Qos muhıtty qosatyn «HHІ ǵasyrdyń megajobasy» - jańa kanal qurylysy bastalǵaly jatyr

Al ázirgi jalǵyz sý joly - Panama kanalynyń júk kóterimdiligi 70 myń tonnaǵa deıingi kemelerge ǵana eseptelgen. Onyń zamanaýı muhıtaralyq trafıktiń qarqynyn ıgerýge qaýqary jetpeı otyr. Bul olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin tap qazirgi ýaqytta munda tonnajy joǵary kemelerdiń ótýi úshin sý jolyn keńeıtýge baǵyttalaǵan jumystar kúsheıtilgen qarqynda júrgizilýde. «Degenmen munyń qanaǵattanarlyq sheshimge ákelýi ekitalaı»,- deıdi aýzy dýaly sarapshylar. Óıtkeni 2015 jyly qaıta jańǵyrtý aıaqtalǵannan keıin tek syıymdylyǵy 130 myń tonnadan aspaıtyn kemeler ǵana ótkiziledi.

Búgingi kúni álemde dedveıti 130 myń tonnadan astam 900 kemeniń bar ekendigin eskersek, alyp kemeler tumsyqtaryn tyǵa almaıdy degen sóz. Al 2019 jyly Nıkaragýa kanalynyń iske qosylýyna osy bastan qamdanyp jatqan keme qurastyrýshy birneshe kompanııa olardyń sanyn eki esege arttyrady degen boljam da jasalyp otyr.

Endeshe jańa sý jolynyń qajettiligi kún sanap artyp otyrǵan syńaıly.

Mine osy jaǵdaı kezinde qarjysy qol baılaǵan Nıkaragýa bıligin qanattandyryp otyr. Aıta ketsek, bul elge qurlyqtaǵy geosaıası jaǵdaı da az bóget keltirgen joq. Ózgelerge tizesin batyryp kele jatqan keıbir quryǵy uzyn memleketter aıtqanǵa kóne bermeıtin Nıkaragýanyń bul bastamasyna kedergi keltirip-aq baqty. Bul arada ózara saýda-ekonomıkalyq baılanystaryn jandandyrýǵa umtylǵan Latyn Amerıkasy jáne BRIKS (Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy) toby elderiniń úlken septigi tıgendigin aıta ketken de oryndy bolar.

Sonymen Nıkaragýanyń jalpy ishki óniminen bes ese artyq «HHІ ǵasyrdyń megajobasy» dep atalyp ketken kanal qurylysy 2014 jylǵy jeltoqsanda bastalmaq. Osy sý arnasynyń túpkilikti baǵyt-baǵdary ótken maýsym aıynda bekitilip te qoıdy. Qurylystyń boljamdy quny 40 mıllıard dollardy quraıdy.

Budan basqa, tabıǵı jaǵdaılardyń ońtaıly bolýy da qarasyp tur. Jer turpaty qurylysqa laıyq: kanal salý josparlanyp otyrǵan aýmaqta bıik qyrqalar joq jáne Nıkaragýa ózenin paıdalaný múmkindigi bar.

Osyndaı orasan zor joba sońǵy ýaqytta ártúrli shıelenister men daǵdarystardan shyǵýdyń jolyn izdeýden halyqaralyq qaýymdastyqtyń da nazaryn aýdaryp otyr. Nıkaragýa kanalynyń aýqymy orasan. Kanal qurylysyn júrgizý barysynda 2,7 mıllıard tekshe metr topyraq shyǵarylady dep boljanýda, ol bógetter men toǵandar salýǵa jumsalady. Uzaqtyǵy 286 shaqyrym, eni 60 metr, tereńdigi 22 metr bolmaq (salystyrý úshin: Sýets kanalynyń uzyndyǵy - 172 km, Panama kanalynyń uzyndyǵy - 82 km).

Bir qyzyqty jaıt, bul qurylys Panama kanaly boıynsha alǵash keme júrip ótkenine 100 jyl tolǵan jyly bastalǵaly otyr.

2006 jyly elge oralǵan Sandıno ult azattyq maıdanynyń basshysy Danıel Ortega, qazirgi prezıdent kanal qurylysyn salý bastamasyn óziniń halyqaralyq qyzmetiniń irgetasy etip aldy. Ortega qashannan osy kanaldy salýdy jáne oǵan nıkaragýalyq ulttyq batyr Aýgýsto Sesar Sandınonyń esimin berýdi armandap keledi. Tynyq jáne Atlant muhıty sýlaryn qosýǵa jáne teńiz trafıgin aıtarlyqtaı jeńildetýge múmkindik beretin bul joba sheńberinde temir jol qurylysy júrgiziledi, eki áýejaı salynady jáne munaı qubyry tartylady. Kanal qurylysy barysynda mıllıondaǵan nıkaragýalyqtar jáne shekaralas elderdiń turǵyndary jumyspen qamtylatyn bolady. Eń bastysy, az ǵana jyldardyń ishinde el ekonomıkasy kúrt kóterilip, halqynyń ál-aýqaty artpaq. Kezinde Panamanyń álem elderiniń ekonomıkasyn ilgeriletýde qaınar kózderdiń biri bolǵany shyndyq. Áli de solaı.

Munyń dáleli retinde uzyndyǵy 81,6 shaqyrymdyq Panama kanalynyń Nıý-Iorkten San-Frantsıskoǵa deıingi teńiz jolyn 22 500 shaqyrymnan 9 500 shaqyrymǵa deıin qysqartqanyn aıta ketsek te bolady.

Túbi qaıyrly, eliniń ekonomıkasynyń qaınar kózi bolatyn Panama kanalyna balama sý arnasyn salý jobasyn Nıkaragýadan basqa Kolýmbııa da qarastyryp jatqan kórinedi. Degenmen keıbir derekkózderdiń habarlaýynsha, bul el basshylyǵy ony iske asyrýǵa áli bel sheshe qoımaǵan tárizdi. Shamasy, óz áleýetin elep-eksheýde shyǵar.

Kanal qurylysyn qytaılyq HKND Group kompanııasy júrgizetin bolady.

2013 jylǵy maýsym aıynda Nıkaragýanyń parlamenti kanal qurylysyna arnalǵan jerdiń 50 jyl merzimge berilýin resmı túrde maquldaǵan edi. Kelisimshartqa sáıkes HKND Group jerdi jalǵa alǵany úshin jylyna shamamen 10 mıllıard dollar tóleıtin bolady. Jumystyń júrgizilýine 11 jyl bolǵanda Nıkaragýa úkimeti HKND 10 paıyzyn menshigine alatyn bolady, al 100 jyldan keıin kompanııa tolyǵymen el bıliginiń menshigine ótpek. Bul jaıly álemdegi BAQ-tar jarysa jazdy.

Nıkaragýa kanalyn paıdalanýǵa berý 2019 jylǵa kózdelip otyr, al barlyq qurylys jumystary 2029 jylǵa qaraı aıaqtalady dep josparlanýda.

Ótken aptada «ǵasyr jobasyna» baılanysty taǵy bir jańalyq eleń etkizdi. Latynamerıkalyq BAQ-tar Nıkaragýa bıligi Panama kanalyna balama bolady dep kútiletin Nıkaragýa kanalynyń qurylysyn júrgizýdi júz jyl kontsessııaǵa qytaılyq Nicaragua Canal Development Investment Co., Limited UK tapsyrýǵa kelisim bergendigi týraly habarlady. Bul túbi tasqyndaı quıylatyn qarjy kózine aınalatyn ǵasyr jobasyna degen alpaýyt kompanııalardyń ózara talasynyń bir kórinisi emes pe eken degen de oı týady.

Erlan Qojakeldıev