Qoı sútinen jasalatyn paıdaly taǵamdar

Mamandardyń aıtýynsha, qoı sútiniń eshki sútinen de edáýir aıyrmashylyǵy bar. Máselen eshki sútinde 4,5 paıyzdaı aqýyz bolsa, qoıda ol 6 paıyzǵa jetedi, al maı eshki sútinde 4,5 paıyzdaı bolsa, qoı sútindegi maı 6 paıyzdan asady, dep jazady massaget.kz.

Qoıdyń sútin úıde, túzde qaınatyp ishýmen birge odan aıran, qatyq, kilegeı, qaımaq, súzbe, aqirimshik, qyzylirimshik, sarysý, irkit, tasqoryq, ýyz, sirne, qurt jáne t.b. jasaıdy.

Qoı súti tym qoıý bolǵanda, oǵan azdap sý qosyp ta paıdalanady. Sý qosylǵan sútti erterekte súmesin dep ataǵan. Osyǵan baılanysty «sútke sý qossań, súmesin bolady, sózge sóz qossań, súıesin bolady» degen maqal paıda bolǵan.

Súme dep burynǵy ýaqytta maldyń jelinin aıtqan. Keıinirek súme «sút», «aǵarǵan» maǵynasynda qoldanylǵan. Mal tóldep jatqanda, olardyń saýylatyn kezderinde maldyń súmesin (sútin, sút taǵamdaryn) kóbirek paıdalanǵan. Tipti et tapshylaý bolǵanda «maldyń súmesimen kún kórip otyrmyz» degen. Halyqtyń uǵymynda súmesin «sút taǵamdary» degendi bildirgen. Qazirgishe aıtqanda «sút ónimderi».

Sút ónimderi ártúrli tásildermen daıyndalady. Sútti shaıǵa qatyp, syrshaı ishedi, kúrish salyp pisirip, syrkúrish atalatyn kúrish botqa pisiredi. Jazda sýsyn ári tamaq retinde ishetin, bıdaı kóje, júgeri kóje, tary kóje, kúrish kóje dep atalatyn kójelerdi qoı sútin qatyp daıyndaıdy. Sút, aıran qatpaǵan kójelerdi qatyqsyz kóje, qara kóje, qatyqsyz qara kóje dep aıtady. Jas balalarǵa berý úshin qazanda qoıylǵansha qaınatylǵan sútti balqaımaq deıdi. Balqaımaq, aty aıtyp turǵandaı, dámdi bolady. Ony bal, un qosyp daıyndaıdy. Balqaımaqty túıe sútinen de daıyndaıdy.

Pisirilgen qoı sútinen jyly kezinde uıytqy qosyp aıran daıyndaıdy. Uıytqyǵa burynǵy aırandy nemese qaımaqty paıdalandy. Uıytqyny súttiń qanjylym bolǵan kezinde salyp, ydystyń syrtynan jylylap orap qoıady. Qoıdyń aırany jazǵy ystyq kúnderde ári sýsyn, ári tamaq retinde qoldanylady. Ásirese ony sorpaǵa qosyp ishedi. Keı jerde bundaı taǵam aq sorpa dep atalady. Kún ystyqta aıranǵa sý qosyp, suıyltyp, shalap jasap ishedi. Malshylar qoı aıranyn torsyqqa quıyp, ózimen birge alyp júredi. Torsyqtaǵy aıran kóp shaıqalyp, ashyǵan aırannyń irtigi azaıady. Bundaı aıran pispe dep atalady. Aıran qaımaǵy alynǵan nemese alynbaǵan, biraq pisken sútten uıytylady.

Shaıǵa qatatyn (qosatyn) sút, súzbe, qurt tárizdi aq, aǵarǵan taǵam - qatyq. Halyq tilinde tamaq pisirýge qajetti sút, maı, etti jáne t.b. asqatyq dep, al kóbinese qaımaǵy alynbaǵan qoı sútinen alynǵan, kólkildep turatyn qoıý aırandy qatyq ataıdy. Qurt - ashyǵan aırannan pisilgen irkitti maıy alynǵannan keıin qaınata otyryp qoıýlandyryp, qapshyqqa quıyp, sýyn sorǵytyp, shaǵyn- shaǵyn etip domalaqtap nemese qolmen syǵymdap, ártúrli pishinde jasaıtyn ulttyq taǵam. Onyń súzbeden tuzdap jasalǵanyn - aşy qurt, pishini qalyń, dóńgelek túrin - baspa qurt, qatty keýip ketpegen, shala kepken túrin - jas qurt, qatty ashyǵan irkitten qaınatyp, sorǵytyp keptirgen, túsi qaralaý qurtty - qara qurt, saýsaqpen syǵyp jasalǵan sopaqsha qurtty syqpa qurt deıdi. Keptirilgen qurt qysy- jazy aınymaıdy, bir-eki jyl boıy paıdalanýǵa bolady. Ashyǵan aırandy qalta, qapshyqqa quıyp, sýyn sorǵytyp alǵan súzbeni tuzdap ıakı tuzdamaı da qarynǵa salyp qoıady. Odan jasalǵan qurtty qysta sorpaǵa qatady. Jaz aılarynda qarynda saqtalǵan súzbege sý qosyp, shalap jasap ta sýsynǵa paıdalanady. Súzbeniń sary sýyn emge ishedi.

Іrimshiktiń sarysýynan syqpalap sirne jasalady. Sonymen birge keı óńirde baǵlan qozynyń etin qarynǵa salyp, óz sóline buqtyrylyp pisirilgen et te sirne dep aıtylady.

Qozynyń máıegin irimshik jasaýǵa qoldanady. Máıek - ishte jatqanda qozynyń ishek-qarnyna jınalatyn, tól aýyzdanyp, enesiniń qara ýyzyna toıǵan soń, tońǵaq túrinde syrtqa shyǵatyn ıissiz, aqsary zat. Shala týǵan qozynyń jumyrshaǵyndaǵy ýyzdy alyp keptiredi. Máıekpen aıran uıytýǵa bolady. Sútti tez uıytatyn máıekti halyq tilinde tıdeaǵash dep te ataıdy.

Maıly sútti qaınatqanda shyǵatyn aq sary tústi qoımaljyń ónimdi keptirip, irimshik jasaıdy. Zertteýshiler irimshik daıyndaýdyń ártúrli joldaryn kórsetedi. Keı jerde irimshikti bir kúndik qozynyń máıegin ýyzǵa nemese sútke qosyp qaınatyp alyp, keptirý arqyly jasaıdy. Al keıbir óńirde qoı sútin pisirmeı, azdap jylytyp, oǵan máıek salady. Jyly sút tez arada uıyp qalady. Ony pyshaqpen torlap tilip, jaılap qaınatady. Uıyǵan sút bólektenip, sarysýy irkilip, irimshikke aınalady. Ony alyp, basqa ydysqa quıǵanda, jyldam qata bastaıdy. Keptirilgen irimshik uzaq ýaqyt saqtalady. Erterekte Mekkege qajylyqqa attanǵanda, jolazyqqa irimshik alyp júredi eken. Іrimshiktiń aq irimshik, qyzyl irimshik tárizdi túrleri bolady.