Qostanaı ormany: Qalpyna keltirý qarqyny qalaı

ASTANA. KAZINFORM – Qostanaı oblysynda sońǵy bes jylda 88 mln-ǵa jýyq aǵash kósheti otyrǵyzyldy. Onyń 56 paıyzy tamyr jaıǵan. Óńir ormanshylary órt pen sý tasqynynan zardap shekken alqaptardy qalpyna keltirý jumystaryn jalǵastyryp jatyr. Bul týraly Jibek Joly telearnasynyń «ECO Aýdıt» baǵdarlamasynda aıtyldy.

p
Foto: vıdeodan alynǵan skrın

Jyl saıyn 32 tonna qaraǵaı búrshigi jınalady

Jyl saıyn qarashanyń sýyǵynda – alǵashqy aıazdan keıin arnaıy brıgadalar orman-toǵaıǵa attanady. Qoldarynda – asaý ustaıtyn quryqtaı uzyn syryq. Onymen ár butaqtyń basyn qarmap, súıeldeı qaraqotyrlanyp turǵan búrlerdi birtindep úzip túsiredi.

v
Foto: vıdeodan alynǵan skrın

Qostanaı oblysynyń ormanshylary jyl saıyn shamamen 32 tonna qaraǵaı búrshigin jınaıdy. Osylaısha, úlken ormannyń tarıhy bir túıir tuqymnan bastalady. Jınalǵan shıkizat arnaıy temir astaýlarǵa salynyp, keptiriledi. 50-55 gradýs temperatýrada bir táýlik jatqan soń, búrshikterdiń qaýashaǵy ashylady. Odan keıin barabanǵa salynyp shaıqalady jáne tuqym qaýyzynan ajyratylady.

Komarov
Foto: vıdeodan alynǵan skrın

– Eki barabannan ótkennen keıin tuqym qaýyzynan ajyraıdy. Biraq onyń qanat tárizdi juqa ulpasy qalady. Odan aryltý úshin arnaıy apparatqa salamyz. Keıin separatorda tuqym iri-usaqtyǵyna qaraı eksheledi. Jeńil, ishi bos dánder súzilip, jaramsyzdary alynyp tastalady. Sodan soń tuqym sapasyn tekserip, klasyn anyqtaý úshin selektsııalyq ortalyqqa jiberiledi. Nátıjesine qaraı shyny qutylarǵa salynyp, qarańǵy qoımada saqtalady, – deıdi Araqaraǵaı orman sharýashylyǵynyń ınjeneri Ivan Komarov.

Bir tálimbaqta 2,6 mln kóshet ósirilgen

Tuqym daıyn bolǵan soń ony topyraqqa seýip, kóshet ósirý jumysy bastalady. Qazir Qostanaı oblysynda 10 orman pıtomnıgi bar. Onyń ekeýi turaqty, segizi ýaqytsha tuqymbaq sanalady. Jalpy aýmaǵy – 77,5 gektar. Osy alqaptardan jyl saıyn 10-14 mln túp qaraǵaı men qaıyń kósheti alynady.

v
Foto: vıdeodan alynǵan skrın

Solardyń biri – Araqaraǵaı orman sharýashylyǵynyń pıtomnıgi. Mundaǵy 3,5 gektar alqapta eki jyldyq qaraǵaı kóshetteri jaıqalyp tur. Qylqany qalyń, birkelki ósken. Bul – topyraqty durys daıyndaý men turaqty kútimniń nátıjesi.

– Bul – tyń jer. Eki jyl buryn óńdelip, alǵash ret tuqym sebildi. Buǵan deıin 4,5 gektar pıtomnıgimiz bolǵan, keıin osy alqapty qosyp, aýmaǵyn keńeıttik. Nátıjesinde eki jylda 2 mln 640 myń túp qaraǵaı kósheti daıyn boldy. Ónimniń sapaly shyǵýyna tuşy sýdyń da áseri bar dep oılaımyn. Sorǵy stantsııasynan sý tartyp, jańbyrlatyp sýarý qondyrǵylary arqyly turaqty sýaramyz, tyńaıtqysh beremiz. Jaz boıy segiz áıel osy jerde jumys istep, aramshópten tazartyp, kútim jasady. Alqaptyń osyndaı taza ári uqypty bolýy – solardyń eńbegi, – deıdi Araqaraǵaı orman sharýashylyǵynyń orman órtin sóndirý stantsııasynyń bastyǵy Andreı Jılıaev.

Kóshetterdi qazyp alǵannan keıin tamyry keýip ketpeı turyp, ormanǵa jetkizip otyrǵyzý qajet. Sondyqtan Araqaraǵaı ormanshylyǵy bul jumysty mehanıkalandyrǵan.

Jılıaev
Foto: vıdeodan alynǵan skrın

Kóshetterdi qazyp alǵannan keıin tamyry keýip ketpeı turyp, ormanǵa jetkizip otyrǵyzý qajet. Araqaraǵaı ormanshylary bul jumysty da mehanıkalandyrǵan.

2 mlrd aǵashtyń 113 mıllıony Qostanaıda egiledi

Memleket basshysynyń 2 mlrd aǵash otyrǵyzý tapsyrmasy aıasynda Qostanaı oblysyna 113 mln-nan astam aǵash otyrǵyzý mindeti júktelgen. Qazir bul jospardyń 77 paıyzy oryndalǵan. Belgilengen mejege jetý úshin bıyl kúzde jáne kelesi kóktemde de kóshet otyrǵyzý jumystary jalǵasady.

Qaıyń kóshetin ósiretin óńirdegi jalǵyz turaqty tuqymbaq – Prıgorodnyı orman sharýashylyǵynda. Munda aýyspaly egis júıesi engizilgen. Jer úsh bólikke bólinip, ár alqap kezekpen tynyqtyrylady.

Mamandardyń aıtýynsha, jerdi jyl saıyn úzdiksiz paıdalanbaı, bir jyl tynyqtyrý onyń qunaryn saqtap, ónimdilikti arttyrýǵa múmkindik beredi. Osy ádistiń nátıjesinde tórt gektar alqaptan jyl saıyn 1 mln 400 myń túp qaıyń kósheti alynady.

– Jańa otyrǵyzylǵan kóshetter úsip qalmaıdy. Tamyry jer astynda jatady. Qysta tynyǵyp, kóktemde qaıta búr jaryp, óse bastaıdy. Al qansha kóshet kóktep shyǵatyny aýa raıyna, kúzgi salqynǵa jáne qardyń túsýine baılanysty. Qar neǵurlym qalyń bolsa, kóshet te soǵurlym jaqsy qorǵalady, – dedi Prıgorodnyı ormanshylyǵynyń basshysy Qýanysh Shaıahmetov.

Amanqaraǵaı ormanynyń jarasy áli jazylǵan joq

Qostanaı oblysyndaǵy Áýlıekóldiń eń ádemi áshekeıi – Amanqaraǵaı ormany edi. Kúre joldyń qos qaptalynda siresip turatyn qalyń ný qazir joq. Jalmaýyz órt onyń da túbine jetti.

2022 jyly alapat órt Amanqaraı ormanynyń dál túbindegi Ozernyı aýylyn da aınalyp ótpedi. Bir kósheniń boıynsha 3-4 úı men Semıozer ormanshylyǵynyń keńsesi órtenip ketken. Qyryq jyl boıy paıdalanylǵan eski ǵımarattyń ornyna qazir jańa keńse salynǵan. Munda orman órtin baqylaý men oǵan jedel áreket etýge arnalǵan jabdyqtar ornatylypty. Radıooperator bólmesinde telefon men ratsııa bar. Baqylaý kameralarynan túsetin keskinder úlken ekrannan kórsetiledi. Jalpy, orman sharýashylyǵy aýmaǵynda tórt kamera jumys isteıdi.

y
Foto: vıdeodan alynǵan skrın

Órt Semıozer orman sharýashylyǵynyń keńsesin ǵana emes, onyń qaramaǵyndaǵy 25 myń gektarǵa jýyq ormandy da jalmady. Jeti kúnge sozylǵan órt jalpy 40 myń gektardaı jasyl alqapty kúlge aınaldyrdy.

Degenmen ormandy qalpyna keltirý jumystary jalǵasyp jatyr. 2024 jyly otyrǵyzylǵan qaraǵaı kóshetteriniń jaǵdaıy jaman emes. Mamandar olardyń jersiný kórsetkishi 83 paıyzǵa jetkenin aıtady. Munyń bir sebebi – kóshetterdiń tuqymy osy óńirdegi qaraǵaılardan jınalǵan. Aldymen jergilikti tuqym orman sharýashylyǵynyń óz tuqymbaǵynda eki jyl ósirilip, keıin qaıtadan osy alqapqa otyrǵyzylǵan.

Qostanaı oblysynyń orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspektsııasynyń bas mamany Qymbat Chaıparovanyń aıtýynsha, jol boıyndaǵy 4,3 gektar aýmaqqa tórt myń túp kóshet egilgen. Olardyń arasynda qaraǵaı da, qaıyń da bar.

ý
Foto: vıdeodan alynǵan skrın

Al órtten aman qalǵan aǵashtardyń barlyǵyn birdeı kesip tastamaıdy. Mamandar aldymen olardyń jaı-kúıin tekseredi. Eger aǵashtyń ushar basyndaǵy qylqany men búrshikteri saqtalsa, ony kesýge asyqpaıdy. Kóktemde mundaı aǵashtar qaıta búr jaryp, ósýin jalǵastyrýy múmkin.

– Aǵashtyń ushar basyndaǵy qylqany men búrshikteriniń saqtalǵanyna qaraımyz. Eger qylqany men búrshikteri aman bolsa, ondaı aǵashtardy kespeımiz, ornynda qaldyramyz. Kóktemde búrshikteri ashylyp, qaıta óse bastaıdy, – deıdi Semıozer orman sharýashylyǵy basshysynyń orynbasary Qaıymjan Qazbekov.

Alaıda ormannyń ózdiginen qalpyna kelýin kútý jetkiliksiz. Tabıǵı jolmen jańarý uzaq ýaqyt alady. Sondyqtan orman alqaptaryn qaıta túletý úshin kóshetti kóptep ósirip, ony ýaqytyly otyrǵyzý qajet. Osy maqsatta Basaman orman sharýashylyǵynyń tuqymbaǵy da keńeıtilip jatyr.

– Qaıta jańǵyrtý jumystarynan keıin tuqymbaqtyń aýmaǵy 53 gektarǵa deıin ulǵaıdy. Onyń 30 gektary úsh bólikke bólingen. Alqaptardy kezekpen tynyqtyryp otyramyz. Qazir alǵashqy 10 gektar jerdi kelesi kóktemgi egiske daıyndap jatyrmyz. Aldaǵy ýaqytta ár 10 gektardan 10 mıllıon kóshet ósirýdi josparlap otyrmyz, – deıdi Basaman orman sharýashylyǵy mekemesiniń basshysy Ánýar Mırmanov.

Naýyrzym: tórt tabıǵı álem toǵysqan meken

Qostanaı óńiriniń injý-marjany – Naýyrzym memlekettik qoryǵy. Jýsan ańqyǵan jazyq dalasy, qaraǵaıly qalyń ormanǵa ulasqan. Al qumdy shóli batpaqty kólge baryp tireledi. Naýyrzym qoryǵy – osyndaı tórt tabıǵı lanshafttyń toǵysqan jeri.

Qoryqta ósimdiktiń 687 túri ósedi. Qustardyń 282, sútqorektilerdiń 44, balyq pen qosmekendilerdiń ondaǵan túri kezdesedi. Naýyrzym qoryǵynyń kólderi men qustary halyqaralyq deńgeıde qorǵalady. Taǵy bir ereksheligi – munda esh jerde kezdespeıtin relıkti qaraǵaı ósedi.

– Bul – sonaý erte zamannan saqtalyp kele jatqan qaraǵaı túri. Klımat pen gıdrologııalyq jaǵdaı, jer bederi ózgerse de, ol osy kúnge deıin joıylmaı, ormanyn saqtap, taralýyn jalǵastyryp keledi. Osyndaı kóne dáýirden jetken aǵash túrin relıkti qaraǵaı dep ataımyz, – deıdi Naýyrzym memlekettik tabıǵı qoryǵy dırektorynyń ǵylymı jumys jónindegi orynbasary Elaman Kúmisbekov.

Qoryqtyń tabıǵı baılyǵyn saqtaý úshin órt qaýipsizdigine de erekshe kóńil bólinedi. Bıyl munda bes orman órti tirkelgen.

– Bıyl qoryq aýmaǵynda bes orman órti boldy. Onyń tórteýi naızaǵaıdan, bireýi adamnyń kinásinen shyqty. Qoryqqa ruqsatsyz kirgen azamat órtke sebep bolǵan. Osy jaǵdaıǵa baılanysty hattama toltyrylyp, aıyppul salyndy, – deıdi Naýyrzym memlekettik tabıǵı qoryǵy dırektorynyń orynbasary Meıram Shaldybaev.

Qoryq aýmaǵyn baqylaý úshin munda 10 munara ornatylǵan. Olardyń árqaısysyna aınalany sholyp, qozǵalysty tirkeıtin beınekameralar qoıylǵan.

v
Foto: vıdeodan alynǵan skrın

Onyń aıtýynsha, beınebaqylaý júıesi brakonerlerdi anyqtaýǵa ǵana emes, qoryqtaǵy janýarlardy esepke alýǵa da kómektesedi. Túngi ýaqytta aýmaqta júrgen kólikterdi tirkeý arqyly mamandar janýarlar dúnıesin baqylap otyrady.

Torǵaı dalasyna aqbóken men kerqulan qaıta oraldy

Torǵaı dalasy – aqbókenniń baıyrǵy mekeni. Betpaqdala men Yrǵyz arasyn kókteı ótetin kıikterdiń bir bóligi «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervaty aýmaǵyn qonys etedi. Bul – olardyń tóldep, kóship-qonatyn mańyzdy mekeni. Alaıda aqbókenderdiń egistik alqaptarǵa túsýi sharýalarǵa da, tabıǵat qorǵaýshylarǵa da qosymsha mindet júktep otyr.

– Kóktemgi sanaq boıynsha Qostanaı oblysynda 362 myń bas aqbóken tirkeldi. Bıyl aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn taptap ketpeýi úshin orman sharýashylyqtary, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar men «Ohotzooprom» memlekettik mekemesiniń qyzmetkerlerinen arnaıy ekıpajdar jasaqtaldy. Olar egistik alqaptardy baqylap, qorǵaý jumystaryn júrgizdi, – deıdi Qostanaı oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspektsııasy basshysynyń orynbasary Talǵat Bermanov.

Torǵaı dalasynda sońǵy jyldary taǵy bir erekshe janýardyń tuqymy kóbeıe bastady. Osydan shamamen 200 jyl buryn qazaq dalasynan joıylyp ketken Prjevalskıı jylqysy, ıaǵnı kerqulan qaıta oraldy. Sońǵy eki jylda Chehııa men Germanııadan 21 bas jabaıy jylqy ákelingen.

– Jylqylardyń bir toby qazir tabıǵı ortaǵa beıimdelip jatyr. Kelesi jyly kóktemde olardyń taǵy bir tobyn dalaǵa shyǵaramyz. Qazirgi ýaqytta janýarlar 53 gektar aýmaqtaǵy qorshaýda jaıylyp júr, – deıdi «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervatynyń dırektory Dúısenǵalı Aıtbaev.

Qorshaýdan shyǵarylǵan kerqulandardyń dala jaǵdaıyna beıimdelýi de jiti baqylaýda. Ásirese, Torǵaıdyń qytymyr qysy men jazǵy aptap ystyǵyna tótep berýi, jyrtqyshtarǵa jem bolmaýy mańyzdy. Álibı reıntrodýktsııa ortalyǵynyń mamandary janýarlardyń jaǵdaıyn táýlik boıy qadaǵalaıdy. Árqaısysyna GPS-treker ornatylǵan. Jańa týǵan qulyndarǵa da mıkrochıp salynady.

– Qazir osy aýmaqta 18 bas qulan júr. GPS qurylǵysy olardyń ornalasqan jerin kórsetip tur. Qurylǵy boıynsha janýarlar biz turǵan núkteden 24 shaqyrym qashyqtyqta, – deıdi «ASBK» baqylaýshysy Qaıyrjan Júsipbekov.

Buǵan deıin «Ekoaýdıt» baǵdarlamasy Shyǵys Qazaqstan oblysynda 2 mlrd aǵash egý josparyn zerdelegen edi.