Kostenko shahtasyndaǵy 46 kenshi ólimine qatysty shyndyq — jýrnalıstik zertteý

Senimsiz qorǵanystyń saldary

Baǵdarlamanyń alǵashqy shyǵarylymynda 2023 jyldyń qazan aıyndaǵy tragedııaǵa ákelgen oqıǵalar tizbegi qalpyna keltirildi. Zańbuzýshylyqtar, moraldyq qysym, tozǵan jabdyqtar men jasyryn órtterdiń bári jyldar boıy jınalyp qalǵan. Alaıda, tipti, osyndaı jaǵdaıda da kenshilerdiń sońǵy qorǵanys aımaǵy bolýy kerek edi.

Jarylys tolqyny epıtsentrden alty shaqyrymǵa deıin taraǵan. Mundaı jaǵdaılar úshin shahtalarda shań tosqaýyldar qarastyrylǵan. Jalyndy toqtatyp, shaǵyn jarylystyń úlken apatqa ulasýyna jol bermeıtin qorǵanys shebi bolady. Kostenko shahtasynda bul shep jumys istemedi.

— Men aýdarylyp qalǵan ken arbalaryn kórdim. Olardyń salmaǵy 3 tonnaǵa deıin jetedi eken. Jarylys tolqynynyń kúshtiligi sonsha, olardy epıtsentrden birneshe shaqyrym jerde tóńkerip tastaǵan, — deıdi QR Bas prokýrorynyń aǵa kómekshisi Baýyrjan Qulmaǵanbetov.

Shańnan da aqsha únemdegen

Shahtalardaǵy shańdy bógetter ınertti shań salynǵan sórelerden nemese sý toltyrylǵan ydystardan turady. Kostenko shahtasynda negizinen alǵashqy nusqa qoldanylǵan. Jarylys tolqyny sórelerdi aýdaryp, ınertti shań aýaǵa kóterilip, jalyndy basýy tıis edi. Alaıda jedel tergeý toby júrgizgen tekseris barysynda bógetterdiń basym bóligi múlde iske qosylmaǵany anyqtaldy.

Bógetterdiń tıimsizdigin shahta ishindegi úlken qıraýlar men jerge úıilip qalǵan, tyǵyzdalyp qalǵan ınertti shań aıǵaqtady. Ol aýaǵa taralmaı, tómen qulaǵan. Keıbir shań qaptardyń ishinde eki qabatty polıetılen paketterde saqtalǵan, olar tek balqyp ketken. Muny tek jedel qyzmet ókilderi men sarapshylar ǵana emes, apattan keıin jer astyna túsken qarapaıym kenshiler de atap ótken.

Saraptamalar kórsetkendeı, sońǵy jyldary ınertti shań satyp alý kólemi qajetti mólsherden áldeqaıda az bolǵan. 2020–2023 jyldar aralyǵynda Kostenko atyndaǵy shahtada bar bolǵany 527 tonna ınertti shań paıdalanylǵan. Al esep boıynsha bul bir jyldyq qajettiliktiń ózine jetpeıdi, demek, bul jerde de únemdep qalǵany baıqalady.

Sonymen qatar ınertti shań taý-ken qazbalarynyń betin óńdeý arqyly kómir shańynyń tutanýyn boldyrmaý úshin qoldanylady. Tekseris jýrnaldaryna súıensek, tek 2023 jylǵy 4–27 qazan aralyǵynda jýý jáne kúldený jumystary boıynsha 37 ret zańbuzýshylyq tirkelgen. Al kýágerlerdiń aıtýynsha, shahtanyń kóp bóliginde bul jumystar tek dúısenbi men beısenbi kúnderi, basshylyq shahtaǵa túskende nemese tekserýshiler kelgende ǵana júrgizilgen.

— Jylyna 900 tonna bolýy tıis, al olarda nebári 100 tonna bolǵan. Aıyrmashylyq jer men kókteı. Keıin kýágerlerden jaýap alynǵanda «qazir ınertti shań qansha?» dep suraǵanda, «tizeden keledi» dep jaýap bergen. Al shyndyǵynda múlde bolmaǵan. Aıyptalýshylar «bári jetkilikti, bári durys» dedi. Olardyń óz jumystaryna tolyq senimdimiz dep málimdegeni meni áli tańqaldyrady, — deıdi qaza tapqan kenshiniń qyzy Vıoletta Ivanchına.

Kenshilerge kórsetilgen qysym men jalǵan kórsetkishter

Sot tergeýi barysynda ólimge ákelýi múmkin qaýipti ádeıi jasyrý retinde baǵalanatyn derekter belgili boldy. Kýágerlerdiń biri taý-ken sheberi men onyń kómekshisi gaz datchıkterine tsellofan paketter kıgizgenin kórgenin aıtty. Mundaı áreket kórsetkishterdi qalypty deńgeıde ustap turý úshin jasalǵan, ıaǵnı jumysty toqtatpaý maqsatynda qolǵa alynǵan.

Taǵy bir kýágerdiń aıtýynsha, shahta dırektorynyń óndiris jónindegi orynbasary Vadım Eremın jumysshylarǵa qysym kórsetip, «Gaz kóbeıgen saıyn jumysty toqtatyp, kóp turyp qalasyńdar. Jumys istegileriń kelmeıdi. Lavany toqtatpańdar, áıtpese syıaqysyz qalasyńdar» degen eken.

Qyrkúıek aıynan bastap ár aýysymda derlik lavadaǵy jumys gaz kontsentratsııasynyń artýyna baılanysty 2–3 saǵatqa toqtatylyp otyrǵan. Jeldetý júrgizilgen soń jumys qaıta jalǵasqan. Mundaı jaǵdaılar jarylys bolǵan kúnge deıin júıeli túrde qaıtalanǵan.

Kómirtek totyǵy datchıkteriniń kórsetkishteri bólek másele. Málimetterdiń taldaýyna sáıkes, jarylysqa nebári eki mınýt qalǵanda osy kórsetkishtiń shamadan tys artqany tirkelgen, bul janý protsesiniń bastalǵanyn ańǵartady. Qolda bar derekterge súıensek, dıspetcher órttiń tutanǵanyn jáne shahta basshysymen baılanys júrip jatqanyn bilgen. Soǵan qaramastan, jýrnalǵa ádettegi jazbany engizgen — «ferrıt jumys istep tur» dep belgilegen.

Qaraly kúnder

Jarylys kenetten bolǵan joq. Kenshiler biraz ýaqyt órtpen kúresken. Biraq bári kesh edi. Jarylys 46 kenshiniń ómirin qıdy, onyń 34-i bólshektelip ketken. Qutqarýshylar jer betine denelerdi emes, olardyń qaldyqtary salynǵan paketterdi shyǵardy. Keıbirin tek DNQ arqyly anyqtaý múmkin boldy.

— Anamnyń aıtýynsha, óte aýyr kórinis bolǵan. Ákemdi úsh ret tanýǵa bardyq. Ony alǵash shahtada inim baryp kórdi. Tizimde «jer betine kóterilmegender» degende ákemniń aty birinshi turdy, — deıdi qaza tapqan kenshiniń qyzy Ekaterına Mordasova.

Vıoletta Ivanchına jaqyndarynyń jer astynan habar kútip, shahtada tańǵy 9-dan túngi 11-ge deıin otyrǵanyn eske alady. Kenetten «Bobrıashovtiń múrdesi tabyldy» degen sýyq daýys shyqty. Ár esim atylǵan oqtaı estildi.

Tergeýshiler men prokýrorlarǵa bul isti túsiný ońaı bolǵan joq. Olar shahta ómirin, onyń termınderin basynan bastap úırendi. Prokýror Ádil Sadyqovtyń ózi shahtaǵa túsip, kombaınnyń qalaı jumys isteıtinin kózben kórgennen keıin is alǵa jyljyǵan.

— Árıne, bastapqyda qıyn boldy. Biz shahter emespiz, keıbir jerlerin túsinbedik. Prokýrorlarǵa da beıimdelý ońaıǵa soqpady. Biraq keıin bizdiń prokýror Ádil Sadyqov shahtaǵa ózi túsip, bárin kózben kórdi. Oǵan úlken alǵys. Qurylymyn, kombaınnyń qalaı jumys isteıtinin zerttedi. Sodan keıin is alǵa júre bastady. Ol derekterdi anyqtap, dáleldep, bizge de, sýdıaǵa da qarapaıym ári túsinikti tilmen jetkizdi. Shahtada jumys istemeıtin adamdardyń ózi onyń qurylymyn tolyq túsine alatyndaı etip jetkize aldy, — dedi Vıoletta Ivanchına.

Іs boıynsha negizgi dálelderdiń biri Qaraǵandy oblysyndaǵy polıtehnıkalyq ınstıtýttyń PhD doktorlary júrgizgen ǵylymı zertteý boldy. Kómir ónerkásibi salasynyń mamandary jasaǵan bul zertteý qaıǵyly oqıǵaǵa deıingi jaǵdaıdy jan-jaqty qalpyna keltirýge múmkindik bergen.

— Meniń túıinim boıynsha, bolǵan jaǵdaıǵa óndiristik ýchaske basshysynan bastap shahta dırektoryna deıin tikeleı osy on adamnyń kinási bar. Olar jumysty toqtatýǵa mindetti edi. Órt oshaqtarynyń baryn bile tura, áreket etpegen. Dál solardyń nusqaýymen keıbir bólshekter túpnusqaǵa saı kelmeıtin túrge aýystyrylǵan, sonyń saldarynan tutanýlar oryn alǵan, olar qoldan jasalǵan tásilge beıimdelgen. Biraq soǵan qaramastan, shahta jumysy toqtatylmaǵan, al burynǵy órtterdiń sebepteri anyqtalmaǵan, — dedi Baýyrjan Qulmaǵanbetov.

10 aıyptalýshy

Sot protsesi 2025 jyldyń naýryzynan tamyzyna deıin sozyldy. 80-nen astam otyrys ótip, 265-ten astam adamnan jaýap alyndy. 

— Biz ábden qajydyq, sharshap bittik. Al olardyń menmendigin kórý tipti aýyr. Olar bostandyqqa shyǵamyz dep sendi. Sońǵy sózinde tek tómengi laýazymdaǵy úsh adamnyń ǵana ókinishin sezindik. Qalǵandary tóbege qarap turyp «kóńil aıtamyn» dedi. Men shydaı almaı «sen kimge kóńil aıtyp tursyń, tóbege me?» dep aıqaıladym, — deıdi Vıoletta Ivanchına.

Ekaterına Mordasova birinshi otyrys eń aýyr bolǵanyn aıtady.

— Olar úshin 46 adamnyń ómirinen góri joǵalǵan 9 myń tonna kómir mańyzdy bolǵan. Olar bizdiń kózimizshe tabys joǵaltqanyna ókinip otyrdy, — deıdi ol.

Sot úkimi tek jábirlenýshilerdiń emotsııasyna súıenip shyǵaryldy deýge bolmaıdy. Іs boıynsha 100-den astam tom materıal jınalǵan. Ondaǵan saraptama qorytyndylary, aılar boıy zerttelgen kýágerlerdiń jaýaptary, shahta jýrnaldaryndaǵy jazbalar men dıspetcherlerdiń aýdıojazbalary úkimniń negizine aınaldy. Tergeý materıaldary memlekettik aıyptaýdyń basty dáleli boldy. Sonymen qatar prokýrorǵa laýazymdyq nusqaýlyqtar, jabdyqtardy paıdalaný erejeleri, qaýipsizdik talaptary sekildi aýqymdy aqparatty zerdeleýge týra kelgen.

Qaıǵyly oqıǵanyń negizgi sebebi — konveıerdegi qyrǵyshtaǵy úıkelisten tutaný. Gaz kontsentratsııasynyń joǵary bolýy bul jaǵdaıdy ýshyqtyryp, jarylysqa alyp kelgen. Jarylys tolqyny basqa ýchaskelerge de taralǵan.

Nátıjesinde aıyptalýshylardyń barlyǵy shahta basshylyǵy qataryndaǵy 10 adam 5 jyldan 8 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylyp, jazasyn eń tómengi qaýipsizdik mekemelerinde óteýge sottaldy.

Túıin ornyna

Kostenko shahtasyndaǵy jarylys adam ómirinen kómirdi bıik qoıǵan júıeniń saldary. Pakettermen jabylǵan datchıkter, tyǵyzdalyp qalǵan shańy bar bógetter, lavany toqtatqany úshin syıaqydan qaǵamyz degen qysym — munyń bári jyldar boıy qalyptasqan basqarý tásiliniń kórinisi.

Eger osy júıeniń bir ǵana elementi durys jumys istegende, tragedııanyń aýqymy basqasha bolar edi. 

Búginde Qarmet kompanııasynda engizilgen jańa qaýipsizdik tásilderi men zamanaýı tehnologııalar óz nátıjesin bere bastady. Shahtalardaǵy óndiristik jaraqattaný deńgeıi 82%-ǵa tómendegen. Jańa kompanııa úshin qaýipsizdik máselesi basty basymdyqqa aınalǵan. Bul baǵyttaǵy oń ózgerister aldaǵy ýaqytta da jalǵasady degen úmit bar.

Aıta keteıik, buǵan deıin Kostenko shahtasyndaǵy tragedııanyń alǵashqy shyǵarylymyn jazǵan edik.