Kóshpendiler jaýdy qalaı aldyn ala bilgen
ALMATY. KAZINFORM – Kez kelgen memlekettiń eń basty mindetteriniń biri – qaýipsizdikti qamtamasyz etý. Tarıhta árbir bıleýshi qarsylasynyń jospary men áskerı áleýetin aldyn ala bilýge tyrysqan. Osy maqsatta arnaıy barlaý júıeleri qurylyp, tyńshylar men sholǵynshylar qyzmeti damydy.
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Arman Jumadildiń aıtýynsha, túrkiler men mońǵoldardyń áskerı jetistiginiń basty sebepteriniń biri – dál osy myqty barlaý júıesi bolǵan.
Barlaý – soǵystyń taǵdyryn sheshken qural
Tarıhshynyń sózinshe, ejelgi memleketterde barlaý tek qosymsha qural emes, tutas áskerı júıeniń ózegi sanalǵan. Óıtkeni jınalǵan málimet bolashaq sheshimderdiń bárine áser etti.
– Kez kelgen memlekettiń eń mańyzdy mindeti – óz qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Sondyqtan ár bıleýshi qarsylasynyń jospary, áskerı kúshi, qarý-jaraǵy týraly aqparat jınaýǵa erekshe mán berdi. Arnaıy barlaý qyzmetteri soǵys taǵdyryn sheshetin málimetterdi jetkizip otyrdy.
Barlaý áskerı operatsııalardy áldeqaıda tıimdi júrgizýge múmkindik berdi. Jınalǵan derekterdiń negizinde soǵys ashý, odaqtas izdeý nemese beıbit kelisim jasaý týraly sheshimder qabyldandy. Sondyqtan barlaý ár eldiń áskerı júıesiniń ajyramas bóligine aınaldy», – deıdi Arman Jumadil.
Shyńǵys han áskerindegi «jurtshylar»
Ǵalymnyń aıtýynsha, Shyńǵys han áskerinde barlaý isi erekshe damyǵan. Bul qyzmetpen arnaıy «jurtshy» atalǵan adamdar aınalysqan.
– Shyńǵys hannyń áskerı júıesinde barlaý jumystaryn júrgizetin arnaıy «jurtshylar» boldy. Olar tyńshylar men barlaýshylardyń qyzmetine jaýap berdi. Mońǵol áskerı óneriniń eń kúshti tustarynyń biri de osy edi.
Arnaıy barlaý bólimsheleri joryqtaǵy áskerdiń aldynda júrip, jol boıyndaǵy sýattardyń, otynnyń jaǵdaıyn anyqtap otyrǵan. Sonymen birge aldaǵy urys ótetin jerdiń bederin túgel zerttep, soǵan qaraı soǵys taktıkasyn jasaǵan, ıaǵnı shaıqas bastalmaı turyp, onyń jospary barlaý málimetteri arqyly daıyndaldy, - deıdi tarıhshy.
Tutqyndar, qashqyndar jáne jergilikti halyqtan jınalǵan málimet
Soǵys kezinde barlaý tek sholǵynshylyqpen shektelmegen. Qajetti aqparat túrli jolmen alynǵan.
Arman Jumadildiń aıtýyna qaraǵanda, soǵys kezinde barlaý málimetteriniń róli odan ári artty. Aqparat qolǵa túsken tutqyndardan, qashqyndardan, jergilikti turǵyndardan jınaldy. Keı jaǵdaıda jaý tyńshylary ustalyp, olardan jaýap alynǵan.
– Sonymen birge shaıqas ústinde qarsylastyń álsiz tustaryn anyqtaý úshin jaý shebiniń syrtyna shabýyl jasaıtyn «uryspen barlaý» tásilderi qoldanyldy», - deıdi Arman Jumadil.
Tórt tarapqa jiberilgen sholǵynshylar
Mońǵol áskeri joryq kezinde barlyq baǵytty turaqty baqylaýda ustaǵan. Áskerdiń aldynda birneshe deńgeıli baqylaý júıesi júrgen.
–Mońǵol áskerı júıesinde joryq kezinde tórt tarapqa turaqty túrde barlaý bólimsheleri jiberilip otyrǵan. Olar óz kezeginde aldaryna sholǵynshylardy attandyrǵan. Al sholǵynshylar birneshe turaqty kúzet beketterin ornalastyryp otyrǵan.
Kóp jaǵdaıda eki áskerdiń alǵashqy qaqtyǵysy negizgi kúshter arasynda emes, dál osy barlaýshylar arasynda bastalatyn. Solar jetkizgen málimet arqyly qarsylastardyń kúsh araqatynasy anyqtalyp, soǵys ádisi tańdaldy, - deıdi ǵalym.
Naımandarmen shaıqas aldyndaǵy baqylaý
Tarıhshy Shyńǵys hannyń Naıman memleketimen shaıqasy aldynda júrgizilgen baqylaýdy da mysalǵa keltirdi.
–Shyńǵys han Naımandarmen shaıqas aldynda bıik jerlerge atty ásker shyǵaryp, tórt baǵyttyń bárin baqylaýǵa alǵan. Naıman áskeri jaqyndaǵany týraly habar jetkennen keıin ǵana negizgi ásker qozǵalysqa túsip, urys pozıtsııalaryn ıelene bastaǵan, - deıdi Arman Jumadil.
Súbedaı men Jebeniń joryqtary
Ǵalymnyń aıtýynsha, mundaı taktıka Shyńǵys hannyń kóptegen joryǵynda qoldanylǵan.
– Qytaıdaǵy áıgili Hıýnegen Dabaan shaıqasynda Shyńǵys han jaý qozǵalysyn baqylaý úshin áskerdi eki otrıadqa bólgen. Al merkitterge qarsy joryq kezinde Súbedaı bahadúr Álıcha men júz sarbazdy qarsy jaqtyń pozıtsııasyn baqylaýǵa arnaıy jibergen.
Orta Azııa joryǵynda da alda myń atty ásker júrip otyrǵan. Olar qarsylastyń baǵytyn tekserip, aýmaqty jedel barlaý jumystaryn júrgizdi. Túrki jáne mońǵol áskerinde mundaı taktıkalyq barlaý turaqty túrde qoldanyldy. Bul tosyn shabýyl men jaý tuzaǵyna túsip qalmaýdyń negizgi joly boldy, - deıdi ol.
Túrki tyńshylary saýdager men dárýish keıpine engen
Arman Jumadildiń sózinshe, túrki memleketteri de qarsylas elderge tyńshylaryn túrli beınemen jibergen.
–Túrkiler basqa elge joryqqa shyǵar aldynda mindetti túrde barlaý málimetterin jınaǵan. Ol úshin qarsylas memleketke tyńshylar – «djasýs» jáne arnaıy jasaqtar – «talı’a» jiberildi.
Olar saýda kerýenderine ilesip, keıde dárýish, sopy nemese qarapaıym saýdager beınesine engen. Osylaısha, qarsy jaqtyń ishki jaǵdaıyn, áskerı múmkindigin, halyqtyń qarsylyǵyn zerttegen, - deıdi tarıhshy.
Ǵalym túrki-mońǵol áskerleri joryq aldynda tek áskerı kúshti emes, eldiń jalpy jaǵdaıyn zerttegenin aıtady.
–Túrkiler men mońǵoldar joryq aldynda tereń barlaý júrgizdi. Olar jergilikti bıleýshilerdiń áskerı múmkindigin, halyqtyń qarsylasý qabiletin zertteıtin arnaıy jasaqtar jiberdi. Joldardy, bekinisterdi, jer bederin jáne baı qalalardy anyqtady.
«Grýzın shejiresinde» Shyńǵys hannyń Jebe men Súbedeı korpýsyna Horasan men Irak jerlerin aldyn ala barlaýdy tapsyrǵany jazylady. Irannyń soltústigindegi Reı qalasynan kelgen saýdagerdiń hatynda tatar jasaqtarynyń Nýsaıbın, Habýr, Erbıl jáne Dakýk qalalaryna shabýyl úshin emes, barlaý úshin barǵany aıtylady.
Hatta: «Mońǵoldar tek olarǵa qarsy tura alatyn bireý bar ma, joq pa, sony bilgisi keldi. Qaıtyp oralǵannan keıin olar patshasyna bul aımaqta qorǵaýshylar joq ekenin habarlad» delingen», - deıdi Arman Jumadil.
Eske salaıyq, buǵan deıin kóshpendiler soǵystyń aldyn alý úshin qandaı joralǵylar jasaǵany jaıly jazǵanbyz. ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-daǵy «Qazaqstan tarıhy» kafedrasy meńgerýshisiniń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Edil Noıanov kóshpendiler dıplomatııasynyń erekshelikterin túsindirip, onyń otyryqshy elder tájirıbesinen túbegeıli aıyrmashylyǵy bar ekenin aıtyp bergen edi.
