Kóshpendiler tabıǵatpen taıtalaspaı, qalaı til tabysa bildi
ALMATY. KAZINFORM – Búgingi álem klımat ózgerisi, sý tapshylyǵy, jerdiń tozýy sııaqty kúrdeli máselelermen betpe-bet kelip otyr. Al adamzat tarıhynda tabıǵatpen soǵyspaı, onymen úndesip ómir súrgen órkenıetter de boldy. Solardyń biri – kóshpeli órkenıet. Ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, akademık Bereket Káribaev kóshpendilerdiń tabıǵat resýrstaryn qalaı tıimdi paıdalanǵany týraly aıtyp berdi.
Eki órkenıet: otyryqshylyq pen kóshpeli ómir
Tarıhshylardyń aıtýynsha, adamzat tarıhyndaǵy alǵashqy iri órkenıetterdiń ekeýi — otyryqshy jáne kóshpeli órkenıetter.
Professor Bereket Káribaevtyń sózinshe, alǵashqy adamdardyń ómirinde bul eki baǵyt qatar damyǵan.
— Qazirgi kezde dúnıejúzilik tarıhshylar eki alǵashqy órkenıet týraly aıtady. Otyryqshylyq jáne kóshpeli. Árıne, kezinde alǵashqy adamdardyń tirshiliginde ekeýi bir mezgilde, qatar qalyptasty, — deıdi ǵalym.
Qazaqstan aýmaǵynda b. z. d. XVI–XV ǵasyrlarda kóshpeli ómir saltynyń alǵashqy belgileri qalyptasa bastady. Mal sany kóbeıip, adamdar jańa jaıylym izdeýge májbúr boldy. Osylaısha, tarıhtaǵy alǵashqy iri qoǵamdyq eńbek bólinisi dúnıege keldi: bir bóligi eginshilikpen aınalyssa, endi biri mal sharýashylyǵyna beıimdeldi.
Mal — baılyq qana emes, tabıǵatpen tepe-teńdiktiń ólshemi
Kóshpendiler úshin mal tek tirshilik kózi emes, tabıǵatty túsinýdiń de ólshemi boldy. Qazaq dalasynda aýa raıyna, jer bederine qaraı sharýashylyqtyń birneshe túri qalyptasty.
Máselen, Mańǵystaý men Aral mańynda taza kóshpeli mal sharýashylyǵy damysa, ózge óńirlerde jartylaı kóshpeli, jartylaı otyryqshy nemese otyryqshy mal baǵý júıesi ornyqty.
— Taza kóshpeli mal sharýashylyǵy degenimiz –mal baǵýshy taıpalar, rýlar ózine kerek ónimdi 100% maldan alady. Maldyń eti, súti, terisi, júni, — deıdi tarıhshy.
Al jartylaı kóshpeli ómirde maly az adamdar egin egip, baý-baqsha ósirgen. Bul tabıǵı jaǵdaıǵa beıimdelýdiń kórinisi edi.
Akademıktiń aıtýyna qaraǵanda, kóshpendiler tabıǵatty sheksiz resýrs dep qaramaǵan. Kerisinshe, jerdiń, sýdyń, shóptiń qadirin tereń túsingen.
— Ǵasyrlar boıy dala turǵyndary tabıǵatpen etene baılanysta ómir súrdi. Jaıylymdy tozdyrmaý úshin bir jerde uzaq turaqtamaǵan. Qystaý, kókteý, jaılaý, kúzeý arasyndaǵy maýsymdyq kóshý –tabıǵatty saqtaýdyń da joly boldy, — deıdi Bereket Káribaev.
Tarıhshy muny kóshpendiler ómirindegi «dıspersııalyq zańdylyq» dep ataıdy, ıaǵnı halyqtyń keń dalaǵa shashyraı ornalasýy jerge túsetin salmaqty azaıtqan.
Baılyq mal sanymen emes, tabıǵatty tanýmen ólshendi
Kóshpendi qoǵamda tabıǵattyń minezin biletin adam ǵana shyn máninde baı bola alǵan.
— Malynyń sanyn ǵana biletin, biraq onyń qyr-syryn bilmeıtin adam baı bola almaıdy. Qazaqtar qaı jerde tebindeýge bolatynyn, qar astyndaǵy shóp qansha ýaqytqa jetetinin, qaı maýsymda qaı óńirge kóshý keregin dál bilgen. Kóktemde tóldeıtin maldyń jaǵdaıy, jazdaǵy shybyn-shirkeı, kúzdegi shóp qory — bári esepke alynǵan, — deıdi ǵalym.
Káribaevtyń aıtýynsha, Abaıdyń
«Erte barsam jerimdi jep qoıam dep,
Yqtyrmamen kúzeýde otyrar baı» degen joldary da — jaıylymdy uqypty paıdalanýdyń kórinisi.
«Quralaıdyń salqyny» men «Besqonaq»
Qazaq halqy aýa raıynyń ár qubylysyn baqylap, oǵan ataý bergen. «Quralaıdyń salqyny», «Besqonaq» sııaqty uǵymdar — sonyń dáleli.
«Quralaıdyń salqyny» — kıik tóldeıtin kezeńmen tuspa-tus keletin kóktemgi sýyq. Al «Besqonaq» kezinde kún kúrt buzylyp, qar aralas jańbyr jaýýy múmkin.
Osyndaı kezde qazaqtar alys saparǵa shyqpaǵan, jańa týǵan tóldi óriske jibermegen.
–Tabıǵattyń syryn bilmeı, malyńdy óriske shyǵaryp qoısań, mal dalada tóldep, sýyqqa shydamaı, ólip qalýy múmkin, — deıdi tarıhshy.
Tabıǵatpen úılesim buzylsa, jut keledi
Kóshpendiler tabıǵattaǵy tepe-teńdik buzylsa, onyń arty apatqa soǵatynyn jaqsy túsingen.
— Tabıǵatpen úılesim buzylsa, belgili bir jerde maldyń sany kóbeıip ketse, arty mindetti túrde jutqa alyp kelýi múmkin, — deıdi Bereket Káribaev.
Qazaqtar 12-13 jyl saıyn qaıtalanatyn tabıǵı tsıklderdi baqylaǵan. Qatty qystar men juttardy «qoıan jyly» dep ataǵan. Tabıǵattyń zańdylyǵyn biletinder ǵana malyn aman saqtap qalǵan.
Keńes dáýiri jáne tabıǵatqa qarsy kúres
Ǵalym keńestik kezeńde adamzattyń tabıǵattan ózin joǵary qoıýy aýyr saldarǵa ákelgenin aıtady.
— Ǵylym men tehnıkanyń arqasynda biz tabıǵattan kúshtimiz, jerdi baǵyndyramyz dep kiristik. Saldary qandaı boldy? Syrdarııa men Ámýdarııa tartyla bastady, Araldy qurbandyqqa shaldy, — deıdi tarıhshy.
Tabıǵatty baǵyndyrý ıdeıasy aqyry ekologııalyq apattarǵa ulasty. Al kóshpendiler bolsa, tabıǵatty baǵyndyrýǵa emes, onymen til tabysýǵa umtylǵan.
Qazaq dúnıetanymynda tabıǵattaǵy árbir nárse kıeli sanalǵan.
— Kóshpendiler tabıǵat resýrsynyń sheksiz emes ekenin túsingen. «Sýdyń da suraýy bar» degen sózdiń astarynda da osy oı jatyr, — deıdi ǵalym.
Sý, jer, shóp, taý — bári tirshiliktiń amanaty retinde qabyldanǵan. Sondyqtan tabıǵatqa qatysty júzdegen maqal-mátel, tyıym sózder qalyptasty.
Eske salaıyq, buǵan deıin kóshpendiler jaýdy qalaı aldyn ala bilgeni jóninde jazǵanbyz.
