Kóshpendiler oıyny búgingi býynnyń oılaý júıesin qalaı qalyptastyrady
QARQARALY. KAZINFORM – Qarqaralyda Beısenaevtar áýleti ejelgi ıntellektýaldyq oıyndy ómirlik fılosofııaǵa aınaldyrǵan. Munda toǵyzqumalaq tek sport qana emes, talaı chempıonnyń jolyn ashqan, minez ben oılaý júıesin qalyptastyratyn otbasylyq tárbıe mektebine aınalǵan.
Qaraǵandy oblysynda ondaǵan jyldar boıy ulttyq zııatkerlik oıyn – toǵyzqumalaqty damytýǵa ǵumyryn arnaǵan biregeı áýlet ómir súrip keledi. Bul – kóshpendi órkenıettiń tereńinen tamyr tartqan kóne logıkalyq oıyn, ony kóbine «dala matematıkasy» dep ataıdy. Ol dál esepteýdi, tereń strategııany jáne birneshe júristi aldyn ala boljaı bilýdi talap etedi. Zertteýshilerdiń paıymynsha, onyń tarıhy tórt myń jylǵa deıin sozylady.
Beısenaevtar otbasynda bul oıyn urpaqtan urpaqqa jalǵasqan rýhanı jáne zııatkerlik dástúrge aınalǵan. Áýlet otaǵasy Búrkit Beısenaevtyń aıtýynsha, balalar toǵyzqumalaqpen óte erte jastan, shamamen tórt jasynan bastap tanysady.
Jattyqtyrýshynyń jary Svetlana Beısenaeva bastapqyda tek syrttaı baqylaýshy bolǵanyn, keıin bul oıynnyń otbasylyq ómirdiń ajyramas bóligine aınalyp ketkenin aıtady.
– Úıde únemi toǵyzqumalaq oınalǵan kezde shetkeri qalý múmkin emes. Birtindep ózim de úırenip kettim. Keıde oıyndarymyz asa qyzý ótip, daýǵa ulasyp jatady. Biraq bul – bizdiń úıdiń jylýy men dástúri, – deıdi ol.
Aıta keterligi, toǵyzqumalaq – ár oıynshyda 9 otaý bolatyn, barlyǵy 162 taspen oınalatyn erekshe eseptik oıyn. Eki qarsylas óz qazynasyn arttyrý úshin ár júristi aldyn ala matematıkalyq dáldikpen esepteıdi. Sondyqtan bul oıyndy jıi «dala shahmaty» dep ataıdy.
Áýlet ishinde tipti ózindik ishki reıtıng júıesi qalyptasqan. Sol kóshbasshylardyń biri – Aıgúl Beısenaeva, oblystyq jáne respýblıkalyq deńgeıdegi birneshe dúrkin chempıon.
– Toǵyzqumalaq meni elimizdiń talaı óńirine jeteledi. Túrli jarystarǵa qatysyp, úlken tájirıbe jınadym. Qazir áleýmettik salada eńbek etsem de, jarystardan qol úzgen emespin, – deıdi ol.
Áýlettiń úlken uly Dýman Beısenaev ta bala kezinen osy oıynmen ósken. Búginde ol sporttyń basqa túrlerinde de jetistikke jetip, halyqaralyq marafondar men shańǵy jarystarynyń jeńimpazy atanǵan. Degenmen onyń pikirinshe, dál osy toǵyzqumalaq onyń oılaý qabiletin qalyptastyrǵan negizgi mektep boldy.
– Toǵyzqumalaq maǵan sabyrdy, esepti jáne tártipti úıretti. Bul jaı oıyn emes, oıdy shyńdaıtyn rýhanı jattyǵý, – deıdi ol.
Áýlet basshysy Búrkit Beısenaev Qarqaralyda ondaǵan jyldar boıy balalardy ulttyq oıynǵa baýlyp keledi. Ol ashqan úıirmede otyzǵa jýyq oqýshy aptasyna birneshe ret bas qosyp, strategııalyq oılaý men logıkalyq qabiletterin damytady.
Jattyqtyrýshy balalyq shaǵyn eske alyp, oıynǵa degen qyzyǵýshylyqtyń qandaı qarapaıym jaǵdaıda bastalǵanyn tebirene jetkizedi.
– Bizde ol kezde arnaıy taqta da bola bermeıtin. Jerge syzyp oınaıtynbyz, al tas ornyna qolymyzǵa túskenniń bárin paıdalandyq. Keıde tipti kámpıtterdi de qoldanatynbyz. Tań atqansha oınaǵan kezderimiz bolatyn, – deıdi ol.
Qyryq jyldyq eńbektiń nátıjesinde ol ondaǵan daryndy shákirt tárbıelep, olardyń on biri Qazaqstan chempıony atanǵan.
Oqýshysy Sultan Panchenko toǵyzqumalaqtyń onyń oılaý qabiletine tikeleı áser etkenin aıtady.
– Buryn matematıka qıyn bolatyn. Keıin osy oıyn arqyly tez esepteýdi, taldaýdy úırendim, – deıdi ol.
Toǵyzqumalaq – álemdegi eń kóne zııatkerlik oıyndardyń biri. Ony kóbine shahmat pen nardymen salystyrǵanymen, onyń basty ereksheligi – tereń matematıkalyq qurylymynda. Qarqaraly óńirinde dál osy Búrkit Beısenaev bul dástúrdi qaıta jańǵyrtyp, ony zamanaýı bilim berý júıesine engizgen tulǵalardyń biri boldy.
1989 jyly ol Qazaqstan chempıony atanyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń sport sheberi ataǵyn ıelendi. Búginde onyń eń úlken jetistigi – marapattar emes, ulttyq oıyn arqyly birneshe býyndy biriktirgen tutas rýhanı mekteptiń qalyptasýy.
