«Qorań malǵa tolsyn!» – zamanaýı bata qandaı bolýy kerek

Dastarhan basynda aıtylǵan aqsaqaldyń bir aýyz sózi keıde bútin bir urpaqqa baǵyt-baǵdar bolyp, jas adamnyń júregine jiger, kóńiline medet bergen. «Batamen el kógerer, jańbyrmen jer kógerer», «Bataly er arymas, batasyz er jarymas», «Jaqsy sóz — jarym yrys» degen halyq naqyldarynyń ózi qazaq tanymyndaǵy batanyń ornyn ańǵartady.

Etnograf-folklorshy Aleksandr Vasılev 1905 jyly Orynborda jaryq kórgen «Obraztsy kırgızskoı narodnoı slovesnostı, molıtvennyh blagojelanıı — bata sóz» maqalasynda batany qazaq halqy erekshe qadirleıtin, aq nıet pen izgi tilekti poezııalyq túrde jetkizetin qazaq poezııasynyń bir túri dep sıpattaǵan.

Batanyń túp-tórkini jóninde zertteýshiler arasynda ortaq bir ǵana pikir joq. Keıbir folklorshylar onyń arab tilindegi «fatıha» nemese «fateke» uǵymdarymen sabaqtastyǵyn aıtsa, endi bir zertteýlerde onyń túrkilik dúnıetanymmen, halyqtyń ejelgi ǵuryptyq mádenıetimen baılanysy sóz bolady. Qazaqtyń dástúrli tanymynda bata kóbine dastarhan sońynda, jolǵa shyǵarda, úlken isti bastarda, qýanyshta, toıda, jańa otaý kótergende, náreste dúnıege kelgende, sondaı-aq túrli dinı-ǵuryptyq jaǵdaıda aıtylǵan.

Biraq bata — ótkenniń ǵana jádigeri emes. Ol búgin de qazaq qoǵamynyń tynysymen birge ómir súrip keledi. Sońǵy jyldary bata berý jarystary uıymdastyrylyp, batanyń birneshe jınaǵy jaryq kórip, batagóı qarııalardyń óneri nasıhattalyp júr. Osy oraıda bata dástúrin ómir boıy el arasynda aıtyp, ony ózinshe jańǵyrtyp kele jatqan jazýshy, ardager ustaz, batagóı qarııa, astanada ótken bata berý jarysynyń júldegeri, «Aq batammen Alashqa dát, ata tarıhymnan baýyrǵa hat», «Aýyz-enshi, Aqyl-Saýǵa» kitaptarynyń avtory Pármenbek Jumabaıulynyń paıymy nazar aýdarýǵa laıyq.

Ol atadan balaǵa jetken osy rýhanı muraǵa janashyr qarapaıym azamat retinde ózi uzaq jyldar boıy el arasynda aıtyp júrgen tól batalardy toptastyryp, kitap jazǵan.

Onyń aıtýynsha, bata — bir ǵana dastarhan basyndaǵy rásimmen shekteletin dúnıe emes. Ol qazaqtyń tarıhı jadymen birge qalyptasqan rýhanı qubylys.

— Bata — ata-babalarymyz el bop jaralǵaly eldigi men salt-sanasyna, tirligimen birge jasap, birge órilip keledi. Bata — aq tilek túrinde, bolashaqqa baǵdar túrinde, ant-amanat túrinde, alǵys-qarǵys túrinde san alýan istiń jolyn ashyp, núktesin qoıatyn qazaq aýyz ádebıetiniń eń mańyzdy, tóreli bir salasy, — deıdi ol.

Bata berý dástúriniń qazaq qoǵamyndaǵy salmaǵyn túsindirý úshin onyń tarıhyna úńilýdiń máni zor. Pármenbek Jumabaıuly halyq arasynda saqtalǵan ańyz-áńgimelerge súıene otyryp, batanyń bastaýy tym áride jatqanyn aıtady. Onyń paıymynsha, bul dástúr túrki halyqtaryna ortaq bolǵanymen, qazaq arasynda erekshe damyp, ózindik sıpat alǵan.

— Bata berý salty búkil túrik tektes halyqtarda bar. Sonyń ishinde túrki halqynyń ata jurty ári qara shańyraǵy esepteletin qazaq halqymyzda erekshe damyǵan jáne qalpyn aınytpaı saqtalǵan. Qazaq halqy «bata saltymyz — qazynaly asyl muramyz, babadan qalǵan altyn eskertkishimiz» dep áspettep, qasterlep, búginge deıin jalǵap, salıqaly dástúrge aınaldyryp keledi, — deıdi batagóı qarııa.

Qazaq tanymynda bata suraý da, bata berý de úlken jaýapkershilik bolǵan. Buryn el ishinde bedeldi bı-sheshenderden, batyrlardan, aqyn-jyraýlardan, abyz aqsaqaldardan bata alý mártebe sanalǵan. Pármenbek Jumabaıuly halyq jadynda qalǵan tarıhı tulǵalardyń da bata alǵanyn mysal etedi. Abylaı hannyń Shaqshaq Jánibekten, Abaıdyń Shóje aqyn men Qart Bójeıden, Jambyldyń Súıinbaıdan bata alǵany týraly derekterdi keltiredi.

— Hanymyz da, qaramyz da bismillásiz, batasyz as iship, atqa qonbaǵan, taqqa otyrmaǵan, jaýǵa shaýyp, daýǵa túspegen, úlken úıdiń dámin tatyp, úlkenderdiń aldynan ótpeı, rızalyǵyn almaı, batasyna qanbaı eli úshin de, ózi úshin de ıgi is, uly bastama jasamaǵan, — deıdi Pármenbek Jumabaıuly.

Alaıda batanyń qadiri ony aıtýshynyń jasyna ǵana baılanysty emes. Batagóıdiń elge syıly bolýy, ómirden kórgen-túıgeni, sózge júıriktigi, adam tanýy mańyzdy. Eń bastysy — bata júrekten shyǵýy kerek.

— Batanyń sharapaty, sharty onyń uzyn-qysqalyǵynda nemese bata beretin kisiniń úlken-kishiliginde emes. Eline, jerine, kúlli adamzatqa aǵynan jarylǵan aq tilegi bolýy, tyńdaýshylaryn birlikke, erlikke, ádildikke, raqymdylyqqa, ózara tatýlyqqa, jemisti eńbekke baýlyp, muratyn shyńdap, qaıratyn jebep, medet beretin ári sol maıdandaǵy keleli is, paıdaly keńeske, úlken-kishili qýanyshqa der kezindegi tapqyrlyǵy men sanaly, salmaqty oımen qolma-qol qurap, jurt júregindegi arman-muratty dál taýyp, bata suraýshynyń dámeli túpki jan qalaýyn dóp basyp aıtsa — jyraý, dýaly aýyz batagóı degenimiz mine osy, — deıdi ol.

Pármenbek Jumabaıuly búgingi batagóılerge burynǵy batalardy sol qalpynda jattap alyp, kez kelgen ortada aıta berýge bolmaıtynyn eskertedi. Sebebi zaman ózgerdi, adamnyń turmysy, kásibi, armany men qoǵamdyq ortasy ózgerdi. Demek, bata da ómirmen birge jańaryp otyrýy tıis.

— Men burynǵy babalardyń batalaryn jattama, aıtpa degennen aýlaqpyn. Ol qasıetti batalar ázirge deıin qunyn joımaı, keıingi urpaqqa taǵylym, tárbıe berip kelgendigine, budan keıin de jarqyrap janǵa jylý beretindigine eshkim talasa almaıdy. Biraq jazyp alǵan, jattap alǵan kóp batańyzdyń óz zamanynda, sol kezdegi turmysqa, mádenıetke, bolyp jatqan bolmysqa negizdelgen, ár batanyń ózine saı orny bar. Qazir ómir basqa, kásip-qareket basqa, mádenıet túrleri ár alýan. Sondyqtan batańyzdy is-júzindik ómirge, jańa qaýymnyń jańa talap-tilegine baǵyttaı otyryp aıtqanyńyz jaqsy, — deıdi ol.

Bul — búgingi bata mádenıetiniń aldynda turǵan mańyzdy máseleniń biri. Másele eski batany joqqa shyǵarýda emes, onyń qaı jerde, kimge jáne qandaı jaǵdaıda aıtylatynyn ajyrata bilýde. Mysaly, mal-jannyń kóbeıip, qystaýdyń qutty bolýyn tileıtin dástúrli bata burynǵy kóshpeli ómir saltynyń naqty suranystarynan týǵan. Al qazirgi jasqa, qalada ósken balaǵa nemese jańa mamandyq ıgerip jatqan jasqa dál sol mátindi ózgerissiz usyný keıde onyń ómir shyndyǵymen qabysa bermeýi múmkin.

Pármenbek Jumabaıuly mundaı orynsyz qoldanylǵan batalardyń naqty mysaldaryn da keltiredi.

— Bir atamyz baılarǵa beretin batany jas-óspirimderge, kelinderge berip jatyr. Arasynda: «Qystaýyń qutty bolsyn, qudyǵyń sútti bolsyn, mingeniń jorǵa symbatty bolsyn, taqymyń qýatty bolsyn, saı-salań sýatty bolsyn» degen sózder bar. Taǵy bir jalǵasynda: «Áýelde Qudaı teke bersin, teke berse jeke bersin, odan soń sıyr bersin…» dep keledi. Jas qyzǵa, jas kelinge bulaı bata berý jarasa ma? Uıat emes pe? Bata bilmeseńiz, «el aman bolsyn, balalar baqytty bolsyn» dep eki aýyz aq tilegińizdi aıtsańyz, sol qaıyrly, — deıdi batagóı.

Onyń aıtýynsha, batanyń mazmuny adresatyna saı bolýy shart. Ul balaǵa beriletin bata men qyz balaǵa beriletin batanyń, jas kelinge aıtylatyn aq tilektiń, saparǵa attanǵan azamatqa beriletin batanyń, oqýyn aıaqtaǵan jasqa aıtylatyn batanyń mazmuny birdeı bolmaýy kerek.

Bul rette bata — daıyn jattandy mátin emes, sol sáttiń rýhyn, adamnyń armanyn, ortadaǵy jaǵdaıdy dál tabatyn ımprovızatsııalyq óner. Pármenbek Jumabaıulynyń ózi de batanyń osyndaı qasıetin joǵary baǵalaıdy.

— Batańyz tyńdaýshylaryna kún men aýadaı sińimdi, júregine nár alǵandaı, tilegine jol alǵandaı súıinip, siltideı tynyp tyńdap, «Nedegen ǵajap til, nedegen ǵazız tilek!» dep shurqyrap «ámın» dep bet sıpaıtyndaı bolǵany jaqsy. Bata berýshilerdiń barlyǵy sheshen, jyraý, tapqyr bolýy ekitalaı. Kim bata berse de óziniń shama-sharqyna qaraı batasyn qysqa da nusqa, shaq etkizip, jurtyna tileý dostyǵyn, kóńil qoshtyǵyn, azamattyq oıyn, bilgen batasyn aıtsa boldy, — deıdi ol.

Búgingi tańda bata berý dástúriniń qaıta jandanyp kele jatqany baıqalady. Arnaıy jınaqtar shyǵarylyp, jas urpaqqa bata úıretý máselesi de jıi qozǵalady. Bul — dástúrdiń joǵalmaı, jańa ortaǵa beıimdelip kele jatqanyn kórsetetin qubylys.

Biraq dástúrdi jańǵyrtý men ony formaldy túrde qaıtalaýdyń arasy jer men kókteı. Pármenbek Jumabaıuly batanyń qadirin túsiretin taǵy bir ádetti ortaǵa saldy.

— Bir aqsaqaldarymyz uly jıyn, toı nemese asta kitaptan nemese bireýden bir emes, bir qansha mazmundaǵy baıyrǵy batalardy jattap alyp, «meniń batam, óz batam» dep uzyn-sonar shubyrtyp turady. Endi bir batashy qarııalarymyz kitaptan baıyrǵy batalardy kóp qylyp jazyp alyp nemese bireýge jazdyryp kelip, ózi jazǵanyn ózi tanymaı, bir jaqsy batam bar, oqyp bereıin dep ejiktep, myjyp turady. Batany eń jaqsysy jatqa, qysqa da nusqa aıtqan jaqsy, — deıdi ol.

Qarııanyń bul pikiri qazirgi qoǵamdaǵy bata mádenıetiniń sapasyna qatysty máseleni kóteredi. Bata — sóz jarysy emes. Onyń máni kóp sózde emes, oryndy sózde. Qysqa aıtylǵan, biraq adamnyń júregine jetken aq tilek keıde uzaq mátinnen áldeqaıda áserli bolýy múmkin.

Sonymen birge batagóı bolý — tek kóp bata jattaýmen kelmeıtin qasıet. Batany aıtatyn adamnyń ózi de sol sózge laıyq ómir súrýi kerek. Óıtkeni halyq úshin batanyń qadiri ony aıtqan adamnyń abyroıymen de ólshengen.

Pármenbek Jumabaıulynyń pikirinshe, bata suralǵan adam bata berýden qashpaýy kerek, al bata bilmeıtin adam ózinen sózge júırik, batagóı kisige jol bergeni jón.

— Árbir qazaq balasy qasıetti batanyń qadirine kóleńke túsirmeýi kerek. Meıli qarııa bol, jas bol, bas bol, sizdi qurmettep bata suraǵan eken, bata suraýshynyń tilek-meseldesin syılaǵan jón. Dám men ıyǵyna japqan shapannyń qurmetine saı taǵylymdy, ulaǵatty óziniń júregindegi tilegin aıtsa eken degen bazynalyq keńesim ǵoı, — deıdi ol.

Búginde qazaq qoǵamyna jańa mazmundaǵy batalar qajet pe? — Pármenbek Jumabaıulynyń oıynsha, qajet. Biraq jańa bata degen — dástúrli batadan bas tartý emes. Kerisinshe, atadan qalǵan altyn arqaýdy úzbeı, ony búgingi adamnyń ómirimen, búgingi qoǵamnyń suranysymen sabaqtastyrý.

Búgingi jasqa bilim, ǵylym, adal eńbek, elge qyzmet etý, otbasyndaǵy bereke, densaýlyq, beıbit ómir, eldiń amandyǵy, kásibiniń órkendeýi, jańa bastamalarynyń sátti bolýy týraly tilek aıtý — zaman talabyna saı batanyń mazmunyn baıyta túsetin baǵyttar. Mundaı bata dástúrdiń syrtqy formasyn ǵana emes, ishki rýhyn da saqtaıdy.

Al eski batalardyń barlyǵy birdeı búgingi ortaǵa úılespeıdi degen pikir de osydan týyndaıdy. Pármenbek Jumabaıuly muny batanyń ózin synaý emes, ony orynsyz qoldanýǵa syn aıtý dep túsindiredi.

— Burynǵy babalardyń batasyn saqtap, qadirlep, jattap, keıingige jetkizý kerek. Biraq ár batanyń óz zamanynda óz orny bolǵanyn esten shyǵarmaý kerek. Keıbir batalarynyń ishinde el úmit etken tilekten shalǵaılap, naq maıdandaǵy naqty bolmystan shyǵyp ketetin jaıttar kóp kezigedi. Sol jattandy, shubyrtpa batalardyń arasynda keıbireýi kúlkili, uıat bola jazdaǵandary da joq emes, — deıdi batagóı.

Onyń paıymynsha, bata — tiri óner. Sondyqtan ol ómirmen birge tynystap, zamanmen birge mazmun jaǵynan tolyǵyp otyrǵany jón.

— Sizdiń batańyz halyqtyń kóńilinen shyǵatyn, talǵampaz bata suraýshynyń dámeli júrek qalaýyn dóp basyp, tyńdaýshy «qandaı keremet sózder, netken ǵazız tilek deseńshi, mine, bata dep osyny aıt, bir aýyz sóz de bir attyq» deıtindeı bolsa eken, — deıdi Pármenbek Jumabaıuly.

Qazaqtyń bata dástúri ǵasyrlar súzgisinen ótip, búginge jetti. Onyń ishinde dinı dúnıetanym da, kóshpeli ómirdiń izi de, halyqtyń eldik armany da, ata-ananyń balaǵa degen tilegi de, úlkenniń kishige bergen tárbıesi de bar. Sondyqtan batanyń qadirin saqtaý — tek eski mátinderdi qaıtalaý emes, onyń mánin túsiný.

Batanyń ózegi — izgilik. Onyń maqsaty — adamdy jaqsylyqqa bastaý, eldiń amandyǵyn tileý, jasqa baǵyt berý, úlkenniń rızalyǵyn alý. Osy máni joǵalmaǵan jerde bata da ómirsheńdigin joǵaltpaıdy.

Kósh júre kele túzeledi, syn túzelmeı min túzelmeıdi. Qazaq eliniń salt-sanasy saltanat qursyn! Qazaqtyń qasıetti batasy qazaqpen birge jasasyn! Qarııalarymyzdyń batasy daryp, jerimizge baq qonsyn! Áýmın!

Sóz sońynda Pármenbek Jumabaıulynyń elge arnaǵan batasyn usynamyz.

Elge bata:

Áýeli Alla jarylqa, darhan qazaq dalasyn.
Máńgilikke mıras et, babadan qalǵan dalasyn.
Atqan tańym araıly, altyn sáýle tarasyn.
Batqan kúnim mereıli, tynyshtyqpen jarassyn.
Ǵumyrly et, baqytty et, bar qazaqtyń balasyn.
Berekemen toǵystyr, barlyq ulttyń arasyn.
Qydyr daryp elime, baq súıinip qarasyn.
Aspan tústes tup-tunyq, ózeni men kól bolsyn.
Taý dalasy peıishteı, perishte júrer jer bolsyn.
Patsha kóńil, baqytty, óskin urpaq mol bolsyn.
Abyz ana, rasshyl, elim deıtin er bolsyn.
Kósegemiz kógerip kóksegenge jol bolsyn.
Enshisi mol eńseli, máńgilikke el bolsyn.
Túńligi bir, túbi bir, túrkilerim túgel bolsyn.
Kúmis ýyqty, kıiz týyrlyqty alashym aman bolsyn.
Qara shańyraq qazaǵym, baýyry bútin bolsyn.
Juldyzdaı kóp bolaıyq.
Uranymyz, bet alysymyz úrkerdeı bir bolsyn, áýmın!