Qostanaılyq polıtseı: Tergeýshi –bastyǵyna tapsyrma bere alatyn jalǵyz maman

–Tergeýshi qyzmeti tereń bilimdi, oı ushqyrlyǵyn, sóılesý sheberligin talap etedi. Qylmystyń aq-qarasyn ajyratyp, shyńdyq izdeý bilikti tergeýshilerdiń moınyna júktelgen. Ózińiz polıtsııa qatarynda qyryq jylǵa jýyq eńbek etip kelesiz. Sonyń qansha ýaqyty tergeý salasyn jumsaldy?

– Áńgimeni áriden bastaıyq. 1980 jyly Qaraǵandy joǵary mılıtsııa mektebin bitirgen soń birden quqyq qorǵaý qyzmetin tańdadym. Ol kezde jıyrma jastamyn. Máskeýde Olımpıada ótip jatqan kez. Oqýdy jańa bitirgen bolashaq mamandar Máskeýde jınaldyq. Bastapqyda 200 kýrsantty jınap, irikteý ótkizdi. Onyń ishinde tek 35-i ǵana Qazaqstannan boldy. Qalǵandary Qyrǵyzstannan, Baltyq jaǵalaýynan, Kavkaz, Grýzııadan, Reseıden kelgen jas jigitter edi. Aıtpaqshy, biz áli kúnge deıin sol áriptestermen aralasyp turamyz, dostyǵymyz ajyraǵan joq. Ózimizdiń jeke chatymyz da bar. Mine, osylaısha jaýapty jumysqa aldy bizdi. Negizi men eshqashan tergeýshi bolamyn dep oılamadym.

Jedel qyzmet jaıynda armandaýshy edim. Sol qyzmette eńbek jolymdy bastadym. Ýaqyt óte sotsıalıstik menshikti jymqyrýǵa qarsy kúres bóliminde, keıin nashaqorlyqpen kúres bóliminde jumys istedim. Úsh jyldan soń Jezqazǵan oblysy Nıkolskıı qalasyna (qazirgi Sátbaev – avtor) oraldym. Al ondaǵy ishki ister bóliminde tek tergeýshi laýazymy ǵana bos boldy. Bir aı jumys istegennen keıin bastyqtyń orynbasaryna baryp: «Bul jumysty bilmeımin, qylmystyq izdestirý bólimine kóshirińiz» - dedim. Ol meniń aryzymdy jyrtyp tastady. «Joq, qalasyń. Seniń qolyńnan keledi!» - dep shyǵaryp saldy.

Ne kerek, jumys istedik. Bastyqtyń aıtqany – zań. Qyzyǵy, eki jyldan soń oblystyń eń úzdik tergeýshisi atandym. Keıin Temirtaý qalasynyń ІІB Tergeý jónindegi bastyǵynyń orynbasary, artynsha Qaraǵandy polıtsııa departamentiniń Tergeý basqarmasynyń bastyǵy bolyp taǵaıyndaldym.

– Qaırat Syzdyquly, halyq ishinde «Kásibı maman oryn men jumys tańdamaıdy» - degen támsil bar ǵoı. Bul pikirge qalaı qaraısyz? Ózińizde qalaı boldy?

– Ár jyldary aýdan-qalalarǵa jumys babymen jiberetin. Qaıda barsam da, bilim alýǵa, oqýǵa kóńil bólip, ýaqytymdy bosqa jibergim kelmeıtin. «Іshki ister organdaryndaǵy basqarý negizderi» atty kitapty tastamaı alyp júretinmin. Qatelespesem, bul kitapty kezinde 500 danamen ǵana shyǵarǵan. Sonyń bireýi mende. Polıtsııanyń jumysy árqıly. Qatyp qalǵan qaǵıda joq. Bastysy, tapsyrylǵan jumysty abyroımen oryndaý ǵoı. Kásibı mamannyń jumysy men mindetin joǵary deńgeıde bilgenin qalaımyn. Ol sol úshin de kásibı maman atanyp otyr.

– Qaısybir jyly «Qazaqmystyń» Jezqazǵan kenishinde oqys oqıǵa boldy. Bul jaǵdaıdy tekserý jónindegi Úkimettik komıssııanyń múshesi boldyńyz. Osy oqıǵa týraly naqtylap ótseńiz.

– Bul 2008 jyly boldy. Shahtada jarylys bolyp, ondaǵan kenshi qaza tapty. Men ol ýaqytta Qaraǵandyda tergeý basqarmasynda jumys isteımin. Komıssııa kenish jumysynan kóptegen zań buzýshylyqtardy anyqtady. Shahta ishinde aýa shyǵarǵyshtar, jeldetý jelileri durys jasalmaǵan bolyp shyqty. Kenish ishi opyrylyp túsip, metan gazy jınalyp qalǵan. Shahtadan syrtqa aýa shyqpaıdy. Gaz qaıda barady? Eshqaıda. Saldarynan jarylys boldy. Qylmystyq is qozǵaldy, men ony tergedim. Sodan keıin osy istiń negizinde shahtalardy jaraqtandyrýdy tekserý boıynsha oqý quraly ázirlendi. Bul endi basqa jaǵdaı.

– Osy sııaqty qanshama qylmystyq isterdi ashýǵa qatysasyz. Eń este qalatyndaryn aıtyp berseńiz.

– Qostanaı oblysyna qyzmetke aýysqan ýaqytta qabyldaýyma bir ana kelip júgindi. Ol 2016 jyldan bastap ulyn izdep júr eken. Bul is jaı jatty, joǵalǵan adamdy izdeýge eshkim tyryspaǵan. Joǵalǵan adamnyń respýblıkadan tys jerde bolýy múmkin degen kúdik týdy. Men isti muqııat zerttep, Meńdiqara aýdanynan bilikti tergeýshini, jedel qyzmetker men ýchaskelik polıtseıdi bir topqa jınadym. Burynǵy polıtsııa qyzmetkeriniń kisi urlaý isine qatysy bolǵanyn bildik. Zertteý isi qupııa ótti. Tipti ІІM úshin de aqparatty jarııa etýge tyıym salyp, jumys isteı bastadyq. Osy derekti ashýǵa jarty jyl ýaqyt jumsadyq. Joǵalǵan kisiniń óltirilgeni anyqtaldy. Oǵan aýyr dene jaraqaty salynǵan, uryp-soqqan. Buǵan qosa jezókshelik, zorlaý faktileri áshkere boldy.

Bunyń bári aýdandyq aýrýhananyń aqparatynan belgili boldy. Anasy izdeý salǵan soń kisi urlaǵandar iske kirisken. Jigitti ólimshi etip uryp, denesin órtep jibergen. Qorqynyshty oqıǵa. Keıde, kerisinshe, qyzyq jaǵdaılar kezdesip jatady. Adamdardyń ańqaýlyǵyna tań qalamyn. Bir áıel kisi kelip, bizden kómek surady. Aıtýynsha, belgisiz bireý oǵan qońyraý shalyp: «Londonda turamyn, meniń mıllıoner atam qaıtys boldy. Barlyq aqshasyn Qazaqstanǵa qaıyrymdylyqqa aýdarý kerek» - depti. Biraq aqshany aýdarý úshin aldyn ala salyq tóleý qajet. Jańaǵy áıel alty mıllıon teńgege nesıe alyp, aqsha jiberedi. Bir jaǵynan kúlesiń, bir jaǵynan óte ókinishti jaıt. Keıin sol nesıeni tóleýge májbúr boldy, óziniń tabysy da az. Alaıaqtar týraly qanshama ret eskertip jatyrmyz, jurt qulaq aspaıdy.

– Qostanaıǵa ІІM eńbek sińirgen qyzmetkeri ataǵymen keldińiz. Qaraǵandy polıtsııasynda birneshe jyl eńbek ettińiz. Jalpy tergeýshiniń polıtsııadaǵy basqa mamandardan ereksheligi nede?

– Qostanaı oblysyna tájirıbesi tolysqan maman retinde keldim deýge bolady. Bul ádettegideı kadrlardy rotatsııalaý júıesi. Bir basshylyq orynda bes jyldan astam jumys isteýge bolmaıdy. Qylmystyq isterdi tergeý – tergeýshiniń jumysy. Tergeýshi – bastyǵyna tapsyrma bere alatyn ishki ister salasyndaǵy jalǵyz maman. Qajet bolsa, tergeý áreketterin júzege asyrý maqsatynda polıtsııa departamentiniń bastyǵyna tapsyrma bere alady.

Bir ereksheligi osy jáne onyń jumysy óte qıyn. Aıta keterligi, 2015 jyly QR Qylmystyq kodeksine ózgerister engizilip, biraq keıbir qaýip-qater eskerilmedi.

Barlyq qyzmetterden sotqa deıingi tergeýdi alyp tastady. Tergeý amaldary tolyǵymen tergeýshige júkteldi. Jedel ýákil, ýchaskelik polıtsııa qyzmetkerleri tergeýshiniń tapsyrmasynsyz qylmystardy ashýmen de, basqa da tapsyrmalarmen aınalysýǵa quqyǵy joq. Bul ýaqyt pen kúshti bosqa joǵaltý dep sanaımyn. Alaıda, kodeks basqa ustanymdy kózdeıdi. Statıstıkaǵa súıensek, túrmeden bosap shyqqandardyń 80 paıyzy qaıta qylmys jasaıdy. Osy rette tergeýshige túsetin salmaqtyń aýyrlyǵy birden bilinedi.

–Oblysta qansha áriptesińiz bar? Jumys rejımi birqalypty ma?

– Qostanaıda 150 tergeýshi jumys isteıdi, árqaısysyna júkteme normadan bes-alty ese joǵary beriledi. Bir aıda qyryq jáne odan da kóp is túsedi. Budan bólek, adamnyń ózine túsetin psıhologııalyq júkti qosyńyz. Adamdardyń qaıǵysyn tergeýshi ózi arqyly ótkizedi jáne ol umytylmaıdy, árbir qylmys bizdiń jadymyzda. Bizde tergeý basqarmasynyń apparaty bar, onda negizinen qyzdar jumys isteıdi. Olar shydamdy keledi. Al jigitter shalǵaı aımaqtarǵa jiberiledi.

– Tergeý isine qorǵaýshylar qanshalyqty aralasady?

– Bul ózi bulyńǵyrlaý jaǵdaı bolyp otyr. Búginde advokattarǵa tym kóp artyqshylyqtar berilgen. Buryn olar aldymen qylmystyq is aıaqtalǵan kezde ǵana jumysyna kirisetin. Tıisinshe, sodan keıin tergeýge qatysýǵa tartylady. Qazir kúdikti ustalǵan sátten bastap, qorǵaýshysy iske kirisip ketedi. Meniń túsinigimde advokattyń mindeti – adamǵa zań máselelerinde kómektesý. Al olar ony óz betinshe túsinedi. Jaýapkershilikten jaltarý, isti buzýǵa baǵyttaıtyn sharalarǵa barady. Moıyndaý kerek Qostanaı óńirinde mundaı jaǵdaılar da bar.

– Elimizde tótenshe jaǵdaılar rejımi engizildi. Bos ýaqytyńyzdy qalaı ótkizesiz? Qylmys týraly, tergeýshiler jaıynda fılm qaraısyz ba?

– Ne úshin? Meniń kún saıynǵy jumysym detektıvten kem emes. Negizi, tarıhı fılmderdi unatamyn.

– Áńgimeńizge rahmet!