Qos ǵasyr buryn Oraldan ashylǵan Shtraýs dárihanasy jaıly ne bilemiz

Alǵashqy dárihana qashan ashylǵan?

Ǵımarattyń birinshi qabaty men jertólesinde oryn tepken № 1 dárihana basshysy Merýert Bergenniń málim etkenindeı, Qazaqstanda alǵashqy dárihanalardyń biri osy Oralda ashylǵan. Sonymen qatar Qyzylorda qalasynda, Batys Qazaqstanda qazirgi Bókeı ordasy aýdany Han ordasy aýylynda tuńǵysh dárihana irgesi qalanǵan dep aıtylady. Biraq munyń bárin naqtylaý qajet.

Qala tarıhyn zerttegen Borıs Pyshkın, Galına Gýreva, Vıacheslav Inochkın, Nıkolaı Chesnokovtardyń málimetine qaraǵanda, Oralda dárihana 1833-1834 jyly ashylǵan. Sonda segiz jyldan keıin bul dataǵa eki ǵasyr tolǵaly otyr. 

— Dárihana tarıhyn naqtylaý úshin oblystyq memlekettik arhıvten surastyrdym. Ondaǵy qyzmetkerler 1868 jyldan bergi qujattar ǵana saqtalǵan dep jaýap berdi. Odan burynǵylary qalada órt bolǵan kezde janyp ketken. Endi Orynbor arhıvinen izdestirsek, tyń derektiń shyǵyp qalýy yqtımal. Oralda bul ǵımarattan basqa taǵy bir dárihana bolǵan, ol da saqtalǵan. Qalaı degende de, bulardyń tarıhy tereńde ekendigi anyq, — deıdi Merýert Eleýqyzy. 

Oralda jeke dárihananyń negizin shveıtsarııalyq farmatsevt Frants Mıller qalaǵan bolyp esepteledi. Máskeý, Saratov jáne Qazanda jumys jasaǵannan keıin Mıller Oralǵa kelgen. 1835 jyly onyń dárihana ashý týraly usynysy jergilikti bılikten qoldaý tapqan. Frants Mıller 1847 jyly óz dárihanasyn Karl Desalǵa satqan.

Oralda ekinshi dárihanany Aleksandr Shtraýs ashqan, ol F.Mıllerdiń shaqyrtýymen kelgen. Shamamen 1868 jyly qazirgi osy tarıhı ǵımarat salynǵan. Onyń birinshi qabatynda dárihana ornalassa, ekinshisinde Shtraýstyń otbasy turǵan. 

1919 jyly ǵımarattyń ekinshi qabatynda oblystyq memlekettik baqylaý bólimi, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde áskerı gospıtal, al 1944 jyldan beri № 1 balalar mýzyka mektebi (1977 jyldan № 3 mýzyka mektebi) turaqtandy. Osynda ataqty ánshi, KSRO halyq ártisi Roza Jamanova 1945-1949 jyldary bilim alǵan. 

— Ǵımarattyń birinshi qabaty men jertólesinde ornalasqan dárihana osynshama ýaqyt boıy halyqqa qyzmet etip keledi. Al № 3 mýzyka mektebi ótken jyly basqa orynǵa kóshirildi. Qazir memleket menshigindegi ekinshi qabat bos tur. Jańbyr jaýsa nemese qar erise, tóbeden sý ketedi. Ótken jyly tarıhı nysannyń qasbeti jóndelgenimen, ishki jaǵy sol kúıinde qaldy. Osyny bir retke keltirse deımiz, — dedi M.Bergen.

Oralda qorǵaýdy qajet etetin tarıhı ǵımarattar az emes 

Batys Qazaqstan oblysynyń tarıhı-mádenı murany qorǵaý jónindegi memlekettik ınspektsııasynyń basshysy Nurlan Kenjınniń naqtylaýynsha, № 1 dárihana ornalasqan atalmysh ǵımarat jergilikti mańyzy bar tarıhı-mádenı eskertkish sanatyna engizilgen. 

Onyń irgetasy tastan qalanǵan, shıferi temirden, tóbesi men edeni aǵashtan jasalǵan. Ǵımarat karnızdermen, birinshi qabattyń terezeleri sandrıktermen bezendirilgen. Ekinshi qabattyń buryshtyq terezeleri Dorıı ordeniniń kóptegen áshekeıleri men baǵandaryna baı. Sondaı-aq terezeleriniń ústinde jáne astynda órnekter bar.

— Qazirgi tańda Oral qalasynda 112 tarıh jáne mádenıet eskertkishi memleket qorǵaýynda tur. Onyń ishinde 8 nysan respýblıkalyq, 104 nysan jergilikti mańyzy bar eskertkish retinde tirkelgen. Budan bólek, tarıhı qundylyǵy bolýy múmkin ǵımarattardy anyqtaý jumystary jalǵasýda. Osy maqsatta aldyn ala esepke alý tizimi túzilgen. Buǵan 131 nysan engizilgen. Olardyń 121-i — qala qurylysy men sáýlet eskertkishteri, al úsh nysan arnaıy komıssııanyń sheshimimen keıin memlekettik qorǵaýǵa alynǵan, — deıdi Nurlan Serikuly. 

Onyń túsindirýinshe, zań boıynsha aldyn ala esepke alynǵan árbir nysan tarıhı-mádenı saraptamadan ótip, úsh jyl ishinde memlekettik tizimge engiziledi nemese odan shyǵarylady. Bul — tarıhı murany saqtaýdyń bastapqy ári mańyzdy kezeńi.

Oraldaǵy eń kóne ǵımarattardyń biri — 1740-1751 jyldary salynǵan Mıhaıl Arhangel sobory. Sonymen qatar 1823 jylǵy nakaznoı ataman úıi, 1864 jylǵy burynǵy orys-qazaq mektebi, 1869 jylǵy áskerı sharýashylyq basqarmasynyń ǵımaraty jáne XIX ǵasyrdaǵy úlgi jobadaǵy qalalyq ýsadba da respýblıkalyq mańyzy bar tarıhı eskertkishter sanatyna kiredi.

Tarıhı ǵımarattardyń eń kóp shoǵyrlanǵan aýmaǵy Oraldyń eski bóliginde, qala ortalyǵynan Mıhaıl Arhangel soboryna deıin sozylyp jatyr.

Inspektsııa málimeti boıynsha sońǵy bes jylda memleket qarjysyna jeti tarıhı nysanǵa ǵylymı-restavratsııalyq jumystar júrgizildi. Olardyń qatarynda Ǵabdolla Toqaı bilim alǵan medrese, A.Ostrovskıı atyndaǵy oblystyq orys drama teatry, burynǵy qyzdar gımnazııasy, Emelıan Pýgachev mýzeı-úıi, qazirgi oblys ákimdigi ornalasqan kommertsııalyq bank ǵımaraty, áskerı sharýashylyq basqarmasy jáne Karev kópesiniń úıi bar.

2026 jylǵy ǵylymı-restavratsııalyq jumystar josparyna Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń oblystyq departamenti ornalasqan eki qabatty tarıhı ǵımarat engizilgen.

Tarıhı murany qorǵaý salasyndaǵy basty másele — kóptegen eskertkishtiń tozýy. Resmı málimet boıynsha eskertkishterdiń 70 paıyzy qanaǵattanarlyq, 30 paıyzy jaqsy jaǵdaıda. Alaıda bul olardyń barlyǵy tolyq saqtalǵan degen sóz emes. Kóptegen nysanǵa aǵymdaǵy jóndeý nemese ǵylymı-restavratsııalyq jumystar qajet. Sonyń aıqyn mysaly — Nekrasov kóshesindegi Vanıýshın kópesiniń úıi. Mamandar ǵımarattyń shatyrynan bastap ınjenerlik júıelerine deıin aıtarlyqtaı tozǵanyn anyqtaǵan. Qabyrǵalary men qasbeti búlinip, ishki qurylymdary eskirgen tarıhı nysanǵa keshendi ǵylymı-restavratsııalyq jumystar júrgizilmese, onyń jaǵdaıy odan ári kúrdelene túsýi múmkin.

Sońǵy otyz jyl ishinde Oral 11 tarıhı-mádenı eskertkishinen aıyrylǵan. Olardyń qatarynda Ioann Predtechı shirkeýi, «Oral» qonaq úıi, Oral kazak áskeri shtabynyń ǵımaraty, XIX ǵasyrdaǵy birneshe turǵyn úı jáne ózge de tarıhı nysandar bar. Árbir joǵalǵan ǵımarat — sáýlet óneriniń ǵana emes, qalanyń tarıhı jadynyń joǵalǵan bir bóligi. Óıtkeni tarıhı eskertkishti qaıta salýǵa bolady, biraq onyń bastapqy tarıhı qundylyǵyn qaıtarý múmkin emes.

Taǵy bir nazar aýdaratyn jaıt, tarıhı eskertkishterdiń basym bóligi jekeniń menshiginde. Bul memleket úshin de, menshik ıeleri úshin de úlken jaýapkershilik júkteıdi. Zań talaptary barlyq menshik ıesine birdeı bolǵanymen, tarıhı ǵımarattardy ǵylymı talapqa saı qalpyna keltirý qomaqty qarjyny qajet etedi. Kóp jaǵdaıda mundaı shyǵyndy kóterý árkimniń qolynan kele bermeıdi. Buǵan qosa tarıhı qundylyǵy bar kóptegen ǵımarat áli kúnge deıin resmı eskertkish mártebesin almaǵandyqtan, olardy joǵaltý qaýpi saqtalyp otyr.

— Tarıhı murany saqtaýdaǵy taǵy bir mańyzdy másele — qarjylandyrý. 2025–2026 jyldary aldyn ala esepke alynǵan nysandarǵa tarıhı-mádenı saraptama júrgizýge bıýdjetten qarjy bólinbedi. Al dál osy saraptama jańa nysandardy memlekettik qorǵaýǵa alýdyń basty sharty bolyp sanalady. Sońǵy jyldary Oral qalasynyń tarıhı-arhıtektýralyq tirek jospary ázirlenip, tarıhı eskertkishterdiń qorǵaý aımaqtarynyń shekarasy bekitildi. Bul — qalanyń tarıhı kelbetin saqtaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam. Alaıda tarıhı murany saqtaý tek zańmen nemese memlekettik baǵdarlamalarmen ǵana shektelmeıdi. Bul — qoǵamnyń tarıhı sanasyna, menshik ıeleriniń jaýapkershiligine, ǵylymnyń damýyna jáne memlekettiń turaqty qoldaýyna baılanysty ortaq is, — dep qosty N.Kenjın.

Eske sala keteıik, budan buryn soǵys jyldary Oraldaǵy mekteptiń áskerı gospıtalǵa aınalǵanyn jazǵan edik.