Kóshpeli qoǵamnyń tiri qalý júıesi: qazaqtar qystan qalaı shyqty
ALMATY. KAZINFORM – Qazaq qoǵamy beıbereket kóship júrgen jurt boldy degen túsinik – ústirt kózqaras. Shyn máninde, dala tirshiligi qatań tártipke, tabıǵat zańyna jáne dástúrli quqyqqa súıengen júıe edi.
ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Bereket Káribaev qazaqtyń mal sharýashylyǵy tek kúnkóris emes, tutas áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası qurylymdy aıqyndaǵanyn aıtady.
Onyń sózinshe, qazaq sharýashylyǵy bir ǵana kóshpeli ómir saltynan turmaǵan.
— Mal sharýashylyǵynyń tórt túri bolǵan: kóshpeli, jartylaı kóshpeli, jartylaı otyryqshy, otyryqshy. Árqaısynyń tabıǵı, geografııalyq ereksheligi bar, — deıdi Káribaev.
Demek, daladaǵy qozǵalys retsiz kósh emes, tabıǵatqa beıimdelgen model. Professordyń aıtýyna qaraǵanda, taza kóshpeli qaýym qystaýdan kóktem shyǵa údere kóshpegen. Jaılaýǵa birden jetý emes, maldyń kúıin saqtaý mańyzdy bolǵan.
— Maqsat — maldy semirtý. Qazaq ony «qoń jınatý» dep atady. Tipti qazaqtar kúzdeýde de alǵashqy qar túskenshe otyrǵan. Osyny Abaı da dál sıpattaǵan: «Erte barsam jerimdi jep qoıam dep, Yqtyrmamen kúzeýde otyrar baı».Bul joldar qazaqtyń jaıylymdy josparlap paıdalanǵanyn kórsetedi, — deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory.
Jaılaý men qystaýdyń aıyrmasy
Jaılaý men qystaýdyń quqyqtyq mártebesi de bólek bolǵan. Jaılaý — ujymdyq, al qystaý — jeke menshik.
— Jaılaý bir adamnyń menshigi bolmaǵan. Ol rý, taıpa, qaýymǵa ortaq. Al qystaýdaǵy jer, qudyq — jeke otbasynyń menshigi, oǵan eshkim tıise almaıdy, — deıdi tarıhshy.
Daýlar bıler sotynda sheshilip otyrdy. Dástúrli quqyq normalary buljymaı saqtalǵan.
Qystaýǵa qoıylatyn talaptar
Qystaýǵa qoıylatyn talaptar da naqty: sý kózi, borannan yq, otynǵa jaraıtyn qamys, mal tebindep jaıyla alatyn jer. Ǵalymnyń aıtýynsha, sondyqtan Syrdarııanyń tómengi jáne orta aǵysy qazaqtar úshin qysqy strategııalyq aımaqqa aınalǵan.
Qazaq qoǵamyndaǵy baılyqtyń ólshemi de mal bolǵan.
— Keıbir baılardyń jylqysy 15-20 myńǵa, qoıy 10-15 myńǵa, túıesi myńǵa deıin jetken, — deıdi Káribaev.
Mal — azyq, kólik, kıim, áskerı kúsh, aıyrbas quraly — barlyǵynyń negizi.
Qasym han nege soǵystan bas tartty
Tipti saıası sheshimder de mal sharýashylyǵynyń yrǵaǵyna táýeldi bolǵan. XVI ǵasyrda Ábý Saıd han Qasym hanǵa Muhammed Shaıbanı hanǵa qarsy birigip soǵysýdy usynǵanda, qazaq hany bas tartady.
— «Kúz keldi, biz kóshpeli elmiz, qystaýǵa daıyndyq biz úshin mańyzdyraq» dep jaýap bergen. Bul derek Muhammed Haıdar Dýlatıdyń eńbeginde jazylǵan, ıaǵnı, soǵystan buryn qystyń qamy tur, — deıdi tarıhshy.
Qazaqtar qystan qalaı shyqty
Qysta qazaq rýlary bir-birinen alys otyrǵan. Káribaev muny «dıspersııa zańy» dep túsindiredi.
— Qysqy jaıylymdy tıimdi paıdalaný úshin ár rý-taıpa bir-birinen alysyraq otyrǵan, baılanys úzilgen, — deıdi ol.
Jaýlar osyny paıdalanǵan. Rýzbıhan Isfahanıdyń jazýynsha, Muhammed Shaıbanı hannyń joryqtarynyń kóbi qys aılarynda jasalǵan.
— Muhammed Shaıbanı han Deshti Qypshaqta týyp-ósken jáne qazaqtardyń qaı kezde jaılaýǵa, qaı kezde qystaýǵa baratynyn jaqsy bilgen edi, — deıdi QazUÝ professory.
Kóktem — tek tabıǵattyń emes, áleýmettik ómirdiń de jańarýy. Qys boıy úzilgen baılanys kóktemde qalpyna kelgen.
— Mal tóldep, kóktem shyqqanda ǵana baılanys qalpyna kelgen. Naýryzdaǵy kórisý kúni osydan qalǵan. Ár aýyldyń jastary kórshi aýyldaǵy jasy úlken kisilerge sálem bergen, — deıdi ǵalym.
Qoryta aıtqanda, qazaq qoǵamynyń tirshiligi tabıǵat yrǵaǵyna negizdelgen. Mal sharýashylyǵy — tek ekonomıkalyq qyzmet emes, quqyqtyq qatynastardy, áleýmettik qurylymdy, áskerı strategııany aıqyndaǵan júıe. Al qystan aman shyǵý — kópsheli qaýymnyń basty maqsaty bolǵan.
Eske salaıyq, buǵan deıin qazaq handary nege óz balasyn emes, basqa sultandy murager etip qaldyrǵany týraly jazǵan edik.