«Qozy Kórpesh – Baıan sulý» kúni: Ult tarıhyndaǵy uly ǵashyqtar ulaǵaty
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda 15 sáýir – Ulttyq ǵashyqtar kúni retinde atalyp ótedi. Bul kún tek sezim merekesi ǵana emes, halqymyzdyń tarıhı jadynda saqtalǵan adal mahabbattyń, sertke beriktiktiń jáne rýhanı tazalyqtyń sımvolyna aınalyp keledi. Sońǵy jyldary qoǵamda bul merekege degen qyzyǵýshylyq artyp, onyń mazmunyn ulttyq qundylyqtarmen ushtastyrý úrdisi aıqyn baıqalady.
Ulttyq ǵashyqtar kúni qalaı paıda boldy?
Qazaqstanda 15 sáýirdi ǵashyqtar kúni retinde atap ótý bastamasy 2011 jyly kóterildi. Bul usynys Almaty qalasynyń mádenıet jáne jastar saıasaty salasyndaǵy mekemelerdiń bastamasymen júzege asyp, resmı is-sharalar kúntizbesine engizildi.
Merekeniń negizgi maqsaty – batystan engen 14 aqpandaǵy áýlıe Valentın kúnine balama retinde ulttyq dúnıetanymǵa jaqyn, tarıhı negizi bar kún qalyptastyrý edi. Osy oraıda tańdaý qazaqtyń eń kórnekti lıro-epostyq jyrlarynyń biri – «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» shyǵarmasyna tústi.
Osylaısha, ulttyq mádenıetke, salt-dástúrge jáne rýhanı qundylyqtarǵa negizdelgen jańa mereke ómirge kelip, «Qozy kórpesh – Baıan sulý»» kúni ataldy. Búginde bul kún jastar arasynda ǵana emes, jalpy qoǵamda mahabbatqa degen kózqarasty ulttyq turǵydan qaıta paıymdaýǵa múmkindik beretin mańyzdy dataǵa aınalyp keledi.
Qozy Kórpesh – Baıan sulý: máńgilik mahabbat sımvoly
«Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyry – qazaq ádebıetiniń ǵana emes, búkil túrki dúnıesiniń eń kórnekti mahabbat dastandarynyń biri. Ǵalymdardyń pikirinshe, bul týyndynyń túp-tamyry XIII–XIV ǵasyrlarǵa deıin barady.
Jyrdyń ereksheligi – onyń tabıǵı bolmysyn, dala ómirine tán shynaıylyǵyn saqtap qalýynda. Kóptegen álemdik mahabbat hıkaıalary ýaqyt óte óńdelip, ózgeriske ushyrasa, bul jyr óziniń bastapqy sıýjet jelisin joǵaltpaǵan.
Zertteýlerge súıensek, jyrdyń qazaq jáne orys tilderindegi 30-dan astam nusqasy bar. Ony alǵash zerttep, joǵary baǵalaǵandardyń biri – orys ǵalymy Grıgorıı Potanın. Ol bul týyndyny «qazaq eposynyń shoqtyǵy bıik úlgisi» dep ataǵan.
Jyr sıýjetinde bir kúnde týǵan, atastyrylǵan Qozy men Baıannyń óse kele bir-birin izdep tabýy, olardyń mahabbatyna áleýmettik kedergilerdiń tosqaýyl bolýy jáne aqyry qos ǵashyqtyń qaıǵyly taǵdyry baıandalady.
Qozy – batyl, ańǵal, mahabbaty úshin kúresken jas jigit obrazy bolsa, Baıan – sulýlyǵy men aqyl-parasaty úılesken, janqııarlyqqa daıyn qazaq qyzynyń sımvoly.
Osy qasıetterdiń bári Qozy men Baıandy qazaq úshin máńgilik mahabbattyń eskertkishine aınaldyrdy.
Qazaq tarıhyndaǵy ańyzǵa aınalǵan ǵashyqtar
Halyq aýyz ádebıetinde ǵashyqtyq árdaıym moraldyq tańdaýmen, rýhanı tazalyqpen qatar júredi. Sondyqtan qazaqy dúnıetanymda mahabbat – tárbıelik máni bar uǵym retinde qarastyrylady. Sonyń dáleli retinde el jadynda saqtalǵan birneshe ǵashyqtar hıkaıalaryn atap ótýge bolady.
Eńlik – Kebek
Eńlik pen Kebek – rýaralyq tartystyń qurbany bolǵan qos ǵashyq. Olardyń mahabbaty jeke sezim men qoǵamdyq zańnyń qaqtyǵysyn kórsetedi. Eki jas el dástúrine qarsy shyqqany úshin tragedııaǵa ushyraıdy. Bul oqıǵa qazaq qoǵamyndaǵy qatal ádet-ǵuryptyń adam taǵdyryna áserin aıqyn beıneleıdi.
«Qyz Jibek» jyry – qazaq eposyndaǵy eń kórkem, eń poetıkalyq mahabbat týyndylarynyń biri. Tólegenniń Jibekke degen adal sezimi, onyń jolyndaǵy kúresi, Bekejan qolynan qaza tabýy – mahabbat pen taǵdyr tartysynyń kórinisi. Al Jibek beınesi – sulýlyqtyń, parasattylyqtyń sımvoly.
Sálıha – Sámen
Sezim jolyndaǵy uly kúreskerlikti sýretteıtin sondaı týyndylardyń biri – Áset Naımanbaevtyń «Salıha – Sámen» dastany.
Sheksiz sulýlyq ıesi Sálıha men batyr Sámenniń arasyndaǵy kirshiksiz sezim áleýmettik kedergilerge ushyrap, qos ǵashyqtyń taǵdyryn kúrdeli arnaǵa burady. Sebebi, «han sezip, halyq bilse mundaı syrdy, ajaldan qyz ben jigit qalmaıdy aman». Sonda da qos ǵashyq «ólispeı berispeýge» ýaǵdalasady. Olardyń sezim jolyndaǵy kúreskerlik joldary bastalyp ketedi. «Bóri etekten, jaý jaǵadan alsa da nebir iske shydaımyz» dep ýádelesedi. Sámen taý men tasty aralap júrip, astynda shatqal ózen jatqanyna qaramaı, zańǵar bıik jartasty meken etedi. Salıha eriniń sońynan erip, eshteńeden qoryqpaı Jaıa tasynda ómir súrýge bel baılaıdy.
Qandaı qaýip-qater bolsa da birge bolýǵa serttesken qos júrek taý men tasty panalap, qıyndyqqa qarsy turady. Jyrda ǵashyqtardyń erlikke toly kúresi, bir-birine degen adaldyǵy men tragedııalyq taǵdyry tereń sýretteledi.
Qasen – Jámıla
Al Qasen men Jámıla hıkaıasy da – mahabbat úshin kúresken jandar taǵdyryn arqaý etken áserli sıýjetterdiń biri. Bul oqıǵa Qytaı qazaqtary arasynda keń taraǵan nusqalarymen erekshelenedi. Bir-birin súıgen qos jastyń baqytyna áleýmettik teńsizdik pen ata-ananyń sheshimi kedergi keltiredi. Soǵan qaramastan, Qasen súıgenin alyp qashyp, taǵdyrǵa qarsy qadam jasaıdy. Taýdy panalap, jyraqta ómir súrgen qos ǵashyqtyń ómiri mahabbattyń tek sezim ǵana emes, úlken jaýapkershilik pen táýekel ekenin aıqyn kórsetedi.
Álem elderinde ǵashyqtar kúni qalaı atalyp ótedi?
Álem elderinde Ǵashyqtar kúni ártúrli formatta atalyp ótedi. Eń keń taralǵany – áýlıe Valentın kúni. Bul kún ásirese AQSh pen Eýropada keńinen tanylyp, gúl men syılyq usyný dástúrimen erekshelenedi. Al Japonııada 14 aqpanda qyzdar er azamattarǵa shokolad syılasa, bir aıdan keıin – 14 naýryzda erler jaýap retinde syılyq beredi. Ońtústik Koreıada ár aıdyń 14-i mahabbatqa qatysty erekshe kún retinde atalyp ótse, Frantsııada romantıkalyq keshter men usynystar jasaý dástúrge aınalǵan.
Mahabbat merekesi ár elde ózindik mádenı sıpatqa ıe. Máselen, Ispanııada San-Jordı kúni (23 sáýir) raýshan gúli men kitap syılaý dástúrimen erekshelenedi. Bul kún Mıgel de Servantes esimimen de baılanysty. Al Qytaıda 20 mamyr (5/20) kúni «men seni súıemin» maǵynasyn bildiretin sımvoldyq data retinde jastar arasynda keń taraǵan.
Izraıl halqynyń da ózine tán Ǵashyqtar kúni bar. Bul mereke Tý be-Av dep atalady jáne jyl saıyn eýreı kúntizbesi boıynsha 15 av kúni, shamamen shilde aıynyń 23–24-ine sáıkes keledi. Dástúrli dinı merekeler qataryna tolyq enbegenimen, ǵasyrlar boıy eýreı jastary bul kúndi mahabbat pen baqyttyń sımvoly retinde atap ótip keledi. Merekeniń túp-tamyry ejelgi rýlyq dástúrlermen baılanysty. Erte zamanda evreı qaýymdary rý-taıpa bolyp ómir súrip, nekege turý máselesin rý basylary sheshken ári kóbine tek óz rýynyń ishinde úılenýge ruqsat etilgen. Tek Tý be-Av kúni ǵana bul shekteýler alynyp tastalyp, rýaralyq nekege jol ashylǵan. Sonymen qatar dál osy mezgilde júzim jınaý naýqany bastalyp, aq kóılek kıgen qyzdar júzim alqaptarynda bı bılep, bozbalalar ózine jar tańdaǵan. Bul dástúr qazaqtyń «Aqsúıek» oıyny nemese «Bastańǵy» sekildi jastar bas qosyp, tanysyp-bilisetin salttarymen úndes keletini baıqalady.
Jalpy, ǵashyqtar kúni ár elde ártúrli ýaqytta atalyp ótedi. Máselen, Slovenııa 12 naýryzda, Grýzııa 15 sáýirde, Chehııa 1 mamyrda, al Grekııa 3 shildede mahabbat merekesin atap ótedi. Árqaısysynyń ózindik tarıhı negizi men mádenı ereksheligi bar.
Osylaısha, mahabbat merekesin atap ótýdegi ár eldiń dástúri olardyń ulttyq bolmysy men dúnıetanymyn aıqyn kórsetedi. Al bul úrdisterdiń barlyǵy mahabbattyń adamzatqa ortaq, máńgilik qundylyq ekenin ańǵartady.
Qazaq kınosy men ádebıetindegi mahabbat beınesi
Qazaq ónerinde mahabbat taqyryby ádebıetten bastaý alyp, keıin kıno salasynda da keńinen kórinis tapty.
Sonyń jarqyn mysaly – Qyz Jibek fılmi. Bul týyndyda mahabbat tek jeke oqıǵa emes, ulttyq estetıka men mádenıettiń kórinisi retinde usynylǵan. Al basty róldi somdaǵan Merýert Ótekeshova beınesi halyq jadynda máńgi saqtaldy.
Sondaı-aq Kóshpendiler fılminde mahabbat tarıhı oqıǵalarmen qatar órilse, Jaýjúrek myń bala týyndysynda sezim men patrıotızm ushtasady.
Táýelsizdik kezeńindegi kıno men ádebıette mahabbat jańa qyrynan ashyla bastady. Aýyl men qala jastary arasyndaǵy sezim, áleýmettik teńsizdik, jeke tańdaý erkindigi sekildi taqyryptar keńinen kórinis taýyp keledi.
Qazirgi shyǵarmalarda mahabbat tragedııa emes, tulǵalyq damý, jaýapkershilik jáne ómirlik tańdaý retinde qarastyrylady.
Qoǵamdaǵy qazirgi kózqaras: ulttyq merekeniń bolashaǵy
Áleýmettik jelidegi qoǵamdyq kózqarasty baqylaı otyryp, 15 sáýir – Ulttyq ǵashyqtar kúni áli qalyptasý kezeńinde ekenin baǵamdaımyz. Degenmen, onyń bolashaǵy zor. Ásirese jastar arasynda ulttyq qundylyqtarǵa qyzyǵýshylyq artqan saıyn, bul merekeniń mańyzy kúsheıe túsedi. Áleýmettik jelilerde Qozy men Baıan beınesi arqyly quttyqtaýlardyń kóbeıýi – sonyń aıǵaǵy.
Ulttyq ǵashyqtar kúni – tek mereke emes, ol qazaq halqynyń rýhanı murasyn jańǵyrtýdyń bir kórinisi. Qozy Kórpesh – Baıan sulý, Qyz Jibek, Eńlik – Kebek syndy máńgilik hıkaıalar arqyly urpaq sanasyna adaldyq, súıispenshilik jáne adamgershilik sekildi qundylyqtar sińiriledi.
Qazaq kınosy men ádebıetindegi mahabbat beınesi – ulttyń rýhanı aınasy. Ýaqyt ózgergenimen, mahabbattyń máni ózgermeıdi. Al onyń qazaq dúnıetanymyndaǵy kórinisi – máńgilik qundylyqtardyń kórkem shejiresi bolyp qala beredi.