QR Prezıdentiniń Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń III forýmynda sóılegen sózi: tolyq mátin

ASTANA. KAZINFORM — Aqordanyń baspasóz qyzmeti Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń III forýmynda sóılegen sóziniń tolyq mátinin jarııalady.

QR Prezıdentiniń Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń III forýmynda sóılegen sózi: tolyq mátin
Foto: Aqorda

Qurmetti jınalǵan qaýym!

Eń aldymen, kásibı mereke barshańyzǵa qutty bolsyn degim keledi.

Bul — mán-maǵynasy erekshe oqıǵa. Sebebi aýyl sharýashylyǵy — el ekonomıkasy úshin strategııalyq mańyzy aıryqsha sala.

Búgin de jyl saıynǵy dástúrge saı memleketimizdiń agrarlyq ahýalyn talqylaý úshin arnaıy jınalyp otyrmyz.

Alqaly jıynǵa elimizdiń ár aımaǵynan kelgen bilikti mamandar, dıqandar, sharýalar, bir sózben, eńbek adamdary qatysyp otyr.

Sondyqtan bul forýmdy jalpyulttyq aýqymdaǵy naǵyz eldik basqosý desek te qate bolmas.

Eń aldymen, qazir sóz sóılep, óz kózqarasymen bólisken azamattarǵa, ınvestorlarǵa alǵys bildiremin.

Sý resýrstaryn únemdeý, jaıylymdyq jerlerdi tıimdi paıdalaný, aýyl eńbekkerleriniń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý jáne basqa da ózekti máselelerge qatysty mazmundy pikirler, utymdy usynystar aıtyldy.

Úkimet jáne quzyrly mınıstrlik osy máseleniń bárin mindetti túrde nazarǵa alýy kerek.

Barshańyzǵa málim, búginde aýyl sharýashylyǵy mamandary aýyl áleýetiniń artýyna, tutas memleketimizdiń ósip-órkendeýine mol úles qosýda. Sizder ata kásipti abyroımen atqaryp, ultymyzdyń ıgiligin eselep júrsizder.

Aýa raıy qolaısyz bolǵanyna qaramastan, bıyl da el qambasy astyqqa toldy. Kúzgi jıyn-terinde elimiz boıynsha 24,5 mıllıon tonna daqyl jınaldy.

Eginniń bitik bolýy — molshylyq pen toqshylyqtyń kepili. Bul — elimizdegi ár shańyraq yrysqa kenelip, dastarhanymyz berekeli bolady degen sóz. Men búgin dıqandar qaýymyna jáne osy salada eńbek etip júrgen barsha azamatqa alǵys aıtamyn.

Qazaqta «Eńbek tórge ozdyrady» degen sóz bar. Shyn máninde, óz isin adal atqaryp, mindetine úlken jaýapkershilikpen qaraıtyn azamattardyń arqasynda elimiz ósý, órleý dáýirine qadam basyp keledi.

Biz jasampaz ári ozyq oıly ult bolyp árdaıym alysqa kóz tigemiz, el múddesi úshin tek qana bıik maqsattarǵa umtylamyz. Memleket basshysy retinde osy maqsatqa adal bolý — men úshin qasterli paryz. Bıylǵy Joldaýymda kórinis tapqan «Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasy sonyń aıqyn dáleli ekeni sózsiz. Bul — qut qonǵan qazaq dalasy endi aýqymdy qurylys aýmaǵyna aınalady degen sóz.

Aldymyzda turǵan qurylys jospary — shyn máninde, onyń aýqymy turǵysynan alyp qarasaq, aıbyndy ári biregeı. Elimizdiń barlyq aımaǵynda emhana, aýrýhana, balabaqsha, mektep, mádenıet jáne sport ǵımarattary, ıaǵnı, halqymyzdyń turmys sapasyn jaqsartýǵa arnalǵan asa mańyzdy áleýmettik nysandar boı kóteredi. Sapaly joldar tóseledi, atom, sý, elektr stantsııalary, derekterdi óńdeý ortalyqtary salynady. Osylaısha, memleketimizdiń turpaty men kelbeti, ekonomıkamyzdyń qurylymy aıtarlyqtaı ózgeretinine kúmán joq.

Bir mezette búkil salany jáne barlyq aımaqty qamtıtyn dál osyndaı óte aýqymdy qurylystyń el tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵanyn sizder jaqsy bilesizder.

«Halyqtyq qurylys» halqymyzdyń qoldaýyna ıe bolatyn, ult damýyna keń jol ashatyn joba bolmaq. Jalpyulttyq jobaǵa óndiris oryndary da, otandyq kásipkerler de belsene atsalysady. Jańa jumys oryndary paıda bolady, azamattardyń tabysy artyp, turmys sapasy jaqsarady. Túptep kelgende, «Halyqtyq qurylystyń» ıgiligi men jaqsylyǵyn Qazaqstannyń árbir azamaty, ásirese, óskeleń urpaq ókilderi kóredi. Sondyqtan biz «Qurylys jáne taǵy da qurylys» sózin otanshyldyq urany etip, birtutas qoǵamymyzdyń múddesi úshin Ádiletti Qazaqstannyń ár kirpishin birge qalaımyz. Men buǵan kámil senemin.

«Halyqtyq qurylys» degen ataýynda turǵandaı, bul joba halyqtyń ıgiligin kózdeıdi, barlyq azamatty jasampaz iske judyryqtaı jumyldyrady.

Bul — shyn máninde keleshek urpaqtyń qamy úshin qolǵa alǵan jalpyulttyq mindet.

Qubylmaly ári turaqsyz álemniń kúrdeli syn-qaterlerine bizdiń laıyqty jaýabymyz — «Qurylys jáne taǵy da qurylys!».

Geosaıası jáne ekonomıkalyq ahýal bulyńǵyr jaǵdaıda memleketimizdiń, el azamattarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń anaǵurlym durys, qısyndy joly osy ekenine senimdimin.

Osy mazmuny tereń baǵdarlama aıasynda aýyl-aımaqtarǵa, sharýalar men agroónerkásip keshenderine qajetti ınfraqurylym salynady.

Jalpy, sońǵy jeti jylda aýyl sharýashylyǵy salasynda jemisti nátıjelerge qol jetkizdik. Azyq-túlik óndirisi 28 paıyzǵa ósti. Jalpy quny 2,7 trıllıon teńge bolatyn 1 630 ınvestıtsııalyq joba iske qosyldy. Agroónerkásip ónimderi eksportynyń kólemi eki ese ulǵaıyp, 7 mıllıard dollarǵa jýyqtady. Sonyń ishinde óńdelgen ónim úlesi 52 paıyzǵa jetti.

Byltyr elimizde sońǵy jıyrma jyldyń ishinde alǵash ret aýyl sharýashylyǵyna qatysty ulttyq sanaq júrgizildi. Sanaq kezinde tsıfrlyq tehnologııalar qoldanyldy.

Nátıjesinde aýyl sharýashylyǵynyń jaı-kúıi týraly jan-jaqty ári naqty málimet alyndy. Osy salanyń shynaıy ahýalyn kórsetetin tolyqqandy derekter jınaldy.

Jalpy, elimizdiń aýyl sharýashylyǵyndaǵy áleýeti zor. Basty mindet — qolda bar múmkindikti tıimdi paıdalanyp, ýaqytty sozbaı, belsendi túrde jumysqa kirisý kerek. Osy oraıda, aldymyzda turǵan naqty maqsat-mindetterge toqtalyp óteıin.

Birinshi másele. Aýyl turǵyndarynyń turmys sapasyn arttyrý úshin olarǵa tıisti jaǵdaı jasaý qajet. Bul — durys. Alaıda sońǵy jyldary aýyl sharýashylyǵyna qatysty «attary bólek, biraq zattary birdeı» baǵdarlamalar tym kóp bolyp ketken sııaqty.

Máselen, qazirdiń ózinde «Aýyl amanaty», «Aýyl — el besigi», «Keń dala», «Bereke», «Jaılaý», «Igilik», «Sybaǵa» jáne taǵy basqa baǵdarlamalar júzege asyrylyp jatyr.

Árıne, ár joba osy saladaǵy ózekti máselelerdi sheshý úshin jazylady. Biraq sol jumystyń bári qanshalyqty tıimdi júzege asyrylyp jatyr? Menińshe, bul — zańdy suraq.

Bizge baǵdarlamanyń sany emes, aýyl sharýashylyǵynyń sapaly damyǵany kerek. Sondyqtan Úkimet aýyl men agrarlyq sektordy qoldaý úshin daıyndalǵan osyndaı qujattarǵa jan-jaqty taldaý júrgizýge tıis.

Ár baǵdarlamanyń óz maqsaty men mindeti bolýy qajet. Eń bastysy, bul jumys sharýalarǵa túsinikti bolyp, aýyl turǵyndarynyń turmys sapasyn jaqsartýǵa yqpal etýi kerek. Bul memleket qarjysyn únemdeý qajettiligine tikeleı baılanysty másele. Jalpy, bul baǵytta jumys júrgizilip jatyr.

Tıisti mınıstrliktiń málimeti boıynsha tek byltyrdyń ózinde «Aýyl — el besigi» bastamasymen 500-ge jýyq aýylda 921 joba júzege asyryldy. Olardyń jalpy quny — 173 mıllıard teńge. Budan bólek, 277 eldi mekende sýmen jabdyqtaý júıesi jańǵyrtyldy.

Endi osy jumystyń nátıjesin tekserý kerek sııaqty. Nege men bul máseleni arnaıy qozǵap, qazbalap aıtyp turmyn? Sebebi buryn bárimiz adamdardy qýantatyn «keremet, tipti minsiz» aqparatty kóp tyńdadyq. Sonyń bárine qýandyq. Sosyn durys statıstıkalyq málimet berilmedi dep syltaý taýyp, máseleni «alys sórege» ysyryp qoıa salatyn edik. Biz mundaı jaǵdaıǵa jol bermeýimiz kerek.

«Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasy aýyl-aımaqtardyń odan ári damýyna jańasha serpin berýge tıis. Bul oraıda aýyldardyń ósip-órkendeýine úles qosyp, turǵyndardy turaqty jumyspen qamtyp otyrǵan kásiporyndarǵa aıryqsha nazar aýdarý qajet. Ásirese, iri sharýa qojalyqtary ornalasqan aýdandardaǵy ınjenerlik jelilerdi jetildirip, olardyń sapaly jumysyna qajetti kireberis joldar salý kerek.

Taǵy bir mańyzdy másele — aýyldaǵy kásipkerlikti damytý.

Elimizde «Aýyl amanaty» baǵdarlamasyna búginge deıin 150 mıllıard teńge qarjy bólindi. Sonyń arqasynda aýyldarda 22 myńnan astam jumys orny ashyldy. Árıne, bul — jaqsy kórsetkish. Biraq basty másele — sol 22 myń jumys orny qazirgi tańda saqtaldy ma? Qalaı desek te, osy jobanyń aıasyn áli de keńeıte túsý qajet.

Men buǵan deıin tsıfrlyq saýda alańdarynyń jáne bankter men logıstıkalyq kompanııalardyń múmkindikteri aýyl turǵyndary men kásipkerleri úshin qoljetimdi bolýy kerek dep naqty aıttym. Endi osy jumysty tıimdi uıymdastyryp, ónimderdi tutynýshyǵa jetkizý jolyn aıqyndaıtyn naqty kelisimsharttar jasaý kerek. Jalpy, shaǵyn sharýashylyqtary bar aýdandarda ónimdi qabyldaıtyn jáne saqtaıtyn ortalyqtar qurý qajet. Mundaı ınfraqurylym barlyq óndirýshige birdeı qoljetimdi bolýǵa tıis.

Sonymen qatar men Joldaýda aýyl sharýashylyǵy salasyna tsıfrlyq tehnologııalardy, sonyń ishinde jasandy ıntellektini keńinen engizý qajet ekenin aıttym. Búginde ozyq sheshimderdiń ıgiligin kórip otyrǵan sharýa qojalyqtary az emes.

Mysaly, Soltústik Qazaqstanda osyndaı kásiporyndar bar. Atap aıtqanda, «Aqseleý» sharýashylyǵy óndiristi tsıfrlyq basqarý jáne jer serigi arqyly baqylaý júıelerin engizdi. Esepke alý jumysy da avtomatty túrde jumys istep jatyr. Sharýashylyq aýyl-aımaqtyń áleýmettik ınfraqurylymyn damytýǵa da erekshe kóńil bólip otyr. Máselen, turǵyndar ortalyqtan jylytý júıesimen jáne taza aýyz sýmen qamtamasyz etilgen. Kásiporyn mektepke, sport keshenine jáne basqa da áleýmettik nysandarǵa turaqty túrde qoldaý kórsetýde.

Osylaısha, tsıfrlandyrýdyń arqasynda aýyl sharýashylyq óndirisiniń tıimdiligi, onyń básekege qabileti artyp, jalpy aýyl turǵyndarynyń turmys sapasy jaqsarýda. Sondyqtan basqa da sharýa qojalyqtary osy múmkindikterdi óz aımaqtarynda qoldanǵany jón dep sanaımyz.

Ekinshi. Agrosektorǵa qoljetimdi ári uzaqmerzimdi qarjylandyrý kózi qajet. Bul jóninde birneshe márte aıttyq.

Agrarlyq kredıttik korporatsııa men «QazAgroQarjynyń» qoldanystaǵy ınvestıtsııalyq quraldary ótinimderdi uzaq qaraıdy ári rásimdelý tártibi qıyn, sondaı-aq tsıfrlandyrý jaǵy jetkilikti deńgeıde emes.

Sondyqtan Úkimet «Báıterek» holdıngimen jáne qarjy naryǵyn retteýshi organmen birlesip 2027 jyldyń birinshi toqsanynyń sońyna deıin agrosektorǵa arnalǵan ınvestıtsııalyq quraldardyń biryńǵaı tizbesin usynǵany jón.

Ekinshi deńgeıli bankter aýyl sharýashylyǵyn kredıtteýge belsendi atsalysýy kerek. Bul jóninde de udaıy aıtyp júrmiz. Álbette, ońaı sharýa emes. Óıtkeni bankter — jekemenshik.

Osy rette kredıtti sharýalarǵa qolaıly shartpen uzaq merzimge berý qajet.

Qaryzdy óteý kestesinde naqty óndiris tsıkli eskerilýge tıis jáne ınvestıtsııalyq kezeńde negizgi bereshektiń tólemin keıinge shegerý múmkindigi bolǵany jón. Árıne, muny tilek qana emes, tapsyrma dep túsinińizder. Bárimiz bir elde turamyz, bir aýamen tynystaımyz, bir jerdiń sýyn ishemiz. Sondyqtan tabysta asa úlken alshaqtyq bolmaýy kerek. Qarjy kózderine qoljetimdilik týraly túsinikte de aıyrmashylyq bolmaǵany jón.

Fermerler kredıttiń alǵashqy tólemin jabý úshin eginin jınap bola sala, ónimin arzan baǵaǵa satyp jiberýge májbúr. Buǵan jol berýge bolmaıdy. Úkimet pen mınıstrlik osy máseleni sheshýge kirisýi kerek. Sharýalar da memleketimiz kóptegen, sonyń ishinde kórshi eldermen salystyrǵanda aýyl sharýashylyǵy salasyna orasan zor qarjy quıyp jatqanyn túsinýge tıis. Munda masyldyqqa oryn joq. ıAǵnı bólingen qarajat maqsatqa saı tıimdi jumsalýy kerek.

Saıyp kelgende, agrarlyq sharýashylyqtyń tabysty bolýy — memleket pen halyqtyń múddesine tolyq saı keledi. Osy túsinikke arqa súıeımiz.

Sonymen qatar qarjylandyrýǵa ótinim berýden bastap ony alýǵa deıingi áýre-sarsańdy azaıtyp, rásimderdi barynsha ońtaılandyrý qajet. Bul burynnan kele jatqan másele. Problemanyń sheshimi ońaı kóringenimen, qaıtalaýǵa týra kelip tur. Basqasha aıtqanda, sharýalardyń kredıtti óteý qabiletin baǵalaıtyn tsıfrlyq model engizý kerek.

Biz aýyl sharýashylyǵyna jasandy ıntellektini engizý týraly jıi aıtyp júrmiz. Jýyrda JI salasyndaǵy jahandyq jetekshi kompanııalardyń basshylaryn qabyldadym. Olar bizge agrosektorǵa jasandy ıntellektini engizý máselesimen aınalysý jóninde keńes berdi. Óıtkeni álemdegi azyq-túlik qaýipsizdiginiń keleshegine qatysty boljamdar, ókinishke qaraı, máz emes. Qazir El-Nıno dep atalatyn tabıǵı qubylystyń saldaryna keshendi taldaý júrgizilýde. Joramaldar kóńil kónshitpeıdi. Biraq Qazaqstan bul jaǵdaıda úlken artyqshylyqqa ıe. ıAǵnı oraıly sátti paıdalanyp, atalǵan salaǵa jasandy ıntellektini engizý arqyly alǵa ozýǵa jáne álemdik aýqymdaǵy azyq-túlik qoryn qalyptastyrýǵa múmkindigi bar. Osy isti nege qolǵa almasqa? Menińshe, bul mindetti birinshi kezekte Úkimettegi osy máselemen aınalysatyn blokqa júkteý kerek.

Mundaı qural kredıt berý týraly sheshimniń obektıvtiligi men ashyqtyǵyn qamtamasyz etip, ótinimderdi qaraý merzimin jáne ákimshilik kedergilerdi qysqartady.

Jalpy, bizge jasandy ıntellekt aýyl sharýashylyǵynyń ónimdiligin eseleýge qalaı kómektesetinin zerdeleý kerek.

Árıne, aýyl sharýashylyǵynyń ónimdiligin arttyrý úshin qarjy quraldaryn belsendi ári tıimdi qoldanǵan jón. Al salanyń ónimdiligi oıdaǵydaı emes. Ony moıyndaǵanymyz durys.

Úkimetke halyqaralyq qarjy uıymdarymen birge arnaıy baǵdarlama ázirleý mindeti júkteldi. Qujatta álemdegi ozyq tájirıbe de eskeriledi.

Baǵdarlamada uzaqmerzimdi shartpen qarjy tartý, tehnıkalyq jáne saraptamalyq qoldaý kórsetý, zamanaýı tehnologııalar men ozyq ǵylymı ázirlemelerdi qoldanysqa engizý tetikteri qarastyrylýǵa tıis.

Taǵy bir ózekti másele — agrosaqtandyrý júıesin jetildirý. Qýańshylyq, úsik jáne mal aýrýy jyldar boıǵy mańdaı ter, taban aqyny jelge ushyrýy múmkin.

Jergilikti klımat jaǵdaıyna senip, jaıbaraqat otyrýǵa bolmaıdy. Bul áýel bastan tıimsiz strategııa. Shyǵyndy únemi bıýdjetten óteý de problemany sheshpeıdi.

Sondyqtan Úkimet Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigimen birlesip atalǵan naryqty damytý jóninde naqty usynystar berýi kerek.

Sonymen qatar sharýalardy táýekelderden aldyn ala erikti túrde saqtanýǵa yntalandyratyn sharalar qarastyrý qajet.

Úshinshi másele. Aldymyzda turǵan taǵy bir mańyzdy mindet — mal sharýashylyǵyn damytý.

Memleket bul salaǵa naqty qoldaý kórsetip kele jatyr.

Keıingi jyldarda ata kásippen aınalysatyn bıznes ókilderine nesıe berý kólemi ulǵaıdy. Asyl tuqymdy mal satyp alýǵa basa nazar aýdarylatyn boldy. Jańa fermalar men bordaqylaý alańdary salynyp jatyr. Máselen, byltyrdan beri 71 taýarly sút fermasy iske qosyldy, 33 bordaqylaý alańy salyndy. Endi osy óndiris oryndarynyń tıimdi ári turaqty jumys isteýi úshin qajetti jaǵdaı jasaý kerek.

Sharýashylyqtardy sapaly jem-shóppen qamtamasyz etken jón.

Daıyn ónimdi ótkizý máselesi de sheshimin tabýǵa tıis.

Jaıylymdardyń ónimdiligin qalpyna keltirýge jáne egistik kólemin ulǵaıtýǵa erekshe kóńil bólgen abzal.

Sý kózderi de sharýa qojalyqtary úshin qoljetimdi bolýy kerek.

Buǵan qosa, veterınarııa salasyn jańǵyrtýǵa aıryqsha mán berý qajet.

Dúnıejúzilik janýarlar densaýlyǵy uıymynyń uıǵarymyna sáıkes, Qazaqstan ıaşýr aýrýynan taza aımaq retinde tanyldy. Bul — et jáne basqa da mal sharýashylyǵy ónimderin syrtqy naryqqa shyǵarý úshin jańa múmkindikterge jol ashylady degen sóz. Sony tıimdi paıdalaný kerek. Mal basyn esepke alý júıesin jetildirip, zerthanalyq dıagnostıkanyń sapasyn arttyrý qajet.

Úkimet ónimderdi eksportqa shyǵarýǵa kedergi keltiretin tosqaýyldardy joıýǵa tıis.

Tórtinshi. Egin sharýashylyǵyndaǵy ónimdilikti arttyrý mańyzdy.

Elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigi osy strategııalyq salaǵa tikeleı táýeldi. Bul belgili jaıt. Sondyqtan biz úshin eginnen mol ónim alý jáne ár gektarǵa shaqqanda onyń ózindik baǵasyn tómendetý óte mańyzdy. Bul túıtkildi sheshý joly túsinikti dep oılaımyn.

Eske sala keteıin, buǵan egistiktiń ratsıonaldy qurylymy, sapaly tuqym, qoljetimdi tyńaıtqysh, ǵylymı dáldikke negizdelgen eginshilik jáne sýdy únemdi paıdalaný esebinen jetýge bolady.

2023 jyldan beri bıdaıdyń bitik shyǵýyna táýeldilikti azaıtyp, paıdasy áldeqaıda joǵary daqyldardyń úlesin kóbeıtý baǵytynda josparly jumys júrip jatyr.

Topyraq pen klımat jaǵdaıyn, sondaı-aq óńdeýshi kásiporyndardyń suranysyn eskere otyryp, egistikti ártaraptandyrýdy odan ári jalǵastyrǵan jón.

Bıyl dıqandarymyzdyń mıneraldy tyńaıtqysh paıdalaný deńgeıi alǵash ret ǵylymmen negizdelgen qajetti mólsherdiń 65 paıyzyna jetti. Bul — aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jetistik. Birneshe jyl buryn atalǵan kórsetkish nebary 20 paıyzdy quraǵan edi.

Sonymen birge otandyq tyńaıtqysh óndirisin damytýdyń mańyzy zor. Qazir paıdalanyp júrgen tyńaıtqyshtyń jartysyna jýyǵy shetten keledi. Jaǵdaıdy bulaı qaldyrýǵa bolmaıdy. Bul jóninde talaı aıttyq.

Qazir Túrkistan oblysynda fosforly tyńaıtqyshtar shyǵaratyn zaýyt salynyp jatyr.

Mańǵystaý oblysynda elimizdegi alǵashqy ammıak-karbamıd kesheniniń qurylysy josparlanǵan. Úkimet te osyndaı jobalarǵa qoldaý kórsetedi.

Taǵy bir mindet — sýarmaly eginshiliktiń tıimdiligin arttyrý. Bul asa mańyzdy másele áli kúnge sheshimin tappaı keledi. Osy taqyryp tóńireginde qyzý pikirtalas júrip jatyr.

Qazirgi tańda 700 myń gektar sýarmaly alqapta sý únemdeý tehnologııasy qoldanylady. Bul jalpy aýdannyń jartysyna da jetpeıdi. 2030 jylǵa deıin keminde 1 mıllıon 300 myń gektar jerdi qamtý mindeti tur.

Máseleniń ózektiligin eskere otyryp, Úkimetke atalǵan sharýany turaqty kún tártibine engizýdi, ıaǵnı, kúndelikti jumys retinde qaraýdy tapsyramyn.

Búginde 4,6 myń shaqyrym sýarý arnasyn rekonstrýktsııalaý men jóndeý jumystary bastaldy. Myń shaqyrymǵa jýyǵy jyl sońyna deıin paıdalanýǵa beriledi. Nátıjesinde 200 myń gektar sýarmaly jerdiń jaǵdaıy jaqsarady.

Úkimet ákimdiktermen birlesip, sýarmaly jerlerdi keńeıtý josparyn sý jetkizý múmkindikterimen, arnalardyń jaǵdaıymen jáne energııa jelileriniń qýatymen ushtastyrǵany abzal.

Egin sharýashylyǵynyń áleýetin tolyq paıdalaný úshin ozyq ǵylymı tásilder men zamanaýı tehnologııalardy engizýge kúsh salýymyz kerek.

Ózderińizge málim, jer qatelikti kótermeıdi. Biraq aıalap, uqypty qarasa, kól-kósir paıdaǵa keneltedi. Muny sizder jaqsy bilesizder.

Memleket týǵan jeriniń órkendeýine úles qosatyn, aýyldastarynyń ıgiligin oılaıtyn adal fermerler men isker sharýalarǵa árdaıym qoldaý kórsetedi.

Alaıda jerden paıda taýyp júrgenimen úlken qalada nemese shetelde turatyn bıznesmender de bar. Olar tipti ózderiniń sharýashylyqtaryna barmaıdy, kóbine áleýmettik jaýapkershilik tanytýǵa qulyqty emes, otandastaryna jany ashymaıdy, adamdardyń muń-muqtajyn túsine bermeıdi. Osy oraıda zańdy saýal týady. Bizge jer qadirin bilmeıtin, halyqtan alys, aýyl sharýashylyǵyn tek paıda tabýdyń joly retinde qarastyratyn adamdar qajet pe? Menińshe, jaýaby anyq. Qajet emes. Endeshe zań júzinde sharalar qabyldaý kerek.

Bul salada kásippen aınalysatyndardyń bári, eń aldymen, aýyldaǵy turmys sapasyn jaqsartýdy oılaýǵa tıis.

Agrarlyq sektor — memleketimizdiń jahandyq básekege qabilettiligine yqpal etetin negizgi faktorlardyń biri. Ásirese, turaqsyz zamanda onyń ózektiligi arta tústi.

Qazir kelesi jylǵa jáne odan keıingi orta merzimdi kezeńge arnalǵan álemdegi klımat ahýaly jaıynda túrli boljamdar jarııalanyp jatyr. Klımattyq kún tártibi geosaıasatpen jáne ekonomıkamen tyǵyz baılanysty.

Máselen, klımattyń kúrt nasharlap bara jatqanyna jáne aldaǵy qýańshylyqqa baılanysty alańdaýshylyq jıi aıtylady. Aýyl sharýashylyǵyna jasandy ıntellektini engizýge baılanysty pikirimde osyǵan toqtaldym.

Keıbir sarapshylardyń pikirinshe, 2027 jyl óte ystyq bolýy múmkin. Aýa raıyndaǵy aýytqýlar qýańshylyqqa, órtke, sý tasqynyna dýshar etýi, sonyń saldarynan jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigi kúrdelenip, álemdik jetkizý tizbegi buzylýy yqtımal.

Aýyl sharýashylyǵyn damytý jáne sý resýrstaryn basqarý isinde biz osyndaı qaýip-qaterlerdiń bárin eskerýimiz kerek. Biz bul máseleni endi qolǵa alyp jatyrmyz. Biraq júrisimiz baıaý. Óıtkeni elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý — eń mańyzdy mindet.

Astanada Islam yntymaqtastyǵy uıymy aıasynda azyq-túlik qaýipsizdigimen aınalysatyn halyqaralyq uıymnyń shtab-páteri ornalasqan.

Salalyq mınıstrlik atalǵan uıymmen birge álemdegi kúrdeli ahýaldy eskere otyryp, Qazaqstanǵa jáne bizdiń seriktesterimizge arnalǵan usynymdar ázirleı alady.

Besinshi másele. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeý isin damytýǵa basa mán berý qajet. Bul másele boıynsha kóp áńgime aıtylyp jatyr.

Sońǵy úsh jylda elimizde azyq-túlik óndirisi 15 paıyzǵa jýyq ósti. Sonyń ishinde ósimdik maıyn óndirý kólemi 36 paıyzǵa, al, et jáne sút ónimderin óndirý 25 paıyzǵa artty. Bul — jaqsy kórsetkish. Endi osy qarqyndy saqtap, óńdeý ónerkásibiniń áleýetin barynsha kúsheıtý qajet.

Taǵam ónerkásibi salasyndaǵy jobalardy jedel saralap, júzege asyrý kerek. Bul jobalar azyq-túlikpen qamtamasyz etý isinde ımportqa táýeldilikti azaıtýǵa múmkindik beredi.

Sondaı-aq jańa óndiris nysandaryn ınjenerlik jelilerge ýaqtyly qosý ózekti másele bolyp otyr.

Jalpy, Úkimet ákimdiktermen birlesip, osy salaǵa qoldaý kórsetýdiń biryńǵaı tártibin ázirleýge tıis. Sonymen birge onyń naqty joldaryn, qarjylandyrý kózderin anyqtap, merzimderin bekitý mańyzdy.

Biraq bul iste qaǵazbastylyq áli bar, ony moıyndaýymyz kerek.

Men Joldaýda memlekettik organdar men kvazımemlekettik kompanııalar jarııalaǵan satyp alý úderisterine shaǵyn jáne orta bıznestiń qatysý múmkindigin keńeıtý jóninde naqty mindet qoıdym.

Bul úderis, ásirese, taǵam ónerkásibine serpin berýi qajet. Sondyqtan uzaqmerzimdi kelisimsharttar ázirleý, tıimsiz talaptardy qysqartý jáne otandyq óndirýshilerge teń jaǵdaı jasaý máseleleri sheshimin tabýǵa tıis.

Árıne, munyń bári ónimniń sapasy men qaýipsizdigine qoıylatyn talaptardy qatań saqtaı otyryp júzege asyrylýy kerek. Jalpy, aldaǵy ýaqytta da memleket bul salaǵa qoldaý kórsetedi. Búgin aıqyndalǵan maqsattardyń aýqymy óte keń.

Qalaı desek te, eń aldymen, biz ortaq múdde jolynda bir el bolyp eńbek etsek, onyń bárine qol jetkizetinimiz anyq.

Qurmetti jıynǵa qatysýshylar!

Kóp uzamaı halqymyz el Táýelsizdiginiń 35 jyldyǵyn atap ótedi.

Bul — memleketimizdiń tarıhı ósip-órkendeý jolyndaǵy asa mańyzdy beles.

Osy kezeńde biz talaı qıly joldan aman-esen óttik.

Berekeli birligimizdiń arqasynda kóptegen synaqty abyroımen eńserdik.

Memlekettigimizdi nyǵaıttyq, halyqaralyq abyroı-bedelimizdi kúsheıttik.

Biz Qazaqstandy básekege qabiletti ozyq el retinde damytý úshin áli de belsendi ári tabandy jumys isteı beremiz.

Árıne, osy kezge deıin bárimiz jurt bolyp jumylyp, biraz sharýa atqardyq.

Óskeleń urpaq aldyndaǵy jaýapkershilikti tereń sezine otyryp, aýqymdy reformalardy júzege asyrdyq.

Naýryz aıynda ótken jalpyulttyq referendýmda memleketimizdiń tólqujaty — Konstıtýtsııamyzdy qabyldadyq.

Muny ultymyzdyń taǵdyryna tikeleı áser etken tarıhı sheshim boldy desek, artyq bolmas.

Konstıtýtsııada Egemendik pen Táýelsizdikti qorǵaý, jalpyulttyq birligimizdi kúsheıtý memleketimizdiń negizgi qaǵıdattary bolyp bekitildi.

Adam kapıtalyn, bilim-ǵylymdy, ınnovatsııany damytý konstıtýtsııalyq máni bar strategııalyq mindet dep tanyldy.

Biz ult Konstıtýtsııasynda «Zań men Tártip» qaǵıdatyn halqymyzdyń asa mańyzdy qundylyǵy dep aıqyndadyq.

«Zań men Tártip» — men úshin Ádiletti Qazaqstandy qurý jolyndaǵy basty ustanym.

Túptep kelgende, aýqymdy saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq ózgerister dál osy qaǵıdatqa negizdeledi.

Óıtkeni zań ústemdik etpese, qoǵamda tártip bolmasa, eshqandaı reformanyń nátıje bermesi aıdan anyq.

Memleket qazynasyna aýyz salý, Konstıtýtsııanyń talaptaryn aıaqqa taptaý — elge jasalǵan eń aýyr qastandyq. Sondyqtan biz qoǵamdyq derttiń bárine, sonyń ishinde sybaılas jemqorlyqqa qarsy batyl kúres júrgizemiz.

Eshqandaı joǵary nagrada, keremet bilim jáne mol tájirıbe zańǵa qaıshy áreket jasaǵan kezde keshirim jasaýǵa negiz bolmaıdy.

Keshegi tabysyń emes, búgingi jumysyń baǵalanady. Sol orynǵa qanshalyqty laıyq ekenińdi naqty nátıje jáne isińe jaýapkershilikpen qaraý arqyly kórsete alasyń.

Prezıdent retinde meniń adamdarǵa kózqarasym atqarǵan isine qaraı qalyptasady. Meniń tarapymnan eshqandaı artyq nemese shamadan tys talap qoıylmaıdy: tártipti buzbasań, adal bolsań, jınaqy júrip, memleket múddesine qııanat jasamasań bolǵany. Bul — barlyq laýazymdy tulǵalarǵa qoıylatyn qarapaıym, oryndy talap. Ony múltiksiz oryndaý qajet.

Talaı ret aıttym, taǵy da eske salamyn: Konstıtýtsııada «Zań men Tártip» buljymas qaǵıdat retinde bekitildi jáne ataq-abyroıyna, qoǵamdaǵy ornyna qaramastan azamattardyń bárine birdeı qoldanylady.

Barlyq deńgeıdegi basshylar konstıtýtsııalyq qundylyqtardy tereń túsinip, ony is júzinde ustanýǵa tıis, sondaı-aq Ádiletti Qazaqstan qurý ıdeıasyn shynaıy nıetpen qabyldaǵany jón.

Aldymyzda aýqymdy jumys kútip turǵanyn únemi aıtyp júrmin. Memleket pen halyqtyń ıgiligi úshin jumys isteý zor mártebe, ár azamatqa buıyra bermeıtin baq. Sondyqtan mundaı iske salǵyrt qaraý shyn máninde ult múddesine zııan keltiretin kereǵar áreket.

Bir qaraǵanda, tártipti buzbaýǵa, «Zań men Tártip» qaǵıdatyn saqtaýǵa jáne óz jumysyńa jaýapkershilikpen qaraýǵa ne kedergi bolýy múmkin? Bul — barsha memlekettik qyzmetshi men otanshyl azamattyń boıynan tabylýǵa tıis qasıet. Sonda ǵana jurtshylyqtyń yqylasyna bólenip, azamattardyń shynaıy alǵysyn alasyzdar.

Memleket sheteldik ınvestıtsııany kótermeleý, bıznestiń belsendiligin yntalandyrý jáne ınvestıtsııalyq ahýaldy jaqsartý saıasatyn jalǵastyrady. Bul arada qandaı da bir kútpegen ózgerister bolýy múmkin emes.

Bizdiń strategııalyq baǵdarymyz — qolaıly ınvestıtsııalyq orta qalyptastyrý, elimizde kedergisiz bıznes júrgizýge múmkindik beretin ınstıtýttyq negizdi nyǵaıtý. Bul jóninde halyqqa arnaǵan Joldaýymda aıttym. Bızneske zańsyz kedergi jasaý — memleketke qarsy qylmys.

Biz tabys pen ıgilikke jeke adamdar emes, ınstıtýttar kepildik beretin memleket quryp jatyrmyz. Elimizdegi oń ózgeristerdiń túpki máni de — osy: adamdardyń turmys sapasy bireýdiń bireýge búıregi burǵanyna, qandaı da bir sheneýniktiń kóńil-kúıine táýeldi bolmaı, kerisinshe, eńbekqorlyq, talant, otanshyldyq sekildi obektıvti krıterıılerge súıenýi kerek.

«Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasy, jemqorlyqpen jappaı kúres, memlekettik basqarý júıesindegi reforma, qoǵamda jańa jasampaz qundylyqtardy ornyqtyrý — munyń bári úlken joldyń basy ǵana.

Aldymyzda áli kóptegen is pen bıik belester kútip tur. Osyǵan deıin aıtqanymdaı, el damýyna qatysty orta jáne uzaqmerzimdi perspektıvaǵa arnalǵan oılarym men josparym bar. Memleketimizdiń Egemendigin, Táýelsizdigin qorǵaýǵa qatysty keıbir másele túbegeıli sheshimin tappady. Men ol jóninde halyqqa arnaǵan Joldaýymda aıtqanmyn. Toqmeıilsip, beıqam júrýdiń jóni joq. Muny jaqsy túsinýimiz kerek.

Meniń oıymsha, Memleket basshysynyń mindeti — júıeli áreket etý, dittegen maqsattan aınymaý, el taǵdyryndaǵy mańyzdy sheshimder úshin jaýapkershilik arqalaý.

Elimizdegi ózgeristerdiń qarqyn alǵany qýantady. Ol endi toqtamaıdy. Sondyqtan halyqtyń ál-aýqaty men ulttyq múddeni qara basynyń qamynan joǵary qoıatyn naǵyz memleketshil tulǵalar qajet.

Shynaıy otanshyldyq adamdarǵa qamqorlyqtan kórinedi, keıingi urpaqqa ne qaldyramyz degen salmaqty saýalmen ólshenedi.

Baq-dáýlet keledi de ketedi, al sońyńda jasaǵan isiń men jaqsy atyń qalady. Sonyń biri — erteń adamdar, keler urpaq ıgiligin kóretin áleýmettik ınfraqurylymdar.

Qoǵamda zań ústemdigi saltanat qurýy úshin senimdi tirek kerek, ıaǵnı, adamdardyń ózegi myqty, moraldyq prıntsıpteri myqty bolǵany jón.

Dál osy sebepti jańa qoǵamdyq etıka qalyptastyrý jáne «Taza Qazaqstan» tujyrymyn dáripteý óte mańyzdy. Óıtkeni tek aınalamyzdan ǵana emes, azamattarymyzdyń nıet-pıǵylynan, sózinen jáne is-áreketinen tazalyq sezilip turýǵa tıis.

Qaıtalap aıtamyn: eshkim de zańnan bıik emes.

Bul talap, ásirese, «Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasyn júzege asyrý kezinde qatań saqtalýy qajet. Osy máselemen aınalysatyn arnaıy komıssııa óz jumysyn bastaıdy.

Myna nárseni árdaıym qaperde ustaǵan jón. Kim qylmys jasaıdy, sol mindetti túrde jazasyn alady. Kim óz jumysyna salǵyrt qaraıdy, sol ornynan bosatylady.

Joǵary laýazym — eń aldymen, joǵary jaýapkershilik degen sóz. Halyqtyń taǵdyryna áser etetin sheshimderdi qabyldaıtyn adamnyń nıeti, oıy, qoly taza bolýy kerek. Árıne, biz azamattardyń elge sińirgen eńbegin joqqa shyǵarmaımyz.

Biraq keshegi jetistigin buldap, arqany keńge salyp júrýge kimniń bolsa da, haqy joq.

Men úshin adamnyń shyqqan tegi, laýazymy emes, naǵyz isker bolǵany mańyzdy. Jalpy, iskerlik — memlekettik bılik júıesine ǵana emes, barlyq salaǵa qajet daǵdy.

Halqymyz «Erdiń atyn eńbek shyǵarady» dep beker aıtpaǵan. Túptep kelgende, erlik jasaý — eldik muratqa qyzmet etý degen sóz.

Ult múddesine minsiz jáne adal qyzmet etetin azamattarǵa árdaıym qurmet kórsetiledi. Bul — Ádiletti Qazaqstannyń myzǵymas qaǵıdaty.

Qazir osy jerde jurtqa janashyr, naǵyz adal azamattar otyr. Memleket sizderdi árdaıym qoldaıdy, eńbekterińizdi joǵary baǵalaıdy. Barshańyzǵa taǵy da alǵys aıtamyn.

Búgin men aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa eleýli úles qosqany úshin bir top azamatty memlekettik nagradamen marapattaý týraly Jarlyqqa qol qoıdym.

Qutty bolsyn!