QOZY KÓRPESh-BAıAN SULÝ KÚMBEZІ
Qozy Kórpesh-Baıan Sulý kúmbezi - H-HІ ǵasyrlarda turǵyzylǵan sáýlet óneri eskertkishteriniń biri. Shyǵys Qazaqstan oblysy Aıagóz aýdany Tańsyq aýylyna taıaý, Aıagóz ózeniniń oń jaǵalaýynda ornalasqan.
Kúmbezdiń tabany tórt buryshty taǵan túrinde syrt jaǵynan aýdany 7,10 x 7,10 metr, ishki jaǵynan 3,38 x 3,38 metr, joǵary qaraı súıirlenip, qúmbezdelip órilgen, bıiktigi 11.65metr. Edeninen kúmbezine deıingi bıiktigi.4,35metr. Qabyrǵasy granıt qalaq tastan saban aralas balshyqpen qalanǵan, qalyndyǵy-1,86metr. Kirer esigi shyǵysqa qaratylǵan. Qurylys dyńǵa uqsas bolǵandyqtan, qazaq jerine ıslam dini taramaı turyp salynǵan degen joramal bar. Kúmbezdiń janynda tas músinder bolǵan. Ocy tas músinderdi 1771 jyly Grıgorıı Voloshın, 1856 jyly Shoqan Ýálıhanov qaǵaz betine nobaılaǵan. Onda qasıetti qutty ustaǵan úsh áıel men bir erkek sýrettelgen. Halyq ańyzynda úsh áıeldiń biri - Baıan sulý, ekinshisi - sińlisi Aıǵyz, úshinshisi - apasy, er adam - Qozy delinedi. Qazir músinder joǵalyp ketken.
Ańyz boıynsha, ony turǵyzýǵa Sarybaıdyń inisi Taılaq bı Tobyl ózeni boıynan Aıagózge tórt san qol (40 kisi) jiberip, as bergizip, at shaptyryp toı jasaıdy. Qozy-Kórpesh -Baıan sulýdyń kúmbezin berik etip turǵyzyp, keskin kelbetterin tasqa túsiredi. Ásirese Baıan sulýdyń óń - ajary ádemilep keltirilgen.
Janaq aqynnyń jyrlaýynsha, elý myń kisi bastap kelgen - Aıbas, kósh jerden tas tasyp, Aıagózdiń bıik belesine kúmbez ornatady. Ol kúmbez áli tozǵan joq, mahabbattyń máńgilik belgisi retinde kúni búginge deıin tur. Qozy Kórpesh - Baıan sulý jyry kóne zamandaǵy túrki-monǵol taıpalarynyń arasynda kóp taraǵan bir ǵajaıyp oqıǵanyń sıýjeti.
Poemanyń taqyryby- eki jastyń bir- birine degen adal súıispenshiligi. Sezimniń joǵarǵy shyńy- mahabbattyń jolyndaǵy bóget kóbine dármensiz ekendigi ómir shyndyǵy. Shyǵarmanyń negizgi keıipkerleri Qozy men Baıan zamannyń qataldyǵyn, ozbyrlyǵyn, meıirimsizdigin jeńip, kezdesti, azǵantaı ýaqyt bolsa da oınap- kúlip baqytty ómir súrdi.
«Qozy Kórpesh -Baıan sulý» jyrynyń qazaqsha jıyrmadan astam nusqasy bar. Bul eposty zerttegender Shoqan Ýálıhanov, Grıgorıı Potanın, Vasılıı Radlov, Máshhúr Júsip Kópeev, Muhtar Áýezov, Álkeı Marǵulan.
Qozy Kórpesh - Baıan sulý munarasyn, onyń sıýjet qurlysyn qyzyǵa zerttegen ǵalymdardyń biri - Grıgorıı Potanın. Qozy Kórpesh-Baıan sulý jyryn jańadan jınaý úshin, onyń munarasyn jaqsylap zertteý úshin Grıgorıı Potanın kóp ǵalymdarmen, qazaq aqyndarymen, shejire aıtýshylarmen baılanysqan. Osynyń nátıjesinde onyń qolyna Qozy Kórpesh - Baıan sulýdyń birneshe nusqasy túsedi. Olardy jibergen ataqty Abaı aqyn (1884j). Grıgorıı Potanın qazaqtyń «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» jyryn óte joǵary baǵalap, meılinshe ádil pikir bildirgen: «Orynbor men Zaısanǵa deıingi keńistikti alyp jatqan ulan baıtaq dala-túgeldeı biletin súıikti hıkaıa, qazaq epıkasynyń ushar bıigi. Jalpy jurtqa ortaq sıýjet bolǵanmen, birde - bir halyq muny dál qazaqtardaı óz epıkasynyń asqar shyńy ete almaǵan» degen ( Marǵulan Á. Qozy Kórpesh Baıan sulý kesheni -Almaty - 1994 j.). 1939 jyly elimizdiń zańǵar jazýshysy Ǵabıt Músirepov osy jyrdyń negizinde 4 aktili dramalyq pesa jazyp shyǵarǵan. (Músrepov Ǵabıt. Dramalyq shyǵarmalar. Almaty :Óner, 1982 j.)
Ejelgi eldigimizdiń sondaı eskertkishin búgingi urpaq qadirlep-qasterlep, babalarǵa laıyqty murager - mırasqor bolýy -ultymyzdyń izgi múddesi, ıgi maqsaty. Táýelsiz memleketimiz ilgeri órlep órkendeýi úshin eńbek jolyna qadam basqan árbir jas adamdy rýhanı nárlendirip, jan álemine azamattyq abzal qasıetter darytýymyz kerek bolsa, sol kókeıtesti mindetti oryndaýda «Qozy Kórpesh - Baıan sulý» jyry - zor qazyna.
Qazaq eli 2002 jyly folklorlyq muranyń 1500 jyldyq tarıhyn keńinen atap ótti.
Derek kózi:
Qazaqstan ulttyq entsıklopedııasy 6 tom.
«QazAqparat»UK»AQ-nyń arnaýly jobalar bólimimen tolyqtyrylǵan.
