Qos ishektiń qońyr únimen ǵumyr keshken Qarshyǵa Ahmedııarovtyń týǵanyna 80 jyl

Tańdaıdan bastalǵan taǵdyr 

Kórnekti kúıshi 1946 jyly 25 naýryzda Atyraý oblysy Mahambet aýdanyna qarasty Tańdaı aýylynda dúnıege kelgen. Óner qonǵan áýletten shyqqan ol jastaıynan dombyraǵa jaqyn bolyp ósti. Alǵashynda basqa mamandyqty tańdaǵanymen, júrek qalaýynan attaı almaǵan Qarshyǵa Ahmedııarov 1965 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń daıyndyq kýrsyna túsip, óner jolyna túbegeıli bet burdy.

Kúı sheberi Qarshyǵa Ahmedııarov 1972 jyly óner ordasyndaǵy oqýyn aıaqtaǵan. 1967-1994 jyldarda Qazaqtyń halyq aspaptar orkestrinde dombyrashy, keıin­nen kontsertmeıstr, jeke dombyrashy jáne dırıjer qyzmetin atqardy. 1977 jyldan bastap Qurmanǵazy atyndaǵy qazaq ulttyq konservatorııasynda peda­go­gıkalyq qyzmetpen de aınalysty. 1986-1988 jyldarda Máskeý qalasynda N.Osıpov atyndaǵy akademııalyq orkestrdiń stajer-dırıjeri boldy. 1994 jyldan professor, keıin dombyra kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp jumys istegen.

Qarshyǵa Ahmedııarovtyń «Mahambet. Shashaqty naıza, shalqar kún», «Mahambet kúıleri», «Qurmanǵazy. Saryarqa», «Dáýletkereı. Jiger», «Tóremurat», «Dına. Ásem qońyr», «Kúıshi Qalı» atty kúıler jınaǵy elden joǵary baǵasyn aldy. 1998 jyly kúıshi Meńdigereı Áshenovtyń kóp jyldar boıy jasyrýly bolǵan «Alash amanaty» kúıin notaǵa túsirip, jaryqqa shyǵarýy da úlken jetistik.

«Nar balasyn qarpyp súıer»

Shyǵarmashylyǵy qazaqtyń altyn murasy bop esepteletin Qarshyǵa Ahmedııarovtyń ónerde ónegesin aıtyp, bilgenin úıretken shákirti kóp. Solardyń biri, kúıshi, QR Mádenıet qaıratkeri, professor — Sálimgereı Sadyqov. Ol ustazymen alǵash ret 1996 jyly tanysqan. Qarshyǵa Ahmedııarov shyǵarmashylyqta shyńdalýyna kómektesip, 2 jyl oǵan ǵylymı jetekshi bolǵan.

— Talapshyl tulǵa boldy. «Nar balasyn qarpyp súıer» dep jıi aıtatyn. Ózi bıik oryndaýshy bolǵandyqtan, shákirtteriniń myqty bolǵanyn qalap, qatal boldy. Alǵa qoıǵań maqsatyna jetpeı tynym tappaıtyn edi. Óninde de, túsinde de kúımen ómir súrgen adam. Demalyp jatqannyń ózinde de qasynda dombyrasy turady, — dedi Sálimgereı Sadyqov.

Shákirti Sálimgereı Sadyqov Qarshyǵa Ahmedııarovtyń kúıleri ár emtıhan men is-sharalardy únemi oınalatynyn aıtady. Kúıshiniń týyndylary — óte kúrdeli. Degenmen qyzyǵýshylyǵy basym jastar sheberlikti talap etetin shyǵarmalaryn meńgerip jatyr.

«Qarshyǵa mektebi» — kúı ónerindegi jańa beles

Qazaqtyń kúı ónerinde mektep qalyptastyrý — qıynnyń qıyny. Oryndaýshylyqtyń 10 dástúrli mektebi bar. Olar: Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Dına, Qazanǵap, Mańǵystaý, Syr boıy, Arqa, Qarataý, Jetisý, Altaı-Tarbaǵataı. 11 mektep bolyp Maǵaýııa Hamzınnyń mektebi qosylǵan.

— 12 mektep — Qarshyǵa mektebi. Zertteýshiler de, ǵalymdar da munymen kelisedi. Aıtyp ta júr. Qarshyǵa aǵamyzdyń mektebiniń ózindik formasy bar. Mekteptiń ereksheligi kúıdiń qurylymyna baılanysty. Bizde tókpe kúıde eki forma qalyptasqan: býyndyq jáne transpozıtsııalyq. Qurmanǵazy atamyz eki formany aralastyryp, úshinshi forma oılap tapty. Qarshyǵa atamyz da shertpeden tókpege shyǵyp ketedi. Bir kúıde eki baǵytty qamtıdy. Mundaı qazaqta buryn bolmaǵan. Onyń saýsaq basý tártibi bólek. Bir sózben aıtqanda, eshkim jasamaǵan sheberlikti jasap, úlken mektep qalyptastyrdy, -dep pikir bildirdi Sálimgereı Sadyqov.

Dáýlesker kúıi shertpeni de, tókpeni de akademııalyq deńgeıde oryndaǵan. Dástúrli baǵytty da, kásibı baǵytty da tamasha meńgergen.

— Dybystyń taza bolýyna asa mán beretin. Qarshyǵa atamyzdyń oń qoly qaǵys qaqqanda qaqpaqqa tımeıtin. Qaqpaqqa soqpaı, tap taza qylyp oınaıtyn. Bul onyń erekshe qasıeti edi. Artyq dybys bolmaıtyn. 150-ge tarta kúı shyǵardy. 10-ǵa jýyq án shyǵardy. Kóp kúıin orkestrge túsirip, áriptesteri orkestrlik baǵytta nasıhattap, jumystandy. Shet jaǵasyn ózi de kórip ketti, -dep qosty shákirti.

Ol shyǵarmashylyǵy taqyryby jáne stıli jaǵynan ártúrli. Onyń ishinde jaqyn, súıikti adamdaryna arnaǵan «Qaıran áke», «Aq qaıyń», «Saǵynysh», zamandastaryna «Ǵazıza», «Bı», «Qýanysh», «Shamǵon Aqjeleń», «Nurǵısa», ótkenniń ór tulǵalaryna arnalǵan «Abaı tolǵaý», «Qurmanǵazy», «Aqjeleń» kúıleri bar.

— Kompozıtorlardyń shyǵarmashylyǵyna kóńil bólip, izdeniste júretin. Jyl mezgilderi taqyrybynda oılanyp, 12 aıǵa 12 kúı shyǵardy. Tsıkldy kúıler boldy. Qazaqtyń dástúri boıynsha birinshisin naýryz aıynan bastady. 12 aı aqpannan aıaqtalǵan. Ár aıdyń alatyn orny, adamnyń sol aıdan alatyn áserin týyndylarynda tamasha sýrettegen. Ár aıdaǵy is-sharalardy, jaǵdaılary da shyǵarmalarynda qamtyǵan. Mysaly, «Qańtar» degen kúıi. Ol kúıi aýyr, qaıǵyly shyǵarma. Sebebi, úsh jasynda osy qańtar aıynda Qarshyǵa atamyzdyń anasy kóz jumǵan. Saǵynyshtan týǵan shyǵarmasy deýge bolady, -dedi QR Mádenıet qaıratkeri, kúıshi Sálimgereı Sadyqov.

Maqsaty — qazaqtyń qara dombyrasynyń deńgeıin kóterý

Qarshyǵa Ahmedııarov dombyranyń deńgeıin skrıpkaǵa teńestirýge baryn salǵan tulǵa. Kameralyq mýzykany nasıhattaýǵa, dybystyń jumsaq bolýyna, qońyr, taza, jup-jumyr bolýyna kóp jumystandy. Stýdentter kúıshiniń qasynda júrip, ónerdi meńgerýge yntaly boldy. Olardyń barlyǵyn qamtýǵa múmkindik bola bermegen. Bul máseleni «Dombyrashylar ansambli» pánin ashý arqyly sheshýge tyrysqan. Sol sabaqqa ózi jetekshilik etip, 1-2 kýrs stýdentterine tálim bergen.

Dúnıejúzin qasterli kúı áýenine bólep, qulaq túrgizip, talaılardy týma talantymen tamsandyrǵan Qarshyǵa Ahmedııarov burynǵy Odaq kólemin aıtpaǵannyń ózinde, AQSh, Japonııa, Norvegııa, Italııa, Fınlıandııa, Frantsııa, Shvetsııa, Shveıtsarııa, Marokko taǵy basqa kóptegen elde orkestr quramynda jáne jeke kontserttik saparlarmen bolyp, kúı muramyzdyń abyroıyn asqaqtatty.

Kózi tirisinde tól týyndylarynan quralǵan birneshe kitapty oqyrmanymen tabystyrdy. «Atyraý», «Shynar», «Tabyný», «Kúı-uran», «Máńgilik saryn», «Dombyra dýman» kúı jınaqtaryn jaryqqa shyǵardy. 500-den astam kúıi Qazaqstan jáne Qytaıdyń radıo-telearna muraǵatynda saqtaýly. «Qazaq mýzykasy antologııasynyń» 7 tomdyǵy avtorlarynyń biri jáne «Qazaqtyń 1000 kúıi» jobasynyń jetekshisi boldy.

Kúıshiniń shyǵarmalary ómirsheń. Óńirde 3 jyl saıyn «Kúı-uran» atty halyqaralyq jeke dombyrashylar jáne halyq aspaptarynda oryndaýshylar baıqaýy uıymdastyrylyp júr.

— Ár oblys, ár fılarmonııa aǵanyń rýhyn kóterip, shyǵarmalaryn nasıhattaý maqsatynda tanymdyq, eske alý, shyǵarmashylyq keshterin dástúrli túrde ótkizýdi qolǵa alsa durys bolar edi dep oılaımyn. Sebebi, ol kisiniń shyǵarmashylyǵy tek Batysqa emes, qazaqqa ortaq. Ár óńirinde kúılerin oryndap, jas dombyrashylardyń qalyptasýyna úlken kómegi tıer edi. Qarshyǵa aǵanyń 20 myń dombyrashynyń basyn qossam degen armany bolatyn. Sony túsirsek eken degen oıy bolǵan, — dedi shákirti Sálimgereı Sadyqov.

Ónerdegi eńbegi eskerýsiz qalǵan joq. Ol Qazaqstannyń Halyq ártisi atanyp, Memlekettik syılyqtyń laýreaty boldy, «Parasat» ordenimen marapattaldy. Sonymen qatar, Atyraý oblysy qurmetti azamaty atandy.

Kúıshi 2010 jyly dúnıeden ótti. Degenmen, onyń óneri men murasy halyq jadynda máńgi saqtalady. Búginde týǵan jeri Tańdaı aýylyndaǵy mektepke onyń esimi berilip, arnaıy synyp ashylǵan. Atyraýdaǵy Naryn orkestri de kúıshiniń atymen atalady. Atyraýdyń ortalyǵynda ornalasqan eskertkishi de alystań « men mundalap» tur.

— Atyraýda Qarshyǵanyń 8 metrlik eskertkishi bar. Baıqsańyzdar, ol eskirtkishte Qarshyǵanyń bir qoly joǵaryda tur. Men eskertkish avtorymen baılanysyp, «Qarshyǵanyń qolyn túsiresin be, aınalaıyn?!» degende ol bul sheshimin bylaı túsindirdi. «Artyndaǵy urpaqqa men osylaı dombyrany bıikke kóterip kettim, sender endi sol bıikten túsirmeńder» degen mán bergenin aıtqan edi, -dedi jubaıy Nurbıke Jumaǵalıqyzy.

Qarshyǵa Ahmedııarov — kúı óneriniń ǵana emes, tutas qazaq rýhanııatynyń sımvolyna aınalǵan tulǵa. Onyń dombyradan tógilgen kúıleri — ulttyń úni, tarıhtyń tynysy.

Buǵan deıin eki ǵasyrdyń kýágeri, úsh dáýirdiń únin estigen jyraý Jambyl Jabaevtyń týǵanyna 180 jyl tolýyna oraı esiminiń tarıhy jóninde jazǵan edik.