QR Túrkııadaǵy elshisi: Dostyq qarym-qatynasymyz álem saıasatyna yqpal etýde

Búginde Túrkııa ǵalamnyń eń yqpaldy ári damyǵan elderiniń birine aınaldy. «Ot qaı jerge túspesin, meni de kúıdiredi», - dep bir túrik oıshyly aıtqandaı, Túrkııadaǵy jaǵdaıǵa qarap alańdaıtynymyz ras. Sońǵy kezde Túrkııaǵa qatysty alyp-qashpa áńgimeler aqparat aıdynynan túspeıdi. Osy sebepten Qazaqstannyń Túrkııa Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne Ókiletti elshisi Janseıit Qanseıituly Túımebaevty áńgimege tartqan edik, dep jazady «Túrkistan» gazetiniń tilshisi.

Elshimen aradaǵy suhbat basylymynyń 5 tamyzdaǵy sanynda jaryq kórdi.

- Janseıit Qanseıituly, túbi bir halyqtarmyz ǵoı. Qazirgi ýaqytta Túrkııamen saıası qarym-qatynasymyz týraly ne aıtar edińiz?

- Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynas kún ótken saıyn kúsheıip, turaqty túrde damyp, eki memlekettiń yntymaqtastyǵy strategııalyq deńgeıge jetti. Túrkııa baýyrlas memleket bolǵandyqtan, dostyq pen baýyrmaldyqty berik ustanady. Bul ustanym joǵary dárejedegi saıası elıtanyń deńgeıinde anyq baıqalady. Qazaqstan da Túrkııanyń áleýetin, ishki jaǵdaıyn jaqsy bilgendikten, prıntsıpti túrde baýyrlastyq ustanymynan aýytqyǵan emes. Eki el arasyndaǵy saıası qarym-qatynastyń kúsheıýine barynsha úles qosyp otyrady. Sondyqtan Túrik eli Qazaqstannyń Orta Azııa kóleminde aldyńǵy qatarly memleket ekenin moıyndaıdy jáne óziniń osy aımaqtaǵy eń mańyzdy seriktesi retinde qarastyrady.

Búgingi tańda Túrkııanyń saıası elıtasy Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń ustanǵan kóregen saıasatyna, «kórshi tynysh bolmasa, óziń de tynysh bolmaısyń» degen ustanymyna qyzyǵady. Elbasymyzdy túgel túrki jurtynyń temirqazyǵy dep sanaıdy. Óıtkeni Elbasy eki baýyrlas el arasyndaǵy qarym-qatynasqa zergershe mán beredi. Túrki dúnıesiniń, túrki halyqtardyń taǵdyryna qalaısha beı-jaı qalmaıtyn bolsa, eki eldiń ara qatynasyna sonshalyqty alańdaıdy.

Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy údemeli áriptestik eki jaqty syndarly suhbatpen qatar, BUU, EYU, OBSE, ShYU, SVMDA jáne Túrki Keńesi sekildi basqa da birlestikter aıasynda kóp jaqty formattaǵy oń baǵyttaǵy baılanystary óz jalǵasyn taýyp otyr. Byltyrǵy jyly «Jańa sınergııa» birlesken ekonomıkalyq baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi 2012-2015 jyldar aralyǵyna arnalǵan is-sharalar josparynyń oryndalýy aıaqtaldy. Josparǵa sáıkes, túrik kásiporyndarynyń elimizben ınvestıtsııalyq jáne ekonomıkalyq yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý máselesi men elimizde Qazaqstan-Túrkııa birlesken ındýstrıaldyq aımaqtaryn qurý jumystary qolǵa alyndy. Bul sońǵy kezeńde atqarylǵan ónimdi jumystardyń biri.

Byltyr Túrkııa prezıdenti Redjep Taııp Erdoǵan Qazaqstanǵa resmı saparmen kelip, qarjy-ekonomıkalyq jaǵdaıdy damytý maqsatynda ekijaqty kelissózder júrgizdi. Sonymen qatar, ol Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy Joǵary deńgeıdegi strategııalyq yntymaqtastyq keńesiniń ekinshi otyrysy men bıznes-forýmǵa qatysty. Bıznes-forýmǵa túrik bıznes qaýymdastyǵynyń 150 ókili qatysyp, jalpy quny 776,3 mln AQSh dollaryn quraıtyn 20 ınvestıtsııalyq qujatqa qol qoıyldy.

Saıası qarym-qatynastyń damýyna baılanysty eki eldiń basshylary jıi-jıi kezdesip otyratyny málim. Bıylǵy jyly 12-13 sáýir kúnderi Elbasy N.Á.Nazarbaev Ystambulda ótken Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń sammıtine qatysyp, ekijaqty kelissózder júrgizdi. Atalmysh sammıt «Birlik pen yntymaq ádilettilik pen beıbitshilik úshin» degen taqyrypen ótti. Oǵan uıymǵa múshe 56 eldiń ókilderi, sonyń ishinde 30-dan asa memleket pen úkimet basshylary qatysty. Qazaqstan Prezıdenti Islam yntymaqtastyǵy uıymyna múshe memleketter úshin ózekti máselelerdi sheshýdiń mańyzdylyǵyn atap ótip, mazmundy sóz sóıledi. Birneshe ózekti máseleniń sheshimin usynǵan Elbasyǵa Túrkııa prezıdenti ǵana emes, sammıtke qatysqan barlyq delegattar óz rızashylyqtaryn bildirdi.

Halyqaralyq arenadaǵy yntymaqtastyq pen ózara qoldaý syrtqy saıasattyń asa mańyzdy baǵyttaryn qamtıtyndyǵy aıan. Osy turǵyda Túrkııa Astananyń «EKSPO-2017» dúnıejúzilik kórmesine úmitkerligin qoldaı otyryp, Qazaqstan Respýblıkasynyń dıplomatııalyq ókildigi joq Afrıka jáne Latyn Amerıka elderinde de atsalysty. Osyndaı sheshýshi kezeńde shynaıy dostyq pen baýyrmaldyǵyn kórsetti. Sol sııaqty Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 2017-2018 jyldar aralyǵyndaǵy turaqty emes músheligine úmitkerligine de qoldaý bildirdi. Bul saıası qarym-qatynastyń jemisi deýge bolady.

Al endi Túrkııa men Reseı arasyndaǵy janjaldyń sheshilýine Qazaqstannyń qalaı yqpal etkenin bárimiz bilemiz.

- Iá, Túrkııa men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynasqa toqtala ketsek. Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń eki eldiń kóshbasshylaryn tatýlastyrǵanyn bilemiz. Osy saıası protsesstiń qalaı bolǵanyn aıtyp beresiz be? Sondaı-aq, qazirgi Túrkııa-Reseı qatynasy qaı deńgeıde?

- Byltyr Túrkııanyń Sırııamen shekaralas aspanynda reseılik Sý-24 áskerı ushaǵy atyp túsirilgennen keıin, Reseı men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynastyń ábden shıeleniskeni málim. Reseı Túrkııaǵa qarsy sanktsııalar engizip, saýda-ekonomıkalyq jáne týrızm salalary boıynsha shekteýler qoıdy. Álemniń nazaryn aýdartqan eki el arasyndaǵy keleńsiz jaǵdaı Túrkııanyń ekonomıka salasyna, ásirese, óndiristiń tómendeýine, aýylsharýashylyq ónimderiniń eksporttyq mólsheriniń kúrt azaıýyna qatty áser etti. Byltyrǵy jylmen salystyrǵanda, Túrkııaǵa, sonyń ishinde, teńiz jaǵalaýyndaǵy demalys oryndaryna keletin reseılik týrısterdiń sany 92 paıyzǵa azaıǵan. Sonymen kıkiljiń asqyna berdi.

Reseı men Túrkııa Qazaqstannyń senimdi strategııalyq seriktesteri ári belsendi áriptesteri ekeni aıan. Ári dos, ári týys sanalatyn memleketter arasynda shıelenisken geosaıası jaǵdaı Qazaq eline de sózsiz áser etedi. Sondyqtan buǵan beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Osy máseleni muqııat baqylaýyna alǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev bitimgershilik kelisimniń alǵysharttaryn jasap, bıylǵy jyldyń aqpan aıynda Qazaqstanǵa resmı saparmen kelgen sol kezdegi Túrkııa Premer-mınıstri Ahmet Dáýitoǵlymen kezdesti. Osy kezdesýden keıin shuǵyl túrde Reseı Federatsııasynyń prezıdenti V.Pýtınmen telefon arqyly sóılesip, Reseı-Túrkııa qarym-qatynasynyń nasharlaýyna qatysty pikir almasty. Alaıda V.Pýtın ahýaldy Túrkııa jaǵy kúrdelendirgenin aıtyp, soǵan oraı jaǵdaıdy túzeýge Túrkııa alǵashqy qadam jasaýy tıistigin alǵa tartqany esimizde.

Keıin joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, Elbasy Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń XIII sammıtine qatysyp, Reseı men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynasty qalpyna keltirý maqsatynda Túrkııa prezıdenti Redjep Taıyp Erdoǵanmen kezdesti. Elbasynyń Ystambuldaǵy jıynǵa qatysýy Reseı-Túrkııa qarym-qatynasyna ońdy yqpal etkeni málim.

Osy kezdesýden keıin Túrkııa prezıdenti R.T. Erdoǵan reseılik áriptesi V.Pýtınge reseılik ushqyshtyń qaza tabýyna baılanysty ókinish bildirip, onyń otbasynan keshirim suraıtyny týraly jazylǵan hat joldady. Máskeý kóp kúttirmeı birden jaýap berdi. Jeti aı boıy Reseı jáne Túrkııa basshylarymen baılanysty jıiletken Elbasymyz toqtap qalǵan orys-túrik qarym-qatynasynyń túzelýine tikeleı úles qosyp, kúsh saldy.

Keıin Túrkııanyń Premer-mınıstri Bınalı Iyldyrym Túrkııa men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynasqa baılanysty málimdeme jasap, Túrkııa jáne búkil túrik jurty atynan eki el arasyndaǵy shıelenisti jaǵdaıdy sheship, ózara qatynasty qalpyna keltirgen Elbasy N.Á. Nazarbaevqa alǵys bildirdi. Sodan soń Túrkııa prezıdenti R.T. Erdoǵan Qazaq eliniń kóshbasshysymen telefon arqyly sóılesip, Túrkııa men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynasty retteýge baǵyttalǵan baǵa jetpes úlesi men zor eńbegi úshin alǵys aıtty. Túrkııa basshysy Elbasyna Reseı prezıdenti V.Pýtınmen telefon arqyly sóıleskenin habarlap, Ankara men Máskeý arasyn jaqyndatý turǵysynan kózdelgen qadamdar júzege asady dep úmittenetinin jetkizdi. Áńgime barysynda Elbasyny jýyq arada Túrkııaǵa saparmen kelýge shaqyrdy.

Bul - Elbasy bastaǵan dıplomatııanyń jeńisi edi! Ras, búgingi Qazaqstan esimdi memleketti Elbasynyń arqasynda álem moıyndap keledi. Sondyqtan álem nazaryn ózine qaratqan eki el arasyndaǵy jaǵdaıdy qaıta qalpyna keltirgen Elbasymyzdyń eńbegi orasan.

Búgingi kúni Túrkııa men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynas qaıta qalpyna kele bastady. Mınıstrler deńgeıinde birneshe kezdesýler boldy. Alǵashqy kezdesý Túrkııa Syrtqy ister mınıstri M.Chavýshoǵlý men Reseı Syrtqy ister mınıstri S.Lavrov arasynda ótti. Reseı engizgen ekonomıkalyq sanktsııalar birte-birte toqtalady. Osy aıdyń 9-y kúni Túrkııa prezıdenti R.T. Erdoǵannyń Reseıge resmı saparmen barýy josparlanyp otyr. Árıne, bul jaǵdaı tek qana eki el arasyndaǵy qarym-qatynasqa emes, jalpy túrki áleminiń damýyna áser etedi.

- Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń dıplomatııalyq sheberligin túrkııalyqtar qalaı qabyldady?

- Túrkııadaǵy taralymy 140 myń danany quraıtyn «Milliyet» gazeti «Bul tulǵa iske aralasty: Erdoǵan men Pýtın áńgimelesti» atty materıal jarııalady. Osy maqalada Elbasynyń Túrkııa men Reseıdiń ymyraǵa kelýine qosqan rólin joǵary baǵalaıdy. Sonymen qatar, «Önce Vatan» gazetiniń tilshisi Kemal Sallynyń qalamynan týǵan «Sizge sheksiz alǵys, qurmetti N.Nazarbaev» atty maqala jaryq kórdi. Atalmysh maqalada Anadoly jerin mekendegen 78 mıllıon «qazaq jurty» atynan Elbasy N.Nazarbaevtyń ustanǵan saıasaty men elaralyq dánekerligine alǵys aıtylǵan.

Túrkııanyń reıtıngi joǵary «sondakika.com» jáne «haber7.com» aqparattyq portaldary «Ol Erdoǵan men Pýtındi tatýlastyrdy», «Túrkııa men Reseı arasyndaǵy seńdi buzǵan», sondaı-aq, «Quttyqtaý jáne alǵys aıtý úshin Nazarbaevqa soǵylǵan qońyraý» atty aqparattyq saraptama materıaldaryn jarııalady.

Keıbir túrik sarapshylary Túrkııa men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynasty retteý Qazaqstan Prezıdentiniń qolynan ǵana keletini jaıly boljap aıtqan. «Ankara politikalar merkezi» atty saraptamalyq ortalyq dırektory Hasan Qanbolat «Cihan» agenttiginiń saıtynda 2016 jyldyń 22 qańtarynda aǵylshyn tilinde jarııalaǵan óziniń avtorlyq «Túrkııa men Reseı arasyndaǵy shıelenis Nazarbaev basshylyǵymen tarqatyla alady» atty maqalasynda halyqaralyq qatynastar júıesindegi Qazaqstannyń orny men rólin ataıdy. Sonymen qatar, ol Qazaqstan Prezıdentiniń álemdik arenadaǵy bedeli ásirese, Túrkııa men Reseı arasyndaǵy shıeleniske baılanysty dáneker bolýǵa múmkindik beretinin aıtqan.

Al «Karar» gazetinde «Aqsaqal yqpal etip, Reseımen qarym-qatynasty jaqsartty» dep atalatyn kólemdi maqala jaryq kórdi. «Túrik-Reseı qarym-qatynasynyń qalypqa kelýindegi sahnadan tys jaǵdaılar belgili boldy. «Túrik áleminiń Aqsaqaly» retinde tanylǵan Elbasy N.Nazarbaev Túrkııa men Reseı arasyndaǵy qatynastyń odan ári ýshyǵýyna jol bermedi» dep jazdy basylym.

Sondyqtan Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy joǵary deńgeıdegi qarym-qatynas álem saıasatyna yqpal etýde. Árıne, Qazaqstannyń kóp baǵdarly syrtqy saıasaty jáne dostyq ustanymy onyń álemdegi ımıdjiniń damýyna zor úles qosyp otyr.

- Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynasy únemi ósip kele jatqanyn jurt biledi. Biraq barlyq múmkindikter júzege asyryldy ma?

- San-salaly saýda-ekonomıkalyq baılanystar ekijaqty yntymaqtastyqtyń mańyzdy aspektisi ekeni málim. Túrkııa - Qazaqstannyń aımaqtaǵy senimdi saýda-ekonomıkalyq áriptesi. 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha eki el arasyndaǵy saýda aınalymy 2,02 mlrd AQSh dollaryn qurady. Túrkııa alǵashqy jyldary elimizde jeke kásipkerlik pen qurylys salasynyń damýyna aıtarlyqtaı úlesin qosty.

Qazirgi kúni Qazaqstanda 1500-ge jýyq túrik fırmasy jumys isteýde. Sonymen qatar, túrik merdigerleri Qazaqstanda quny 20 mlrd AQSh dollarynan asatyn qurylys jobasyn júzege asyrdy. Osylaısha Qazaqstannyń Túrkııa ekonomıkasyna qosqan kúrdeli qarjysy shamamen 20 mlrd AQSh dollaryna jetti. Osy jyldar ishinde Qazaqstan ekonomıkasyna, jalpy alǵanda, shamamen 2 mlrd dollar kóleminde túrik ınvestıtsııasy, Qazaqstannan Túrkııaǵa shamamen 1 mlrd dollar kóleminde ınvestıtsııa jumsaldy. QR Qarjy mınıstrliginiń málimetine sáıkes, 2015 jyl ishinde eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 2,02 mlrd AQSh dollary, onyń ishinde 1,28 mlrd AQSh dollary - eksporttyq úles, 0,74 mlrd. AQSh dollary - ımportty quraıdy. Qazaqstannyń syrtqy saýda aınalymyndaǵy Túrkııanyń salystyrmaly salmaǵy 3,3 %, eksportyndaǵy - 3,1 % jáne ımportyndaǵy - 3,8 % shamasynda. 2016 jyldyń qańtar-mamyr kezeńinde taýar aınalymy 538 mln AQSh dollary, onyń ishinde 271 mln AQSh dollary - eksport, 267 mln AQSh dollary - ımportty quraıdy.

Degenmen de ózara ınvestıtsııalar eki eldiń ekonomıkalyq áleýetine saı kelmeıdi jáne áli de barlyq múmkindikter tolyq júzege asyrylǵan joq. Sondyqtan ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń barlyq múmkindikterin damytý jáne iske asyrý maqsatynda biraz jobalar qolǵa alyndy.

Saýda-ekonomıkalyq saladaǵy ózara is-qımyldy jandandyrýdyń mańyzdy qadamy - 2012 jyly qurylǵan Joǵary deńgeıdegi strategııalyq yntymaqtastyq keńesiniń jumysyn jáne «Jańa sınergııa» birlesken ekonomıkalyq baǵdarlamasy sheńberindegi árekettesýdi belsendi túrde jalǵastyrý. Bul qadam Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy ózara is-qımyldyń ekonomıkalyq quraýshysyn odan ári keńeıtýge jańa serpin berýge baǵyttalǵan.

Túrik ónerkásibiniń jáne tutasymen alǵanda, ekonomıkasyn damytý lokomotıvi bolyp qyzmet etetin Uıymdastyrylǵan ındýstrııalyq aımaqtardy qurýda Túrkııa orasan zor oń tájirıbe jınaqtaǵan. Osy oraıda 2011 jyly Qazaqstan Respýblıkasy men Túrkııa Respýblıkasy Úkimetteri arasynda Qazaqstanda birlesken qazaq-túrik ındýstrııalyq aımaqtaryn qurý týraly memorandýmǵa qol qoıylǵanyn atap ótkim keledi. Qazaqstandaǵy qolaıly ınvestıtsııalyq ahýaldy Túrkııada tanytý is-sharalary keńinen júrgizilýde, sondaı-aq, iri túrik bıznesin elimizge tartý jumystary da óz jalǵasyn tabýda.

2013-2016 jyldary aralyǵynda Túrkııanyń Sakarııa, Qojaeli, Izmır, Izmıt, Eskıshehır, Nevshehır, Trabzon, Rıze, Ystanbul, Muǵla, Nıde, Samsýn, Hataı, Konııa, Gıresýn, Malatııa, Manısa, Denızlı provıntsııalarynda ınvestıtsııa tartý maqsatynda aımaqtyq bıznes-forýmdar uıymdastyryldy. Sonyń ishinde, byltyrǵy jyly qyrkúıek aıynda Ankara qalasynda Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshiliginiń uıymdastyrýymen Eýrazııalyq ekonomıkalyq qarym-qatynastar qaýymdastyǵy jáne Túrkııanyń Memlekettik óndirisi men kásipkerleriniń qaýymdastyǵymen birlese otyryp, «Qazaqstannyń ınvestıtsııalyq múmkindikteri» taqyryby boıynsha bıznes-forým ótti. Forýmǵa Túrkııa Premer-mınıstriniń orynbasary Týǵrul Túrkeshtiń ózi bastap, 100-den astam Túrkııanyń aldyńǵy qatarly óndiristik salasynyń jáne bıznes qoǵamdastyǵynyń ókilderi qatysty. Atalmysh jıynda túrik kásipkerlerine Qazaqstannyń ınvestıtsııalyq ahýaly týraly egjeı-tegjeı málimet berildi. Mundaı jıyndar Túrkııanyń túkpir-túkpirinde jıi uıymdastyrylyp otyrady.

Jalpy eseppen alǵanda, 2005 jyldan bastap 2015 jyldyń ortasyna deıin Túrkııadan Qazaqstanǵa quıylǵan tikeleı ınvestıtsııa kólemi 1,8 mlrd AQSh dollaryn qurady. Atalǵan ýaqyt aralyǵynda Qazaqstannan Túrkııaǵa quıylǵan tikeleı ınvestıtsııa 976,1 mln AQSh dollary bolyp baǵalanýda.

2015 jyldyń qortyndysy boıynsha Astana qalasynda elimizde belsendi jumys atqarǵan ınvestorlar, atap aıtqanda ındýstrıalandyrý kartasyna erekshe úles qosqan, ınvestıtsııalyq qyzmetin keńeıtken jáne joǵary tehnologııalyq óndiristi damytqan úzdik 10 sheteldik ınvestorlardyń qatarynda 3 túrik kompanııasy boldy:

- «Anadolu Beverage Group kompanııasy (Coca-Cola Içecek)», Astana qalasyndaǵy alkogolsiz ishimdikter óndirisimen aınalysady. Bul kompanııa alǵash úshtiktiń ishinde;

- «BTM Group» kompanııasy, Almaty oblysyndaǵy qurylys materıaldaryn shyǵaratyn óndiris qurylymy;

- «Abdi Ibrahim» kompanııasy, Almaty oblysyndaǵy farmatsevtıkalyq óndiris orny.

2016 jyldyń mamyr aıynda «Anadolu Beverage Group» kompanııasy qosymsha ınvestıtsııa salyp, Astana qalasynda ekinshi sýsyn óndirip shyǵarý zaýytyn ashty.

Túrkııa Elbasymyzdyń jalpy túrkilik birigýge qatysty usynǵan bastamalaryna ylaıym qoldaý bildirip otyrady. Túrki Keńesiniń aıasynda uıymdastyrylǵan sharalarǵa joǵary laýazymdy bılik ókilderi belsene qatysady. Saýda-ekonomıkalyq jáne týrızm salasy boıynsha sońǵy kezeńde Qazaqstannyń beldi kásipkerleri Túrkııanyń tájirıbesimen tanysyp ári almasyp, birqatar kelissózder júrgizdi. Osy tusta Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshiligi Anadoly jerine keletin isker azamattardyń túrli óndiristik oryndar men ekonomıkalyq aımaqtaǵy tájirıbemen tanysýǵa únemi qoldaý bildiredi. Túrkııanyń óndiristik aımaqtaryn aralap, jergilikti kásipkerlik odaqtarymen tyǵyz baılanys quryp, Qazaqstandaǵy ınvestıtsııa jasaý múmkindikterimen tanystyryp otyrady. Jalpy alǵanda, 2015 jyly Túrkııanyń iri bıznes-delegatsııalarynyń Qazaqstanǵa segiz resmı sapary, Túrkııa aýmaǵynda Qazaqstannan kelgen isker toptardyń saparlaryn qosa eseptegende, ınvestıtsııalardy tartý boıynsha on tórt is-shara uıymdastyryldy.

2016 jyldyń 17-24 qańtar aralyǵynda «Aqtóbe» ÁІK «UK» AQ ókilderi jáne Batys Qazaqstan oblysynyń ókilderi Ankara, Antalııa jáne Ystambul qalalaryna resmı sapar shekti. Delegatsııa músheleri atalǵan qalalarda ornalasqan ındýstrıaldyq aımaqtardyń qyzmetimen tanysty jáne osy aımaqtarda ornalasqan kásiporyndardyń ókilderimen kezdesýler ótkizip, Aqtóbe oblysynyń ınvestıtsııalyq múmkindikterimen tanystyrdy.

Túrkııadaǵy saýda-ekonomıkalyq, aýyl sharýashylyǵy men týrızm salalary boıynsha jetken jetistikteri men tájirıbesimen tanysý maqsatynda aǵymdaǵy jyldyń 27 mamyr men 2 maýsym kúnderi aralyǵynda «Nurly jol - bolashaqqa bastar jol» baǵdarlamasyn júzege asyrý aıasynda qazaqstandyq BAQ ókilderine arnalǵan press-týr uıymdastyryldy. Qazaqstannyń beldi-bedeldi basylymdarynyń basshylary men ókilderi Túrkııanyń ekonomıkalyq damý tájirıbesimen, sondaı-aq, Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynastyń joǵary deńgeıdegi úlgisimen tanysyp, osy oraıda ótken biraqatar basqosýǵa qatysty. Atalmysh shara Antalııa qalasynda Antalııa gýbernatorlyǵy men Batys Aq teńiz damý agenttiginiń qoldaýymen ótti. Qazaqstan tarapynan «Túrkistan» gazetiniń bas redaktory Sh.Pátteev, «Prezıdent jáne halyq» gazetiniń bas redaktory M.Toqashbaev, «Qalamger medıa» JShS dırektory J.Áshimjan, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory J.Shashtaıuly, «Aqtóbe» oblystyq gazetiniń bas redaktory B.Óteýlıev, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bas redaktorynyń orynbasary Q.Amanjol, «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń bas redaktorynyń orynbasary S.Maldybaev, «Ótúken» jýrnalynyń bas redaktory N.Qýantaev, «Reıtıng» gazetiniń redaktory Ǵ.Elshibaı qatysty. Shara barysynda qazaq qalamgerleri men jýrnalısteri Antalııa gýbernatory Mýammer Túrker bastaǵan jergilikti bılik ókilderimen, sondaı-aq, Antalııadaǵy buqaralyq aqparat quraldarynyń basshylarymen jáne kásipkerlermen kezdesti. Gýbernator óńirdiń saýda-ekonomıkalyq damýy týraly málimet berip, Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynastyń baýyrlas elderdiń ekonomıkasyna, mádenıet pen týrızm salalaryna ońdy yqpal etip otyrǵandyǵyn tilge tıek etti. Qazaqstannyń ustanǵan saıasaty men alǵan baǵytynyń týysqan Túrik eline úlgi ekendigin atap ótti. Іs-sapardyń aıasynda qazaqstandyq delegatsııa bıylǵy jyly «Gúl jáne bala» taqyrybynda ashylǵan «Antalııa EKSPO-2016» kórmesin tamashalady. Batys pen Shyǵys elderiniń ártúrli eksponattaryn kórip, Qazaqstan atynan arnaıy ornatylǵan kórmeni aralady. Sonymen qatar, Antalııadaǵy erkin óndiristik aımaqta ornalasqan birneshe óndiristik oryndarda bilikti kásipkerlermen kezdesýler ótti. Aýyl sharýashylyǵy salasynda atqarylyp otyrǵan jumystarmen jaqynnan tanysty. Batys Aq teńiz damý agenttiginiń muryndyq bolýymen Aq teńiz ýnıversıteti aýrýhanasynyń «medıtsınalyq týrızmdi» damytý maqsatynda atqaryp otyrǵan jumystardyń tanystyrylymy ótti.

Jalpy, bıylǵy jyly álemdik daǵdarysqa qaramastan eki eldiń arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestıtsııalyq yntymaqtastyq belsendiligin joǵaltpady.

- Túrkııanyń qaýipsizdik jáne áskerı salada tájirıbesi mol. Al Qazaqstan jas memleket, ıaǵnı túrikterden úırenerimiz kóp. Eki el arasyndaǵy qaýipsizdik jáne áskerı baılanysymyz qalaı?

- Qazaqstan men Túrkııanyń ózara qaýipsizdik salasyndaǵy is-qımyl sharalary belsende túrde jalǵasýda. 2015 jyldyń sáýir aıynda memleket basshylarynyń deńgeıinde ótken kelissózder barysynda qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtar sheńberinde 2015 jyldyń 7-8 qyrkúıek kúnderi aralyǵynda Túrkııaǵa Qazaqstannyń Qaýipsizdik Keńesiniń Hatshysy N.Ermekbaevtyń resmı sapary bolyp ótti. Sapar joǵarǵy deńgeıde uıymdastyrylyp, N.Ermekbaev Túrkııanyń prezıdentimen, Іshki ister mınıstrimen, Bas prokýrorymen, Ulttyq barlaý uıymynyń basshysymen jáne Ulttyq qaýipsizdik uıymynyń Bas hatshysymen kezdesti. Sapardyń sheńberinde ótkizilgen kelissózderde eki eldiń qaýipsizdigine áser ete alatyn ǵalamdyq jáne óńirlik toptarǵa qarsy kúreste birlesip árekettesý máseleleri talqylandy.

Sonymen qatar, sońǵy jyldary ekijaqty qarym-qatynastarda áskerı jáne áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyq tereńdep keledi. Qazaqstan men Túrkııa arasynda áskerı salada baılanys ornatýynyń negizgi baǵyttary - áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyqty damytý, Qazaqstannyń áskerılerin Túrkııanyń áskerı oqý oryndarynda oqytý, qazaqstandyq áskerı bólimderdi jabdyqtaý jáne Qazaqstannyń Qarýly Kúshterin reformalaý úderisine járdemdesý. Túrkııadan zamanaýı atqysh qarýlardy, mınaatqyshtardy, kólik quraldaryn satyp alýdan basqa, Qazaqstan aýmaǵynda áskerı ónerkásip kesheni óndirisin qurý baǵytynda da yntymaqtastyq damyp otyr.

- Halyqtardy, elderdi jaqyndatatyn sózsiz rýhanııat. Osy salada basqa elshilikterge qaraǵanda qyrýar jumystar atqaryp otyrsyzdar. Eki el arasyndaǵy mádenı baılanystarymyz budan bylaı da nyǵaıa beretin shyǵar...

- Eki el arasyndaǵy mádenı baılanystarymyz da qarqyndy damyp keledi. Táýelsizdik jyldarynda Túrkııanyń iri-iri qalalarynda Qazaqstanǵa arnalǵan mekemeler men eskertkishter, ortalyqtar men kósheler ashyldy. Ótken ǵasyrdyń aıaǵynda, 2000 jyldyń basynda Abaı Qunanbaev pen Maǵjan Jumabaevtyń, «Qazaqtyń kúıshi qyzy» men Qabanbaı batyrdyń eskertkishteri ashylǵan bolsa, sońǵy jyldary Abylaı hannyń eskertkishi boı kóterip, Abylaı han atyndaǵy saıabaq ashyldy, Elbasy Nursultan Nazarbaevqa arnalǵan monýment ornatyldy. Sondaı-aq, Túrkııanyń Nevshehır qalasynda «Qazaqstan» atyndaǵy, Ankara qalasynda Abaı Qunanbaev atyndaǵy, Qyrshehır, Gebze, Adana syndy qalalarynda Nursultan Nazarbaev atyndaǵy dańǵyldar, Dına Nurpeıisova atyndaǵy jáne Táttimbet atyndaǵy saıabaqtar ashyldy. Bul - eki el arasyndaǵy rýhanııat salasyndaǵy tyǵyz baılanystyń, shynaıy baýyrlastyqtyń belgisi, sondaı-aq, baýyrlas túrik jurtynyń yqylasy. Byltyrǵy jyly aqyn Súıinbaıdyń 200 jyldyǵyna oraı Ankara qalasynda Súıinbaı Aronuly atyndaǵy saıabaq ashylǵan-dy.

Árıne, Túrkııadaǵy Qazaqstannyń elshiliginiń basty maqsaty - qazaq rýhanı baılyǵyn túrik jurtyna tanystyryp, búkil túrki dúnıesine pash etý. Osy baǵytta bıylǵy jyly Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna oraı birqatar sharalar atqaryldy.

Aǵymdaǵy jyldyń 19-20 maýsym kúnderi aralyǵynda Ankara qalasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Túrkııadaǵy elshiliginiń uıytqy bolýymen qazaqtyń aqtańger aqyny Súıinbaı Aronulynyń bıýsti ashylyp, jyr alyby Jambyl Jabaevtyń 170 jasqa tolýyna oraı halyq­aralyq konferentsııa men saltanatty kontsert ótti. Qazaq rýhanııaty men Táýelsizdikti Anadolý jerinde pash etip, qarqynmen jalǵasqan osy ıgi shara qazaqtyń aqtańger aqyny Súıinbaı Aronuly bıýstiniń ashylýymen bastaldy. Almaty oblysy ákimi Amandyq Batalovtyń Túrik eline syıǵa tartqan Súıinbaı Aronuly bıýstiniń avtory - belgili músinshi Nurǵalym Isabaev. Tarıhı shara jyr alyby Jambyl Jabaevtyń 170 jyldyǵyna oraı jalǵasty. Ankara qalasyndaǵy ıÝnýs Ámire atyndaǵy mádenıet ortalyǵynda Qazaqstannyń damýy men EKSPO-2017 kórmesine oraılastyrylǵan fotokórme ashylyp, Jambyl Jabaevtyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan halyqaralyq konferentsııa ótti. Túrik zııaly qaýym ókilderi men qazaq delegatsııasy qatysqan jıynda TÚRKSOI Bas hatshysy D.Qaseıinov, Almaty oblysy ákiminiń orynbasary B.Ónerbaev, Kechıóren mýnıtsıpalıtetiniń meri Mustafa Ak jáne Eýrazııa Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy ıAkýb Omaroǵly quttyqtaý sóz sóıledi. Qoǵam qaıratkeri Sh.Berkimbaeva, "Qazaq ádebıeti" gazetiniń Bas redaktory J.Shashtaıuly, Mýǵla ýnıversıtetiniń dotsenti, ǵylym doktory Ákram Aıan, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri T.Albekov jáne Gazı ýnıversıtetiniń dotsenti, ǵylym doktory Jámılıa Kynadjy Jambyl shyǵarmashylyǵy men ómirine egjeı-tegjeıli toqtalyp, Jambylmen úndes túrik aqyndaryn salystyryp baıandama jasady. Bir mıllıonǵa jýyq halqy bar Kechıóren mýnıtsıpalıtetiniń «Kalaba Kent» atyndaǵy alańynda qazaqtyń mádenıeti men ónerin, salty men dástúrin túrik jurtshylyǵyna kórsetý maqsatynda «Qazaqstan úıi» atty úı-kórmesi saltanatty túrde ashylyp, jyr alyby Jambylǵa arnalǵan kontsert ótti. «Adyrna» folklorlyq-mýzykalyq ansambli, «Altynaı» memlekettik bı ansambli men Almaty oblysy fılarmonııasynyń ánshileri Ankaranyń tórinde qazaq ánin áýeletip, Súıinbaı men Jambyldyń rýhyn asqaqtatty.

Bıylǵy jyly Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshiliginiń qoldaýymen kórnekti qalamger Beksultan Nurjekeulynyń «Bir ókinish, bir úmit» atty romany, Qazaqstannyń belgili uıǵyr jazýshysy Ahmetjan Ashırıdiń «Idıkýt» atty romany, qazaq ádebıetiniń klassık jazýshysy Ǵabıt Músirepovtiń «Ulpan» atty romany, álemge áıgili aqyn Oljas Súleımenovtiń on túrki tilderinde jyr jınaǵy, aýdarmashy-jazýshy Málik Otarbaev aýdaryp qurastyrǵan «Syrlas býyn» atty áńgimeler jınaǵy jáne túrik ádebıettanýshy-ǵalymy Jámılıa Kynadjynyń qazaq romandaryn zertteý monografııasy jaryq kórdi. Bul kitaptardyń tusaýkeseri rásimi Ankarada ótti. Túrik zııaly qaýym ókilderi qazaq rýhanııatyna qyzyǵýshylyqpen qaraıdy. Sondyqtan saıası-ekonomıkalyq qarym-qatynastyń damýyna qalaısha mán berip otyrsaq, sol sııaqty rýhanııat salasyndaǵy baılanystyń kúsheıýi dıplomatııamyzdaǵy basty baǵyttardyń biri.

Túrkııada qazaq salt-dástúrin, mádenıeti men ádebıetin tanystyryp, nasıhattaý jumystaryn muqııat júrgizip kelemiz. Saıası ahýalǵa baılanysty Túrkııadaǵy aqparattyq basylymdar Qazaqstannyń jaǵdaıyn baqylap otyrady. Sol sııaqty rýhanııatty nasıhattaý maqsatynda shyǵarmashylyq ortalyqtar men birlestikterdiń merzimdi basylymdarymen tyǵyz baılanys ornatyp, mádenıetimizdiń, ónerimizdiń injý-marjandaryn shyǵarýǵa atsalysamyz.

Eýrazııa Jazýshylar odaǵynyń aı saıyn shyǵatyn «Kardesh kalemler» jýrnalynda qazaq ádebıetiniń betke ustar ókilderiniń shyǵarmalary jaryq kóredi. Budan buryn atalmysh basylym Qasym Amanjolov, Sherhan Murtaza, Berdibek Soqpaqbaev, Súıinbaı Aronuly syndy tulǵalarymyzdyń shyǵarmashylyǵyna bir-bir sanyn arnaǵan bolatyn. Jyr alyby Jambyldyń toıy - qazaq sóz óneriniń toıy ekeni sózsiz. Sol toıdyń jalǵasy retinde Túrkııadaǵy ádebı ortaǵa málim atalmysh jýrnal jýyrda bir sanyn tolyǵymen Jambyldyń shyǵarmashylyǵyna arnady. Jýrnalǵa Jambyldyń óleńderi men ómirbaıany, TÚRKSOI uıymynyń Bas hatshysy D.Qaseıinovtiń «Mádenıetimizdiń báıteregi», Ankara qalasy Kechıóren mýnıtsıpalıtetiniń meri M.Aktyń «Kóńilge ortaq», Eýrazııa Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy ıAkýb Omaroǵlynyń «Ulttyq rýhtyń ókili», M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Ý.Qalıjannyń «Fenomen», akademık S.Qırabaevtyń «Jambyl shyǵarmashylyǵyna jańasha kózqaras», qoǵam qaıratkeri Sh.Berkimbaevanyń «Jambyl - meniń jaı atym, halyq - meniń shyn atym», Muǵla ýnıversıtetiniń oqytýshysy, ǵylym doktory Ákram Aıannyń «170 jasqa tolǵan Jambyl Jabaev», «Qazaq ádebıeti» gazetiniń Bas redaktory J.Shashtaıulynyń «Jambyl jáne zaman», jazýshy Naǵashybek Qapalbekulynyń «Ulylardyń úndestigi», Gazı ýnıversıtetiniń oqytýshysy, ǵylym doktory Jámılıa Kynadjynyń «Qos qurlyqtyń saryndary: qazaq aqyny Jambyl men Anadolý aqyny Pir Sultan Abdal», M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri G.Ordanyń «Uly Dala jyrshysy», Jambyltaný jáne halyq aqyndary ınstıtýtynyń dırektory B.Ybyraıymnyń «Jambyldyń ázilderi», Pamýkkale ýnıversıtetiniń oqytýshysy, ǵylym doktory Nergıs Bıraıdyń «Jambyl Jabaev, týyndylary jáne Ótegen Batyr dastany» atty Jambyl shyǵarmashylyǵyn keńinen nasıhattaıtyn ǵylymı-zertteý maqalalar men esseler engen.

Sol sııaqty «Kóroǵly» atty ádebı jýrnal bıylǵy sanyn qazaqtyń kórnekti aqyny Muqaǵalı Maqataevtyń shyǵarmashylyǵyna arnap, aqyndy keńinen nasıhattady. Sonymen qatar, Eýrazııa kitaphanashylar odaǵynyń toqsan saıyn shyǵaryp otyratyn «Bılgı» jýrnaly ár sanynda qazaq qalamgerleriniń áńgimelerin jarııalaıdy. «Hedje» atty poezııaǵa arnalǵan jýrnal da qazaqtyń qara óleńin nasıhattap, túrik oqyrmandaryna aqyndarymyzdy tanystyryp otyrady.

- Qyzyqty áńgimeńizge rahmet!

Suhbattasqan

Jańabek Shaǵataı