tilindegi qundy basylymdarmen tolyqtyryldy, olardy «Japan Foundation» aqparattyq-resýrstyq ortalyǵy tapsyrdy.

«Túrki álemi kitaphanalaryna kitap syılaý. Kitap - eń senimdi kópir (Qazaqstan)» ILESAM ǵylymı-ádebı shyǵarmalar avtorlarynyń túrik kásibı birlestigi jobasy aıasynda Túrkııa tarıhy men ǵylymyna, kórkem ádebıetine qatysty 5000-nan asa kitap, balalar basylymdary jáne anyqtamalyq basylymdar, sózdikter, entsıklopedııalar, sonymen qatar, medıtsınalyq, áleýmettik mańyzdy, ǵylymı-kópshilik jýrnaldarmen tolyqtyryldy. Kitaptar TIKA Túrik yntymaqtastyq jáne úılestirý agenttigi men Túrkııanyń mádenıet jáne týrızm mınıstrliginiń qoldaýymen tapsyryldy.

Dúnıejúzilik bank, Ortalyq Azııa aımaqtyq ekonomıkalyq yntymaqtastyq departamenti, Eýrazııalyq damý banki, Islam damý banki jáne Birikken Ulttar Uıymy ekonomıka jáne zań ádebıeti boıynsha aǵylshyn jáne orys tilderindegi kitaptar jınaǵyn turaqty túrde syıǵa tartady. Almatydaǵy Gete Instıtýty kitaphanaǵa únemi qoldaý kórsete otyryp, qordy tolyqtyrý maqsatynda nemis tilindegi kitaptar men merzimdi basylymdardy tegin tapsyrady.

Halyqaralyq kitap almasý jobasy aıasynda shet memleketter - AQSh Kongress kitaphanasynan, Germanııa, Italııa, Bolgarııa, Frantsııa, Polsha, Túrkııa, Chehııa, Qytaı, Úndistan, Mońǵolııa, Pákistan, Taıland, Vetnam, Koreıa, Reseı jáne TMD elderiniń ulttyq kitaphanalarynan kitaptar túsip otyrady.

Kitaphana qory kitaphanada ornalasqan shet elderdiń kitap buryshtaryn tolyqtyrý esebinen de tolyqtyrylady, búgingi tanda Túrkııa, Qytaı, Reseı, Iran, Pákistan, Koreıa jáne Úndistannyń kitap buryshtary jemisti jumys isteýde. Kitap buryshtarynyń maqsaty - osy atalǵan elderdiń ulttyq mádenıeti, tarıhy jáne ana tilderindegi ádebıeti týraly nasıhattaý jáne aqparattandyrý .Ár buryshtyń osy elderdiń dıplomatııalyq ókildikteri tolyqtyryp otyratyn qosalqy kitap qorlary bar.

- Ulttyq kitaphananyń baı qorynda búgingi kúni qansha kitap bar?

- Kitaphana qorynda ulttyq jáne álemdik mádenıettiń eń qundy jazba eskertkishteri bar. Munda qazaq kitaptarynyń jáne Qazaqstan týraly kitaptardyń, ózge de biregeı toptamalar men jınaqtardyń, qoljazbalyq qujattardyń, beıneleý óneri týraly basylymdardyń, kartografııalyq, notaly-mýzykalyq basylymdardy, sondaı-aq zamanaýı qujattardyń eń tolyq jıyntyǵy jınaqtalǵan. Kitap qory ártúrli tasymaldaǵyshtardaǵy jáne álem halyqtarynyń 122 tilinde 7 mıllıonnan astam basylymdar birligin quraıdy.

Kitaphananyń sırek kezdesetin kitaptar men qoljazbalar qorynda 40 myńnan astam qujat bar, olardyń 1000-nan astamy qoljazbalar. Zertteýshiler úshin ǵylymı qyzyǵýshylyq týdyratyn HІІ-HІH ǵasyrlardaǵy tarıh, geografııa, medıtsına, matematıka, fılosofııa, lıngvıstıka jáne basqalar boıynsha shyǵys qoljazbalarynyń baı qorymen biz maqtana alamyz. Qoljazbalar arab, parsy, túrki, túrik, ózbek, shaǵataı jáne basqa tilderde jazylǵan.

Qorda saqtalǵan qoljazbalardyń ishindegi eń qundylary - kýfa jazýmen jazylǵan XIІ ǵasyrdyń Qurany, túrki jazba eskertkishi - Fırdoýsıdiń shaǵataı tilindegi «Shahname» (XVIII ǵ.) týyndysy, 2003 jyly ıÝNESKO-nyń «Álem jady» baǵdarlamasynyń Halyqaralyq tizilimine engizilgen Qoja Ahmet ıAsaýıdiń «Dıýanı hıkmetter» (2 qoljazba, XIX ǵ.), «Rısala: Mıratýl-qýlýb» (XVIII ǵ.), «Nasabnama»: Qoja Ahmet ıAsaýıdiń ata-tegi týraly shejire (XVII ǵ.) jáne Súleımen Baqyrǵanıdyń «Hıkmetter» (XVI ǵ.) qoljazba kitaptary bolyp tabylady. 2019 jyly uzaq jylǵy júrgizilgen ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjesinde Súleımen Baqyrǵanıdiń «Hıkmat al Hazret Sultan-Garıfın» qoljazbasynyń aýdarmasy men faksımılesi alǵash ret jaryq kórgenin aıta ketken jón.

Quran toptamalarynyń ishinde arab tilindegi «nash» jazýymen jazylǵan XVIII ǵasyrdaǵy eń úlken «Quran» (1042 bet, salmaǵy 9100 g.) bar, onyń jolma-jol parsy tilindegi aýdarmasy bar. Bul jınaqta tolyq mátini bar basqa Qurandar da bar, biraq negizgi bóligi 3-4 súreden turatyn tolyq emes mátini bar Qurandar, olar birneshe ret qaıta jazylyp, Qazaqstan aýmaǵynda keń taralǵan, XV-XIX ǵasyrda jazylǵan qoljazbalar.

Qazaq mýzykasynyń biregeı fonoteka qory 3700 kúıtabaqty quraıdy, olardyń ishinde qazaq mýzykasynyń sırek jazbalary: Dına Nurpeıisovanyń, Dáýletkereıdiń, Jaıaý Musanyń, Aqan Seriniń, Mádıdiń shyǵarmalary, Ámire Qashaýbaevtyń, Kúlásh Baıseıitovanyń, Manarbek Erjanovtyń, Qanabek Baıseıitovtiń, Júsipbek Elebekovtiń, Bıbıgúl Tólegenovanyń, Roza Baǵlanovanyń daýystary bar.

Sırek baspa kitaptarynan qazaq ádebıeti klassıkteriniń eńbekteri, qazaq aǵartýshylarynyń kózi tirisindegi basylymdary bar. Qorda Qazaqstannyń alǵashqy merzimdi basylymdary – «Túrkistan oblystyq vedomstvolary» 1879-1917 j., «Qazaq» 1913-1918 j., «Eńbekshi Qazaq» 1923-1932 j. jáne t.b. gazetter, «Aıqap» 1911-1917 j., «Abaı» 1918 j., «Sholpan» 1922 j. jáne basqa jýrnaldar saqtalǵan.

XVIII-XIX ǵǵ. slavıan jáne koreı kitaptarynyń toptamalary bıblıografııalyq qundylyqtar bolyp tabylady. Jınaqta shirkeý slavıan jáne kóne shirkeý slavıan qoljazbalary bar. Olardyń kópshiligi bylǵarydan jasalǵan, metall, mys qapsyrmalarynda.

Sonymen qatar, bizde ǵylymnyń barlyq salalary boıynsha qorǵalǵan qazaqstandyq ǵalymdar men TMD elderi ǵalymdarynyń kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertatsııalarynyń ǵylymı qory, Qazaqstan Respýblıkasy men TMD elderi ǵalymdarynyń avtoreferattary, QR dıssertatsııalarynyń dástúrli jáne elektrondyq katalogtary, SD, DVD-daǵy reseılik ǵalymdardyń dıssertatsııalary, on-line rejımindegi reseılik ǵalymdardyń dıssertatsııalary men avtoreferattarynyń tolyq mátini bar Reseı memlekettik kitaphanasy dıssertatsııalarynyń elektrondy kitaphanasy usynylǵan.

- Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy aıasynda kitaphanada qandaı is-sharalar ótkizilýde?

- Bıyl tuǵyrly Táýelsizdigimiz 30 jylǵa tolady. Bul ulttyq tarıhymyzdaǵy asa mereıli bir beles. Osy aıtýly mereıtoı aıasynda birtýar tulǵalardy eske alyp, olardyń murasyn qazirgi jastarǵa, óskeleń urpaqqa pash etý – bizdiń paryzymyz.

Bıylǵy jyly barlyq is-sharalar Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy aıasynda ótip jatyr. Biz qazaqtyń halyq aqyny, jyrshy Jambyl Jabaevtyń 175 jyldyǵyn, qazaq aqyny Muqaǵalı Maqataevtyń 90 jyldyǵyn, qoǵam qaıratkeri, jýrnalıst, etnograf Álıhan Bókeıhanovtyń 155 jyldyǵyn, aty ańyzǵa aınalǵan qazaq balýany Qajymuqan Muńaıtpasovtyń 150 jyldyǵyn, t.b. belgili tulǵalardyń mereıtoılaryn atap ótemiz. Osy mańyzdy datalarǵa oraı poezııa keshteri, ádebı-mýzykalyq keshter, kitap kórmeleri, dóńgelek ústelder jáne basqa da saltanatty sharalar uıymdastyrylýda.

Osy aıda Jambyl Jabaevtyń mereıtoıyna oraı kitap kórmeleri uıymdastyryldy, «Dala aqyny Jambyl Jabaev álem ádebıetinde» vırtýaldy kórme daıyndaldy, «Jyr alyby Jambyl» atty mýzykalyq-poezııalyq kesh ótkizildi, Álıhan Bókeıhanovtyń 155 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan dóńgelek ústel ótkizilip, «Ulttyń uly kósemi» atty kórkemdelgen kitap kórmesi uıymdastyryldy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kitaphanasy «Qyrym araly» ǵylymı-qalpyna keltirý zerthanasymen birlesip uıymdastyrǵan «Zaman aǵymyndaǵy Qazaqstannyń jazba mádenıeti: jazý tarıhy jáne jazba eskertkishterdiń qaıta jańǵyrýy» ekspozıtsııalyq kitap kórmesimen Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna arnalǵan kitap kórmeleriniń tsıkly ashyldy. Barlyq oqý zaldarynda táýelsizdikke arnalǵan túrli taqyryptardaǵy kitap kórmeleri uıymdastyryldy.

Alǵys aıtý kúni merekesine arnalǵan birqatar is-sharalar ótkizildi: «Rahmet saǵan, Uly dala eli!» atty kitap kórmesi Qazaqstan halqy Assambleıasy ókilderiniń qatysýymen «Shyn júrekten alǵys aıtamyn» onlaın alǵys aıtý keshi; «Alǵys aıtý - adamı paryzymyz»: pandemııa kezinde koronavırýstyq ınfektsııamen kúreste úlken úles qosqan medıtsına jáne quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerimen kezdesý; «Ardagerlerge qurmet» kitaphana ardagerlerine qoldaý kórsetý aktsııasy; «Aıaly alaqan» qaıyrymdylyq aktsııasy - №1 Balalar úıine kómek kórsetý sharasy uıymdastyryldy.

Memleket Basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna oraı ázirlengen Naýryz meıramyn atap ótý tujyrymdamasyna sáıkes Ulttyq kitaphana 14 naýryzdan 23-shi naýryz aralyǵynda «Naýryznama» onkúndik onlaın is-sharalar tsıklyn bastaıdy. Іs sharalar aıasynda qazaq halqynyń ejelden kele jatqan salt-dástúr, ádet-ǵuryptary, ulttyq qundylyqtary keńinen nasıhattalatyn bolady.

2021 jyly biz kórnekti zańger, Qazaqstannyń zań ǵylymynyń negizin qalaýshy, akademık Salyq Zımanovtyń 100 jyldyǵyn atap ótemiz. Byltyr, osy mereıtoı qarsańynda mádenı is-shara ótkizilip, Salyq Zımanovtyń esimin máńgi este qaldyrý maqsatynda Dıssertatsııalar zalyna esimi berilgen. Bıylǵy jospar boıynsha ǵylymı konferentsııany, ǵalymnyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly bıobıblıografııalyq kórsetkishtiń tusaýkeserin ótkizýdi josparlap otyrmyz.

Ózderińizge belgili, bıylǵy jyl balalar men jasóspirimderdiń kitap oqýyn qoldaý jyly bolyp jarııalanǵan. Sondaı-aq, QR Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń bastamasymen «Qazaqstannyń oqyrman urpaǵy - 2021» jalpyulttyq aktsııasy júzege asyrylmaqshy. Osy aktsııa aıasynda balalardyń kitap oqý belsendiligi men kitap oqý mádenıetin arttyrýǵa baǵyttalǵan túrli sharalar ótkiziletin bolady.

Jyl saıyn 23 sáýir - Dúnıejúzilik kitap jáne avtorlyq quqyq kúnine oraı biz «Kitap shoý» kitap merekesin ótkizemiz, onyń aıasynda balalar men jastardy kitap oqýǵa baýlýǵa baǵyttalǵan túrli is-sharalar josparlanǵan.

Bizdiń maqsatymyz - oqyrmandardy kitaphanaǵa, halyqtyń túrli toptaryn álemdik jáne qazaqstandyq qundylyqtarǵa tartý, júıeli túrde kitap oqý daǵdylaryn qalyptastyrý negizinde tájirıbelik jáne irgeli bilim alýǵa jumyldyrý, qoǵamnyń aqparattyq mádenıetine, kitap oqýǵa, otandyq tarıh pen mádenıetke turaqty qyzyǵýshylyǵyn qalyptastyrý boıynsha jumys júrgizý. Sol arqyly qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýyna yqpal etý.

- Áńgimeńizge rahmet!