Kóshetten shyrynǵa deıin: alma ósirý tehnologııasy jáne aty ańyzǵa aınalǵan aportty qaıta jańǵyrtý joly
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda jyl saıyn naryqqa 260 myń tonna alma shyǵarylady, al tutyný kólemi 400 myń tonnaǵa jýyq. Qalǵan suranysty ımport esebinen jaýyp otyrmyz. Otandyq sharýashylyqtar naryqty nege ıgere almaı otyr, salada qandaı másele bar? Saýaldarǵa jaýap izdeý úshin Kazinform tilshisi Almaty oblysyndaǵy alma baqtaryn aralap, zamanaýı tehnologııalardyń baý-baqsha sharýashylyǵyn qalaı ózgertip jatqanyn jáne nelikten aportty burynǵy kólemde ósirý qıyn ekenin zerttep kórdi.
Almatynyń taý bókteri ejelden jemis-jıdek ósirýge qolaıly. Munda kún shýaqty, tún qońyrsalqyn. Teńiz deńgeıinen bıiktikte ornalasýy ósimdik ataýlyǵa asa jaıly. Mundaı klımattyq erekshelik alma ósirý úshin de kerek. Jemistiń túsi, tyǵyzdyǵy men dámi de osy faktorlarǵa tikeleı baılanysty.
Osy oraıda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi uıymdastyrǵan baspasóz týry aıasynda Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy jemis baqtarynyń birine bardyq.
Sharýashylyqtyń jumys istep kele jatqanyna 13 jyl bolǵan. Munda almanyń birneshe túri bar, kóshet ósirý baǵyty da damyp keledi. Jalpy aýmaǵy shamamen 130 gektardy quraıdy. Sonyń 70 gektarǵa jýyǵynan jyl saıyn 3,5 myń tonnadaı alma jınalady. Qazir baqtyń aýmaǵy birtindep keńeıýde.
Jemis kólemi – kóshetten
Alma aǵashynyń ónimdiligi kóshet kezindegi babyna qaraı qubylady eken. Apple Bee kásipornynyń dırektory Oljas Sybanbaev bir-eki jyldyq jas kóshetterdi kórsetip, olardyń qalaı ósiriletinin túsindirdi.
Baıqaǵanymyz, baqta Gala, Golden Delicious, Red Delicious jáne Granny Smith sekildi birneshe alma sorty ósiriledi. Olardyń árqaısysynyń ózindik ereksheligi bar: dámi, tyǵyzdyǵy, túsi, saqtaý merzimi ártúrli.
Mamannyń aıtýynsha, taý bókterindegi aımaqtyń basty ereksheligi – kúndizgi jáne túngi temperatýranyń aıyrmashylyǵy. Kúndiz alma kún sáýlesin jetkilikti mólsherde sińirse, túnde taýdan soqqan salqyn aýa jemistiń jetilýine áser etedi. Bul, sonyń ishinde, almanyń túsine yqpal etedi eken.
– Almanyń dámi, eń aldymen, quramyndaǵy qantqa baılanysty. Almaty óńirinde ózindik erekshe dámi bar, hosh ıisti alma ósedi. Mundaı dám barlyq jerde joǵary baǵalanady, – dep tolyqtyrdy Oljas Sybanbaev.
Degenmen zamanaýı baqtyń tıimdiligi qolaıly klımat pen adam eńbegine ǵana baılanysty emes.
Alma arasyndaǵy jasandy ıntellekt
Qazir sharýashylyqta tamshylatyp sýarý júıesi qoldanylady. Uńǵymalardan alynǵan sý aldymen arnaıy rezervýarlarǵa jınalyp, keıin tikeleı aǵashtardyń túbine jetedi.
Sýmen birge fertıgatsııa júıesi arqyly ósimdikterge qajetti qorektik zattar beriledi. Mundaı tásil sýdy baqtyń búkil aýmaǵyna birdeı shashpaı, ony tikeleı aǵashtyń tamyryna ǵana jetkizýge múmkindik beredi.
Bes gektar aýmaqtaǵy taǵy bir tehnologııa – aǵashtyń ústinen sýarý júıesi synaqtan ótip jatyr. Jańa ádis kóktem aılarynda gúldegen aǵashtardy úsik shalýdan qorǵaıdy. Al jazda baqtaǵy temperatýrany tómendetip, aptap ystyqtyń betin qaıtarady eken.
Apple Bee kásipornynyń dırektorynyń sózinshe, sharýashylyqtaǵy almanyń ósý barysy jasandy ıntellekt kómegimen baqylanady.
– Jemisterdiń damý barysyn baqylaý úshin jasandy ıntellektini qoldanamyz. Ol bizge spıdometr ispetti. JI arqyly jemistiń barlyq kezeńin kóre alamyz: aǵashtyń gúldeýin, jemis túıinderiniń qalyptasýyn baqylaımyz. Keıin jemister qorek úshin bir-birimen «talasady», sondyqtan artyǵyn alyp tastaımyz. Sodan soń qalǵan almalardyń qajetti mólsherge deıin ósýin qadaǵalaımyz, – dep túsindirdi kásipker.
Jemistiń kólemi ekonomıkalyq turǵydan mańyzdy. Tym usaq nemese shamadan tys iri almany satý qıyn. Mamannyń aıtýynsha, TMD elderiniń naryǵynda dıametri 70 mıllımetr bolatyn ortasha kólemdi alma suranysqa ıe.
– Ár sorttyń ózine tán ólshemi bar, sol talapty saqtaýymyz kerek. Eger usaq alma ósirsek, ony satý qıyn bolady. Tym iri alma da naryqta ótpeı qalýy múmkin. Sondyqtan barlyq jemis belgili bir ólshemge saı bolýy qajet, – dedi ol.
Qyzyǵy, jemis dıametriniń nebary bir mıllımetrge ulǵaıýynyń ózi baqtyń jalpy ónimdiligine aıtarlyqtaı áser etýi múmkin eken.
Bir gektardan 70 tonnaǵa deıin ónim alynady
Kópshilik alma baǵyn jaıqalǵan, eńseli aǵashtarmen elestetedi. Al bul sharýashylyqtaǵy kórinis múlde ózgeshe. Aǵashtar bir-birine jaqyn otyrǵyzylǵan, olardyń pishini arnaıy rettelip, nátıjesinde jemis beretin tutas qabyrǵaǵa uqsas qurylym qalyptasqan.
Bir gektar jerge shamamen tórt myń túp aǵash otyrǵyzýǵa bolady. Oljas Sybanbaevtyń aıtýynsha, sharýashylyqtyń keı ýchaskesinde sońǵy eki jyl boıy ár gektardan 70 tonnaǵa deıin alma jınalypty.
– Qazaqstanda alma baqtarynyń jalpy aýmaǵy shamamen 26 myń gektardy quraıdy. Al óndiris kólemi 260 myń tonnaǵa jýyq. Demek, ortasha ónimdilik gektaryna shamamen 10 tonnadan keledi. Al bizdiń tájirıbelik ýchaskede gektarynan 70 tonnaǵa deıin ónim alamyz, – deıdi Oljas Sybanbaev.
Bıyl sharýashylyqta shamamen 3,4 myń tonna alma jınalǵan. Baqtyń bir bóliginde aǵashtar qaıta egilgenin eskersek, ortasha ónimdilik gektaryna 50 tonna shamasynda.
Degenmen mol ónim alýmen baq sharýashylyǵy qarjylaı tabysqa kenele bermeıdi. Almany ósirýge qansha qarajat jumsalatyny jáne ony qandaı baǵamen satýǵa bolatyny da tabysqa áser etetinin umytpaǵan jón.
Baqta – 300 teńge, dúkende – 600 teńge
Almanyń ózindik quny ár sharýashylyqta ártúrli. Oǵan jumysshy sanyna, tehnıkaǵa, tyńaıtqyshtarǵa, sýǵa ketetin shyǵyn áser etedi. Apple Bee kásipornynda almanyń kóterme saýdadaǵy ortasha baǵasy kelisine 300 teńgeden 400–450 teńgege deıin jetedi.
– Mysaly, almany 400 teńgeden jetkizsek, saýda jelisi ústeme baǵasyn qosyp, ony tutynýshyǵa orta eseppen 550–600 teńgeden satady. Baǵa óńirge de baılanysty. Máselen, Astanaǵa jetkizgen kezde logıstıka shyǵyndary qosylady, – dep ashyp aıtty sharýashylyq ıesi.
Kompanııa óniminiń 60 paıyzyn ishki naryqqa, qalǵan 40 paıyzyn eksportqa jiberedi. Almany Reseı, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan kásipkerleri kóp alady eken.
Qazaqstan nelikten alma ımporttaıdy?
Qazaqstan ázirge ishki naryqtyń suranysyn tolyq qamtamasyz ete almaı otyr. Oljas Sybanbaevtyń pikirinshe, elde jyl saıyn 260 myń tonna alma óndiriledi, al tutyný kólemi 400 myń tonnaǵa jýyqtaıdy. Osy eki kórsetkishtiń arasyndaǵy aıyrmashylyq ımport esebinen óteledi.
– Qazaqstanda alma jetkiliksiz. Jemisti Polshadan, Qytaıdan, Irannan jáne kórshiles memleketterden ımporttaımyz. Alma baqtaryn keńeıtip, zamanaýı jemis qoımalaryn salatyn bolsaq, bolashaqta ishki suranysty tolyq qamtamasyz etip qana qoımaı, eksportty damytýǵa múmkindik týady dep oılaımyn, – deıdi ol.
Saladaǵy taǵy bir másele – kóshet sapasy.
Baǵbandardyń aıtýynsha, shetelden ákelingen kóshetter Qazaqstannyń shuǵyl kontınenttik klımatyna árdaıym beıimdele bermeıdi. Qysy jyly óńirlerde ósirilgen aǵashtar mundaǵy qatty aıazǵa, jazǵy aptapqa tap bolady.
– Qazaqstannyń klımaty shuǵyl kontınenttik: qysy sýyq, jazy ystyq, al ósimdikterdiń vegetatsııalyq kezeńi, mysaly, Eýropamen salystyrǵanda qysqa. Baǵbandar osy máselede ózekti. Máselen, Polsha, Túrkııa nemese Nıderlandtan ákelingen kóshetter jergilikti klımatqa beıimdele almady. Sonyń saldarynan kóp baǵban, sonyń ishinde bizdiń sharýashylyq ta, edáýir shyǵynǵa ushyrady, – dep tolyqtyrdy Oljas Sybanbaev.
Keı sharýashylyq shetelden ákelingen kóshetterdi otyrǵyzǵannan keıin úsh-tórt jyl ishinde aǵashtarynyń jartysyna jýyǵyn joǵaltqan. Sondyqtan kóshetterdi jergilikti jerde ósirip, bastapqy kezeńnen-aq Qazaqstannyń klımattyq jaǵdaıyna beıimdeýge sheshim qabyldaǵan durys.
– Kóshetterdi osynda ósirip, jergilikti klımatqa bastapqy kezden beıimdeýdi uıǵardyq. Qyzylsharyq aýylyndaǵy baǵymyzda on jyldan beri ósirilip jatqan aǵashtar bar. Osy ýaqyt ishinde qýrap qalǵan aǵashtardyń úlesi 5 paıyzdan asqan joq, — deıdi kásiporyn basshysy.
Aportty qaıta ósirýge qansha jyl kerek?
Óńirde ósiriletin alma sorttarynyń arasynda almatylyq aporttyń orny erekshe. Ol ejelden Almatynyń sımvolyna aınalyp, Qazaqstannyń tanymal brendteriniń qatarynan oryn aldy. Degenmen búginde atalǵan sortty dúken sórelerinen az kóremiz.
Munyń sebebi tek Almaty aportynyń azdyǵynda emes. Aport ósirý kóp ýaqyt pen qomaqty ınvestıtsııany qajet etedi. Zamanaýı alma sorttary otyrǵyzylǵannan keıin kóp uzamaı jemis berse, aporttan tolyqqandy ónim alý úshin birneshe jyl kútýge týra keledi.
– Aport ósirýge múddelimiz. Qazir kompanııa kóshet ósiretin tuqymbaq retinde aportty qaıta jańǵyrtý baǵdarlamasyna qatysyp jatyr. Telý jumystaryn júrgizý úshin vırýstardan tazartylǵan materıal kútip otyrmyz. Alaıda aport ósirý úshin aǵashty uzaq ýaqyt boıy kútip-baptaý qajet. Fermer alǵashqy ónimin tek segizinshi jyly ala alady.
Bul sortty ósirýge jumsalatyn ınvestıtsııa kólemin arttyrady. Sondyqtan bıznes barlyq resýrsyn tek aport óndirisine baǵyttaı almaıdy. Osy sebepti strategııamyzda jyl boıy tutynýshylar suranysyna ıe alma sorttaryn ósirý qarastyrylǵan. Al aportty tarıhı muramyz ári qazaqstandyq brend retinde baǵalaımyz. Ony birlesip qaıta jańǵyrtýymyz kerek, – degen oıda Oljas Sybanbaev.
Aport az bolǵandyqtan, baǵasy da joǵary. Kásipkerdiń aıtýynsha, naryqta almatylyq aporttyń kelisi 1 500 teńgeden bastalady. Keleshekte ónim kólemi artsa, jaǵdaı ózgerýi yqtımal.
Óńirde alma baqtarynyń aýmaǵy ulǵaıady
Aportty qaıta jańǵyrtý jumysy oblystyq deńgeıde júrgizilip jatyr. Almaty oblysynyń aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Dımash Sydyqovtyń aqparatyna súıensek, qazir óńirdegi alma baqtarynyń jalpy aýmaǵy shamamen 7,7 myń gektar. Negizgi baq Talǵar, Qarasaı jáne Eńbekshiqazaq aýdandarynda ornalasqan. Sonyń 1,4 myń gektarǵa jýyǵyna aport egilgen.
– Beıindi ǵylymı ınstıtýttarmen birlesip, aport kóshetterin ósirý jáne otyrǵyzý jumysy júrgizilip jatyr. Bul iske fermerler atsalysýda. Sonymen qatar oblysta alma klasteri qalyptasyp keledi. Oǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýttary qatysady, – dedi Dımash Sydyqov.
Óńirdiń jospary aýqymdy. Aldaǵy ýaqytta alma baqtarynyń jalpy aýmaǵyn qazirgi 7,7 myń gektardan 40 myń gektarǵa deıin ulǵaıtý kózdelip otyr.
Al aportty qaıta jańǵyrtýǵa qajetti qarajattyń naqty kólemi ázirge eseptelip jatyr. Bul jumys Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen jáne qarjy ınstıtýttarymen birlesip júrgizilýde.
– Aporttyń bir ereksheligin eskerý qajet: ol tolyqqandy ónimdi tek jetinshi-segizinshi jyly beredi. Al basqa sorttar ekinshi jyldyń ózinde jemis bere bastaýy múmkin, – dep atap ótti basqarma basshysy.
Osylaısha, áıgili sortty qaıta jańǵyrtý bir maýsymda júzege asatyn sharýa emes. Aldymen otyrǵyzylatyn kóshetti ósirip, baq qalyptastyrý kerek. Odan keıin alǵashqy ónimdi alý úshin birneshe jyl kútýge týra keledi.
Alma shyrynǵa qalaı aınalady?
Satylmaǵan alma qaıda ketedi? Osy suraqtyń jaýabyn bilý úshin kelesi nysanǵa – Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy jemis-jıdek pen kókónisti óńdeýge arnalǵan «Esik jemis-konservi zaýytyna» bardyq.
Alma jınaý naýqany qyzǵan kezde zaýytqa jemis úzdiksiz jetkizilip turady. Maýsym barysynda kásiporyn qazaqstandyq baǵbandardan shamamen 7–9 myń tonna alma satyp alady. Odan alma ezbesi men qoıýlandyrylǵan shyryn óndiriledi. Sonymen qatar zaýytta órik, asqabaq jáne qyzanaq ta óńdeledi.
Alma maýsymy shamamen 15 tamyzda bastalyp, qazan aıynyń sońyna deıin jalǵasady. Zaýyt dırektory Baqyt Bolysbaevtyń aıtýynsha, kásiporyn paıdalanatyn almanyń shamamen 20 paıyzyn ózderi ósiredi, qalǵanyn aýdan baǵbandarynan satyp alady eken.
– Jylyna shamamen eki myń tonna alma ezbesin jáne 1,5 myń tonna kontsentrat óndiremiz. Bıyl tikeleı syǵymdaý arqyly alynatyn alma shyrynyn óndirýdi bastadyq, – deıdi ol.
Almany shyrynǵa aınaldyrý jolyndaǵy alǵashqy kezeń – jýý. Onyń ózi bir emes, úsh kezeńnen turady. Jemister óndiristik jeli boıymen qozǵalyp, jýylady da, suryptaý ústeline túsedi. Odan keıin usaqtalady.
– Úshinshi ret jýylǵannan keıin alma suryptaý ústeline jetkiziledi. Sodan soń usaqtaǵyshqa túsedi. Usaqtalǵan massa qubyr arqyly taspaly presteýge jiberilip, sol jerde syǵymdaý arqyly shyryn alynady, – dep túsindirdi zaýyt basshysy.
Budan keıin shyryn birneshe tehnologııalyq kezeńnen ótip, qoıý kontsentratqa aınalady. Onyń táttiligi almanyń quramyndaǵy qantqa baılanysty bolady, qosymsha qant qosylmaıdy.
Tipti syǵymdaýdan keıin qalǵan qatty qaldyqtyń da kádege jaraıtyn tusy bar. Zaýyt ony mal azyǵy retinde aýyl sharýashylyǵy kásiporyndaryna satady. Qazir ıntensıvti baqtarda taýarlyq almanyń úlesin shamamen 90 paıyzǵa jetkizý josparlanyp otyr. Qalǵan 10 paıyzǵa deıingi ónim shyryn nemese ezbe óndirýge arnalǵan shıkizat retinde paıdalanylmaq.
Óńdeý kásipornynyń jaı-kúıi
Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýdiń ózindik qıyndyǵy bar. Zaýyt dırektory Baqyt Bolysbaev negizgi máselelerdiń qataryna qarjy tapshylyǵyn, shyǵyn ósimin jáne ımporttyq ónimdermen básekeni atady. Onyń aıtýynsha, Qytaı sekildi iri sheteldik óndirýshilermen básekelesý qıyn. Olar naryqqa ónimdi kóp kólemde ári tómen baǵamen jetkize alady.
Óndiristik shyǵyndardyń ósýi de kásiporynǵa qosymsha salmaq túsiredi. Ásirese janarmaı, qosalqy bólshekter baǵasynyń qymbattaýy ónimniń ózindik qunyn ózgertedi.
– Ónimdi ózimiz ósirip, ózimiz óńdeımiz. Árıne, salyq júktemesiniń artýy tabysymyzǵa áser etedi. Buǵan qosa, qosalqy bólshekter, janar-jaǵarmaı qymbattap jatyr. Munyń bári – shyǵynymyz. Tamshylatyp sýarý júıesi men tyńaıtqyshtardyń keı túrine sýbsıdııa alamyz. Biraq ónimdi óńdeý men bótelkege quıýǵa qatysty mundaı jeńildikter qarastyrylmaǵan, – deıdi Baqyt Bolysbaev.
Qazir zaýyt daıyn shıkizatty shetelden satyp alyp, Qazaqstanda tek qaptaýmen aınalysatyn kásiporyndarmen básekelesýge májbúr. Al Esik zaýyty óndiristiń tolyq tsıklin júzege asyrady: shıkizattyń bir bóligin ózi ósiredi, ony óńdeıdi jáne daıyn ónim shyǵarady.
– Mysaly, qyzanaq pastasyn óndiremiz ári ózimiz ydystarǵa quıamyz. Al basqa kompanııalar daıyn pastany shetelden satyp alyp, Qazaqstanǵa ákelip, osynda ǵana quıýy múmkin. Soǵan qaramastan, naryqta bárimiz birdeı jaǵdaıdamyz. Sondyqtan bizge ońaı emes, – deıdi zaýyt dırektory.
Salada kadr máselesi joq emes. Óńdeý jabdyqtarymen jumys isteı alatyn tájirıbesi bar mamandar qajet. Alaıda mundaı kadrlardy el ishinen tabý qıyndaı túsken.
– Bilikti mamandar jetispeıdi. Mysaly, Qazaqstanda sút óńdeıtin kásiporyndar kóp, olardyń mamandary ózara tájirıbe almasa alady. Al bizdiń salada mundaı óndiris oryndary az. Sondyqtan qyzmetkerlerimizdiń kóbi tájirıbeni tikeleı osynda júrip úırendi. Qytaıdan mamandar jabdyqtardy ornatýǵa kelgende jergilikti jumysshylar solarmen birge jumys istep, tájirıbe jınaqtady. Keıbir qyzmetker zaýyt ashylǵan, ıaǵnı 2010 jyldan beri eńbek etip keledi, – deıdi Baqyt Bolysbaev.
Zaýyt ıeliginde shamamen 1,5 myń gektar jer bar. Egistikte aýyspaly egis júıesi qoldanylady. Mysaly, qyzanaqty bir alqapqa jyl saıyn egýge bolmaıtyndyqtan, kelesi maýsymda onyń ornyna júgeri ósiriledi.
Osylaısha, Almatynyń aportyn kóbeıtý úshin ýaqyt qajet. Baǵbandar tolyqqandy ónim alý úshin jeti-segiz jyl kútýge májbúr. Sondyqtan aty ańyzǵa aınalǵan sortty qaıta túletý eń aldymen tuqymbaqqa, sapaly kóshetke jáne ınvestıtsııaǵa táýeldi bolyp otyr.
