Kostenko shahtasyndaǵy 46 kenshi ólimine kim kináli — jýrnalıstik zertteý

Bul — táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy eń iri óndiristik apat. Alaıda qaıǵyly oqıǵany tergegender onyń kezdeısoq bolmaǵanyn aıtyp otyr. Jarylystan birneshe aı buryn jer astynda órt bolǵan. Kenshiler tutanǵan otty óz qoldarymen sóndirgen. Qondyrǵylarǵa sáıkes kelmeıtin bólshekter ornatylǵan. Jumys josparyn buzbaý úshin bul jaǵdaılar jóninde tis jaryp aıtýǵa tyıym salynǵan.

Qaraǵandy oblysy: ólim statıstıkaǵa aınalǵan

Qaraǵandy oblysy 20 jyldan astam ýaqyt boıy qaza tapqan jumysshylar sany boıynsha kósh bastap tur. Bul bir rettik jaǵdaı emes, jyl saıyn qaıtalanyp otyratyn statıstıkaǵa aınalǵan. 2000 jyldan 2012 jylǵa deıin óńirde jyl saıyn 41-den 112 adamǵa deıin mert bolǵan.

Memlekettik eńbek ınspektsııasy komıteti jarııalaǵan resmı derekke sáıkes, 2025 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha bir jylǵa jeter-jetpes ýaqytta el boıynsha óndiristegi jazataıym oqıǵalardan 934 jumysshy zardap shekken, olardyń 133-i qaza bolǵan. Qaraǵandy oblysy áli de tizim basynda tur.

Sebep-saldaryn taldaý kórsetkendeı, oqıǵalardyń 34%-y óndiristik jumystardy durys uıymdastyrmaýmen baılanysty. Qaza tapqandar — negizinen 30-45 jas aralyǵyndaǵy eń belsendi jumysshylar, óndiristi tirep turǵan bilikti mamandar bolǵan.

Ásirese 2023 jyl erekshe kózge túsedi: bul aralyqta aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda eki ese kóp adam — 70 jumysshy qaza tapqan. Olardyń basym bóligi — Kostenko atyndaǵy shahtadaǵy jarylystyń qurbandary.

Ómirdi amanat etken shahta

Ivan Kostenko atyndaǵy kómir shahtasynyń irgesi 1934 jyly qalanǵan. Qaıǵyly oqıǵa bolǵan kezde ol «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasynyń Kómir departamentiniń quramynda bolǵan. Jyldar boıy shahterler munda 16,5 mıllıon tonna kómir óndirip, 47 shaqyrymnan astam taý-ken qazbalaryn júrgizgen.

Jergilikti kómir joǵary jylýymen erekshelenedi jáne metallýrgııa úshin shıkizat retinde paıdalanylady. Sonymen birge, bul shahta qaýipti nysandar qataryna jatady: munda gazdyń kenetten atqylaý qaýpi jáne kómir shańynyń jarylý yqtımaldyǵy joǵary. Soǵan qaramastan, kenshiler jaqyndaryn únemi sabyrǵa shaqyryp, jumys orynynyń qaýipsiz ekenine sendirip otyrǵan.

— Ol maǵan Kostenko — eń qaýipsiz shahta dep qaıta-qaıta aıtatyn. Tipti ınternetten qarap shyqtym, tutas tarıhynda nebári eki oqıǵa tirkelgen, onyń ózi erte kezde jeldetkish toqtap, jarylys bolyp, shamamen 6 adam qaza tapqan. Biraq soǵan qaramastan, ol Kostenkony eń qaýipsiz shahta dep sendirip júrdi, — deıdi qaza bolǵandardyń biriniń týysy.

2023 jylǵy 28 qazannyń tańynda myńdaǵan kenshiniń otbasy mazasyz qońyraýlardan oıandy. Bireýlerge shahtanyń ózinen habarlassa, endi birine tanystary alańdap qońyraý shalǵan. Osylaısha úırenshikti tynyshtyqtyń ornyn áp-sátte úreı basty.

Jarylys 48-K3-Batys lavanyń óndirý ýchaskesinde, 700 metr tereńdikte bolǵan. Dál sol jerde kenshiler kún saıyn kómirdi jynystan ajyratyp jumys isteıtin. Qaıǵyly sátte jer astynda 200-den astam adam bolǵan. Sonyń 46-sy qaıtyp oralmady.

Tergeýde qaralǵan úsh nusqa

Jarty jyl boıy qaıǵyly oqıǵanyń mán-jaıyn zerttegen tergeý toby alǵashqy kúnderden-aq úsh negizgi nusqany qarastyrdy.

— Biz úsh nusqany usyndyq: qasaqana jarylys, metan gazynyń kenetten atqylaýy (mundaı jaǵdaılar jerasty kómir shahtalarynda kezdesedi) jáne úshinshi nusqa tergeý barysynda rastalǵany: shahta jabdyqtaryn paıdalaný erejeleriniń óreskel buzylýy jáne ónerkásiptik qaýipsizdik talaptarynyń saqtalmaýy, — dedi tergeý tobynyń jetekshisi.

Úshinshi nusqa jer astyna alǵash túskende-aq rastala bastady. Tergeý tobynyń jetekshisi jarylys oshaǵyna kele jatyp, qabyrǵa janynda jınalyp turǵan bólshekterge nazar aýdarǵan.

Qyrǵysh konveıer — shahtadaǵy mehanıkalandyrylǵan óndirý júıesiniń negizgi tetikteriniń biri. Ol kómirdi tasymaldap qana qoımaı, kombaınnyń jumys isteýine negiz bolady. Tizbekke bekitilgen metall qyrǵyshtar kómirdi ilip alyp, ony naýanyń boıymen kombaınnan shtrek konveıerine deıin jetkizedi.

2023 jyldyń kúzinde Kostenko shahtasynda qyrǵyshtar jappaı isten shyǵa bastaǵan. Túrli derekter boıynsha, kúnine 3 bólshekten 20 bólshekke deıin buzylǵan. Buǵan lavanyń ishinde qatty jynystyń aralasýy jáne tizbekti dóńgelekterdiń tozýy sebep bolǵan. Ádette mundaı jaǵdaıda «Famýr» zaýytynan jańa bólshekter satyp alý qajet edi. Alaıda shahta basshylyǵy basqa sheshim qabyldaǵan.

«Famýr» konveıerindegi qyrǵysh oıyǵynyń ólshemi 34 mm bolsa, «Glınnık» jabdyǵyndaǵysy — 38 mm. Osy tórt mıllımetr — elemeı ótýge bolmaıtyn óte úlken aıyrmashylyq. Soǵan qaramastan, shahtada bul máseleni «sheshý» úshin arnaıy tseh uıymdastyrylǵan.

— Aýmaqta úlken tseh bolǵany anyqtaldy, onda qyrǵyshtar balqytylyp, qolmen sáıkestendirilgen. Qaýipsizdik talaptarynda mundaı áreketke qatań tyıym salynǵan, — dedi tergeý tobynyń jetekshisi.

Buǵan qosa taǵy bir zań buzý bolǵan. Tehnıkalyq qujattarǵa sáıkes, metan jınalatyn keńistikti tazartý úshin reshtakke syǵylǵan aýa berilýi tıis. Alaıda aıyptalýshylar muny mindetti talap emes, tek óndirýshiniń usynysy dep túsindirgen. Konveıer arnaıy aýa shlangtarymen tolyq jabdyqtalmaǵan. «Famýr Qazaqstan» JShS dırektorynyń kómekshisi sotta 2022-2023 jyldary kómir departamentiniń olardyń kompanııasyna edáýir qaryz jınaǵanyn aıtty. Múmkin, dál osy sebepti qyrǵyshtar da, aýa beretin shlangtar da satyp alynbaǵan.

Resmı tirkelmegen órtter

2023 jyldyń qyrkúıek-qazan aılarynda óndirý ýchaskesinde eshbir resmı qujatta tirkelmegen jaǵdaılar bolǵan. Kenshiler lavanyń ishinde tutanǵan otty óz kúshimen sóndirgen. Shahterlerdiń óz tilinde mundaı gaz tutanýlaryn — kómir qabatynyń ústimen jyljyp júretin kógildir jalyndy «zaıchık» dep ataıdy.

— Keıbir kenshiler jaýaptarynda sol «zaıchıkterdi» tabanymen basyp óshirýge týra kelgenin aıtqan. Ondaıda kidirip turýǵa bolmaıdy. Óndiriste júrgen jumysshylar órtti ózderi sóndirip, keıin basshylyqqa — ýchaske jetekshisine, odan ári joǵaryǵa habarlaǵan. Dıspetcherler de bul jaǵdaıdan habardar bolǵan, — dedi tergeý tobynyń jetekshisi.

Jumys brıgadasy chatyndaǵy habarlamalar da osyny rastaǵan: 2 qazanda — jarylystan 26 kún buryn kenshilerdiń biri tutaný bolǵanyn, eki áriptesiniń ony sóndirip, barlyq órt sóndirgishti paıdalanyp qoıǵanyn jazǵan.

— Ákemniń telefonyn ashyp qaradym. Ol brıgada quramynda bolǵan. Bul top «Lýcher brıgadasy» dep atalady eken. Dál 2 qazanda áriptesi tutaný bolǵanyn, eki adam órtti sóndirip, barlyq órt sóndirgishti taýysyp qoıǵanyn jazypty, — dedi qaza tapqan kenshiniń qyzy.

Tergeý 2023 jyldyń basynan bergi dıspetcher áńgimeleriniń aýdıojazbalaryn zerttegen jáne dıspetcherler men óndirý ýchaskesiniń jumysshylary mundaı tutanýlardyń jıi bolatynyn jaqsy bilgenin anyqtaǵan. Alaıda bul órt esh jerde tirkelmegen jáne baqylaýshy organdarǵa habarlanbaǵan. Sebebi qarapaıym: jumysty toqtatpaý jáne jospardy buzbaý úshin mundaı jaǵdaılar týraly aıtýǵa qatań tyıym salynǵan.

Josparlar, syıaqylar jáne qysym

Tergeý qorytyndysyna sáıkes, basty sebep — ekonomıkalyq múdde bolǵan. Shahta aı saıynǵy óndiris josparyn ulǵaıtyp otyrǵan. Jospar oryndalsa, qarapaıym kenshiden bastap dırektorǵa deıin barlyǵyna syıaqy beriletin. Jospar oryndalmasa — tek eń tómengi jalaqy tólengen.

— Kýágerler jyldyń sońynda óndiris júrip jatqanda jospar oryndalsa, basshylyqqa úlken syıaqy beriletinin aıtty. Tipti óte úlken somalardy ataǵan. Olardyń basty maqsaty — ashkózdik. Kýágerlerdiń sózinshe, lavany toqtatqanda, aýysym jetekshisi qońyraý shalyp, «Qaısysynyń esebinen toqtap turmyz?» dep aıtqan. Kenshilerge osyndaı zor qysym kórsetilgen, — dep jazylǵan sot materıaldarynda.

Sonymen birge, jer astynda únemi mamandar jetispegen. Lavanyń tehnıkalyq pasportynda aýysymda 18 adam jumys isteýi kerek bolǵan. Kenshilerdiń aıtýynsha, is júzinde 9-13 adam ǵana shyǵatyn. Bul kórinisti apattan keıin múgedek bolyp qalǵan kenshi Baıádilov óz kýáliginde sıpattaǵan.

— Kostenko shahtasynyń dırektory Mýstıvko dıktator boldy, barlyq shartty ózi ornatatyn, bári odan qorqatyn. Qaýipsizdik tehnıkasy jónindegi basshy beldik, kózildirik sııaqty tek usaq-túıekke qaraıtyn. Shyn mánindegi qaýipsizdik talaptary oryndalmaıtyn. Kostenko shahtasyna únemi adam jetispeıtin. Lavalarǵa tehnıkalyq pasporttaǵy 18 adamnyń ornyna 9-13 adam shyǵatyn. Adamdar barynsha qarqyndy, aıtarlyqtaı qaýipti jaǵdaıda jumys istegen, — dedi Baıádilov.

Oǵan qosa tergeý toby «jerasty kenshileri» dep kórsetilgen keıbir adamdar shyn máninde jer astyna túspegenin anyqtaǵan. Kýágerlerdiń aıtýynsha, bireýleri basshylyq nusqaýymen páterde jóndeý jumystaryn jasaǵan, basqalary júrgizýshi bolyp qyzmet atqarǵan, taǵy bir bóligi shahta dırektorynyń jeke kottedjiniń aýlasyndaǵy qardy tazalaǵan.

— Jerasty kenshileri bolyp kórsetilgen jumysshylar shahta basshylyǵynyń tapsyrysymen páterlerde jóndeý jumystaryn júrgizgen. Keıbiri brıgadanyń quramymen shahtaǵa túsýdiń ornyna jer betinde jumys istegen, keıbiri júrgizýshi boldy. Keıde sol ýaqytta shahta dırektorynyń úıinde qar tazalaǵany týraly kýágerlerdiń aıtqany bar, — dedi memlekettik aıyptaýshy.

Sharshaý men ýaıym

Jer astynda apat belgileri qordalanyp jatqanda shahterlerdiń jer ústindegi ómiri de aýyrlaı bastaǵan. Qaza tapqandardyń jaqyndary qaıǵyly oqıǵaǵa eki aı qalǵanda olardyń burynǵydan ózgeshe, sharshańqy bolǵanyn, uıqysy qashqanyn eske alady.

— Sońǵy birneshe kúnde ol qatty sharshap júrdi. Olar únemi aýysymda bolatyn. Uıyqtaı almaı júrdi. Sońǵy eki aıda múldem qajyp ketti, — dedi qaza tapqan kenshiniń qyzy.

«Eki aı» merzimi kezdeısoq emes: kúz bastalǵaly lavalarda qyrǵyshtardyń buzylýy, órt jáne úzilissiz aýysym bastalǵan edi. Adamdar bul jaǵdaıdy sezgen. Biraq ashyq aıtýǵa bolmaıtyn.

Kostenko shahtasyndaǵy tragedııa — júıeli zań buzýdyń birneshe aı boıy qordalanýynyń saldary edi. Sáıkes kelmeıtin, zaýyttaǵy tsehta ózderi jasap alǵan bólshekter. Resmı túrde tirkelmegen birneshe órt. Tek qaǵaz júzinde tolyqqan qyzmetkerler. Jospardy oryndaý úshin kórsetilgen zor qysym. Jaǵdaıdy ashyq aıtýǵa tyıym salynǵan. Osy elementterdiń árqaısysyn jeke sheshýge bolar edi. Biraq bári bir júıege tizilip, jarylystyń bolmaı qoımaıtynyn kórsetken.

2023 jylǵy 28 qazanda sońǵy ret jer astyna túsken 46 kenshi dál sol kúni barlyq faktor birigetinin bilmegen. Nemese sezgen shyǵar — biraq ádettegideı, tek aýysymǵa shyqqan.

Eske sala ketsek, 2015 jyldyń 15 tamyzynda Kostenko shahtasyndaǵy apat úshin 10 aıyptalýshy 5 jyldan 8 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyryldy.