Kosmofızıka, atom energetıkasy jáne IT: Reseı ýnıversıtetteriniń fılıaldary kadr tapshylyǵyn qalaı sheship otyr

7 fılıal jumys isteıdi

Sońǵy birneshe jylda elde álemdik reıtıngke kiretin birqatar ýnıversıtettiń fılıaly ashyldy. Osy oraıda sheteldik JOO fılıaldarynyń arasynda reseılik ýnıversıtetterdiń úlesi basym: óńirlerde kórshimizdiń joǵary oqý oryndarynyń 7 fılıaly jumys isteıdi: olardyń bazasynda shamamen 4 myń stýdent oqıdy, onyń ishinde 1 myńnan astamy memlekettik grant ıegerleri.

Qazir Reseı bilim eksporty boıynsha álemdegi eń iri jeti ortalyqtyń qatarynda ekeni belgili. Munda jyl saıyn 170-ten astam elden stýdentter keledi eken. Soǵan qaramastan elimiz Reseıdiń negizgi seriktesteriniń biri ári ǵylym men joǵary bilim salasynda tyǵyz baılanys ornatylǵan. Qazaqstannyń ózinde reseılik zertteýshilermen birge 200-den astam ǵylymı joba júzege asyrylyp keledi.

Bul úrdis strategııalyq mańyzdy salalardaǵy kadr tapshylyǵyn qysqartýǵa eleýli kómek bolmaq. Memleket mańyz qoıyp otyrǵan shıkizat óndirisi, qorǵanys, IT baǵyttarynda reseılik bilim men tájirıbe kerek-aq. Ásirese mamandardyń shetel aspaı eldegi fılıaldarda oqýy máseleni qysqa merzimde shesheri sózsiz.

Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Aıapbergen Taýbaevtyń sózinshe, reseılik ýnıversıtetterdiń fılıalynyń ashylýy JOO-daǵy bilim sapasyna aıtarlyqtaı oń áserin tıgizýi múmkin.

– Qazaqstanda ashylǵan alǵashqy sheteldik joǵary oqý orny – M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti. Qazirgi tańda eldegi 30-ǵa jýyq sheteldik ýnıversıtet fılıalynyń shamamen 20 paıyzy Reseı oqý oryndaryna tıesili. Bul fılıaldar tek ashylyp qoımaı, elimizde suranysqa ıe jańa mamandyqtar boıynsha kadr daıarlaýǵa úles qosyp otyr. Osy arqyly Reseı JOO-larynyń senimdi seriktes bola alatyny baıqalady, – deıdi ǵalym.

Ýnıversıtet VS kolledj: bolashaq baǵdar qaısy?

El aýmaǵynda alǵash ashylǵan reseılik ýnıversıtet fılıaly – M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetine tıesili. Qurylym Astana qalasynda 2001 jyldan beri jumys isteıdi. 2022 jyly Prezıdent tapsyrmasy boıynsha fılıalǵa jańa ǵımarat paıdalanýǵa berildi. Munda matematıka, fılologııa, ekologııa, ekonomıka mamandyqtary oqytylýda. Jyl saıyn bakalavrıat boıynsha 125, magıstratýra boıynsha 40 grant bólinedi. Túlekter otandyq jáne álemdik eńbek naryǵynda suranysqa ıe.

Keıingi jyldary beıbit atom salasynda mańyzdy jobalar júzege asyp jatyr, tarıhtaǵy alǵashqy AES-tiń qurylysynyń bastalýy da el kóz tikken bastamaǵa aınaldy. Osy oraıda Reseıdiń joǵary bilimdi fızıkterdi daıarlaý ádistemesi aýadaı qajet ekeni anyq. Bul mindetti soltústiktegi kórshimizdiń Ulttyq zertteý ıadrolyq ýnıversıteti – MIFI fılıalyn ashý arqyly sheshýge umtylys baıqalady. Búginde MIFI-diń Almatydaǵy fılıaly joǵary ónimdi esepteýish júıeler, ıadrolyq fızıka jáne kosmofızıka boıynsha bilim berýge kirisken. 490 stýdent ıadrolyq fızıka, lazerlik jáne plazmalyq tehnologııalar, atom energetıkasy, nanotehnologııalar baǵyty boıynsha bilim alýda.

Astana men Almaty qalalarynda ǵana emes, ózge aımaqtarda da birlesken bilim berý ortalyqtary bar. Mysaly, Baıqońyrda Máskeý avıatsııalyq ınstıtýtynda zymyrandyq keshender jáne kosmonavtıka mamandyqtaryn ıgerýge bolady. Jyl saıyn memleket tarapynan Máskeý avıatsııalyq ınstıtýtynyń fılıaly úshin 45 bilim berý grantyna qarjy bólinip, júzdegen túlek bilim alyp otyr.

Oǵan qosa I.M.Gýbkın atyndaǵy RMMÝ-dyń Atyraýdaǵy fılıalynda reseılikúlgidegi dıplom alýǵa múmkindik bar. Munda munaı-gaz isi, geologııalyq barlaý, hımııalyq tehnologııalar boıynsha 100-den astam stýdent oqyp júr.

Al D.I.Mendeleev atyndaǵy Reseı hımııa-tehnologııalyq ýnıversıtetiniń Tarazdaǵy fılıalynda hımııalyq tehnologııa, materıaltaný salalary boıynsha bilim berilse, Chelıabi memlekettik ýnıversıtetiniń Qostanaıdaǵy fılıalynda quqyqtaný, menedjment mamandaryn daıarlaıdy.

Jýyrda Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynyń fılıaly ashyldy. Ondaǵy oqý baǵdarlamalary dıplomatııa, ekonomıka jáne joǵary tehnologııalar, sonyń ishinde jasandy ıntellekt salalarynyń toǵysynda jumys isteı alatyn jańa formattaǵy mamandardy daıarlaýǵa kóńil bólinýde. QR Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, 2025–2026 oqý jylynda munda 60 stýdent bakalavrıat boıynsha, 40 stýdent magıstratýra boıynsha memlekettik bilim berý tapsyrysymen tegin oqýǵa múmkinik alǵan. Sonymen qatar aqyly negizde 15 stýdent bilim alýda.

7 fılıaldyń túlekterine Reseı úlgisindegi memlekettik dıplom beriledi eken. Ol Reseı men Qazaqstanda birdeı jaramdy. Talapkerler bilimdi aqyly negizde de, bilim berý granttary (Qazaqstan Úkimetiniń granttary nemese RF kvotalary) esebinen de alýǵa quqyly ekenin aıta ketý kerek.

«Reseı – Ortalyq Azııa» aımaqtyq salystyrmaly zertteýler ortalyǵynyń jetekshisi Denıs Borısovtyń paıymynsha, aldaǵy ýaqytta qos memleket kásiptik-tehnıkalyq kolledjderge basymdyq berýi mańyzdy. Kolledj fılıaldarynyń kóbeıýi qysqa merzimde maman daıarlaýǵa yqpal etýi yqtımal.

– Qazaqstanda Reseı ýnıversıtetteriniń fılıaldary da jumys isteıdi. Alaıda munda mańyzdy bir jaıtty eskerý qajet. Qazirgi tańda aýqymdy ónerkásiptik kooperatsııa úshin tek joǵary oqý oryndaryna ǵana súıený jetkiliksiz. Orta kásiptik bilim berýdiń qýatty júıesi qajet – tehnıkalyq mektepter, kolledjder jáne naqty óndiris oryndaryna beıimdelgen jumysshy kadrlardy daıarlaý. Naqty ındýstrııalyq tizbek osy deńgeıde quralady, – deıdi sarapshy.

Onyń aıtýynsha, Reseıde kolledjder men tehnıkýmdar kásibı joldy bastaýdyń áldeqaıda mańyzdy arnasyna aınalǵan. Atalǵan júıeni Qazaqstanǵa da engizgen durys.

– Bul tájirıbe óńdeýshi ónerkásipti damytýǵa basymdyq berip otyrǵan Qazaqstan úshin aıryqsha mańyzdy. Ýnıversıtetterdi, kolledjderdi jáne óndiris salasyn birtutas kadr daıarlaý júıesine aınaldyrý arqyly nátıjege jetýge bolady. Kelesi kezeńdi osy maqsattaǵy ortaq jobalarǵa berý kerek dep sanaımyn, – deıdi Denıs Borısov.

Ekijaqty baılanys

Qazaqstan men Reseı joǵary oqý oryndary arasyndaǵy seriktestik jalǵasýda. Jaqynda Qazaqstan óz ýnıversıtetiniń kampýsyn Reseıde ashqan alǵashqy memleket atandy. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Omby qalasyndaǵy fılıalynyń ashylýyna Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev pen RF Prezıdenti Vladımır Pýtın qatysqan bolatyn. Qazir Ombydaǵy fılıalda 68 stýdent oqyp jatyr. Jastardyń kóbi ishki grantty jeńip alǵan.

Baıqasaq, Reseıde sheteldik joǵary oqý oryndarynyń fılıaldary sırek. Munda JOO salasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyq birlesken baǵdarlamalar, qos dıplom júıesi, bilim berý ortalyqtary arqyly ǵana júzege asady. Osy rette Ombydaǵy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń fılıaly tolyqqandy sheteldik joǵary oqý orny retinde jumysyn bastaýy – Qazaqstan men Reseıdiń yntymaqtastyq deńgeıin kórsetse kerek.

Bilim izdep soltústikke attanatyn el azamattary da az emes. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń deregine sensek, 60 myń qazaqstandyq stýdent Reseıdiń joǵary oqý oryndarynda bilim alyp júr. Kóbi Orynbor memlekettik medıtsına ýnıversıteti, Novosibir memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti, Tomsk ulttyq zertteý memlekettik ýnıversıteti, Tomsk basqarý júıeleri jáne radıoelektronıka memlekettik ýnıversıtetin tańdaıdy eken. Jastardyń mundaı qulshynysyna ondaǵy qoljetimdi oqý aqysy, ǵylymı baza, zamanaýı ınfraqurylym sebep bolyp otyr.

– Qazaqstan men Reseı joǵary oqý oryndary arasynda 1910 kelisim jasalǵan. Osy kelisimder aıasynda 2025 jyly oqytýshylyq qyzmetke Reseıden 274 maman tartylyp, 21 ǵylymı joba júzege asyrylýda. Sonymen qatar 91 qos dıplomdy bilim berý baǵdarlamasy men 27 birlesken bilim berý baǵdarlamasy iske asyrylyp keledi. Akademııalyq utqyrlyq aıasynda Qazaqstanǵa Reseı Federatsııasynyń 431 azamaty kelse, Qazaqstannan Reseıge 774 stýdent bilim alýǵa barǵan, – delingen mınıstrliktiń resmı aqparatynda.

Reseı Bilim mınıstrliginiń dereginshe, qazaqstandyq talapkerler negizinen ınjenerııa, áleýmettik ǵylymdar, pedagogıka, medıtsına, matematıka jáne jaratylystaný baǵyttaryn tańdaıdy. Bul mamandyqtar oqýǵa túsýshiler arasynda eń kóp suranysqa ıe.

Jyl saıyn Reseı úkimeti Qazaqstan azamattaryna arnalǵan bilim berý kvotasyn taǵaıyndaıdy. Bıyl kvota sany 800 grantqa deıin artqan. «Rossotrýdnıchestvonyń» Astanadaǵy ókildiginiń málimetinshe, bıyl qazaqstandyqtar tarapynan bilim alýǵa qatysty 3000-ǵa jýyq ótinim túsken. Basym deni IT, halyqaralyq qatynastar jáne áskerı beıindegi bilim berý baǵyttaryna ynta bildiripti.