Kooperatsııanyń tıimdi tustary qandaı

Jerdi ortaq múlikke qosýdyń qajeti joq

Shyny kerek, búginde halyq arasynda kooperatsııa, ıaǵnı fermerlerdi ózara biriktirý sharalaryn burynǵy ujymdastyrý dep qabyldaıtyndar áli de bar. Sonyń saldarynan agroónerkásip salasyndaǵy kásipkerler eski psıhologııadan shyǵa almaı, búgingi kooperatsııanyń tıimdi tustaryn túsinbeı jatady. Alaıda qazirgi kooperatsııanyń burynǵy ujymdastyrýdan basty aıyrmashylyǵy sol, sharýalardy kúshtep bir kooperatıvke eshkim biriktirip jatqan joq, barlyq sharalar erikti túrde júrgiziledi. Sosyn jańa baǵdarlama aıasyndaǵy kooperatsııanyń taǵy bir tıimdi tusy - kooperatıvke kirgennen keıin jerdi ortaq múlikke qosýdyń qajeti joq. Onyń bári sharýanyń óz ıeliginde qala beredi. Atalǵan sharttyń ózektiligin 90-jyldardyń basynda ózara birigip, jer paılaryn bir sharýa qojalyǵynyń ortaq múligine qosqandar jaqsy túsinedi. Ol kezde talaı adamdardyń jerin bankke salyp, san soqtyryp ketken pysyqaılardyń bolǵany jasyryn emes. Qazirgi zańnamada sonyń barlyǵyn alyp tastady. Oǵan qosa, kooperatıv bolyp birikkenderdiń biraz shyǵyndary bıýdjettiń esebinen óteledi. Aldaǵy ýaqytta memlekettik sýbsıdııalardy taratý barysynda aldymen kooperatıvterge basymdyq beriledi degen málimet bar.

Kooperatsııanyń arqasynda sheteldik naryqtarǵa shyǵýǵa bolady

«Atameken» UKP basqarma tóraǵasynyń orynbasary Nurjan Áltaevtyń aıtýynsha, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy kooperatsııanyń arqasynda sharýa qojalyqtary óz ónimin iri saýda oryndaryna, tipti sheteldiń naryqtaryna sata alady.

«Búginde iri saýda uıymdarynyń kartop, et, kókónis jáne taǵy basqa ózimizde bar ónimderge suranysy óte joǵary bolyp tur. Bir sharýa qojalyǵy ondaı suranysty qamtamasyz ete almaıdy. Al dúkender úshin birden úlken tapsyrystarmen jumys istegen tıimdi. Mine, dál osyndaı jaǵdaıda kooperatsııanyń artyqshylyǵy mol. Máselen, 500 myń tonna kartop qajet bolsa, dál osy ónim ósiriletin aımaqtarda kooperatıvterdi qurýymyz qajet.», - dedi Áltaev QazAqparat tilshisine bergen suxbatynda.

Onyń sózine qaraǵanda, qazirgi kezde Qazaqstan jyl saıyn 3 mlrd. dollardyń aýyl sharýashylyǵy ónimderin syrttan satyp alady. Sonyń ishinde banan, kıvı sııaqty ekzotıkalyq kókónister tek 900 mln. dollardy ǵana qurap otyr. Qalǵanyn qazaqstandyq kásipkerler ózderi-aq shyǵara alady.

«Sosyn sharýa jalǵyz ózi sheteldiń naryqtaryna shyǵa almaıdy. Bir-aq mysal keltireıin, kórshi Qytaı jerinde qazaqstandyq balǵa degen suranys joǵary. Baıqap qarasaq, olar jyl saıyn atalǵan ónimdi Qyrǵyzstannan úlken mólsherde satyp alady. Bizdiń fermerler bolsa, shaǵyn quramda jumys istegen. Olardyń bir-birlep baldy qytaılyqtarǵa jetkize almaıtyny belgili. Sodan ótken jyly bal sharýashylyǵymen aınalysatyn 500 fermerdi bir kooperatıvke biriktirdik. Sóıtip, olar bir judyryq bolyp, 2,5 myń tonna bal óndirip otyr. Al ondaı kólemmen kez kelgen naryqqa shyǵýǵa bolady. Endi, qytaılyqtar bizdiń balymyzdyń sapasyn teksergisi keldi. Oǵan 4 mln. teńge qajet boldy. Sharýalar ol aqshany ortaǵa shyǵaryp, teksertip aldy. 500 sharýanyń árbireýi aqsha shyǵarǵannan keıin kóp utylǵan da joq. Endi, baldy shetelge shyǵarý úshin durys qaptama qajet qoı. Ony da ortaǵa aqsha tastap, shaǵyn qaptama tsexyn ashý arqyly sheshti. Al bir shaǵyn kásipker onyń bárin isteı ala ma? Joq. Osylaısha, qazaqstandyq omartashylar kórshi Qytaı naryǵyna shyǵyp otyr», - dep atap kórsetti palata basshysynyń orynbasary. Oǵan qosa, kooperatıvterdi qurý kezinde kepilzat qoıýdyń qajeti joq. Memleket óz tarapynan shyǵyndardyń 50 paıyzyn ótep berýge daıar.

Sút kooperatıvteri qalaı qurylady?

Jańa baǵdarlama aıasynda sıyr saýyp, ózdigimen paıda taýyp júrgen sharýalar ózara birigip, sút qabyldaý beketin asha alady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń josparyna sáıkes, bes jyldyń ishinde respýblıka boıynsha myńǵa jýyq sút kooperatıvteri ashylady. Oǵan qatysatyn adamdardyń sany 350 myńnan asady degen boljam bar. Osy kooperatıvterden jınalatyn súttiń bárin zaýyttarǵa jiberip, otandyq óndiristi tolyqqandy júkteý kózdelgen. Sóıtip, qazaqstandyq markamen shyǵatyn sút pen sút ónimderin barynsha arttyrý josparlanyp otyr. Áıtpese, búginde aýyl xalqynyń basym bóligi sútti qalaǵa aparyp, óz «tochkalarynda» satyp júredi. Al sút zaýyttary ónimniń jetispeýshiliginen tolyqqandy jumys istep turǵan joq. 

«Elimizdegi súttiń 80 paıyzyn jeke qosalqy sharýalar óndiredi. Demek, ónimniń basym bóligi jeke sharýalardyń qolynda. Endi, biz olardy uıymdastyryp, kooperatıv qurý arqyly shıkizatty otandyq zaýyttarǵa jetkizip kóremiz. Máselen, bir aýyldy alaıyq. Maly taza. Іri qaranyń barlyǵy esepke alyndy. Kooperatıvke úsh-tórt adam emes, jıyrma adam birigedi. Sebebi kelesi jyldan bastap kúshine enetin kooperatıvter týraly zańda úsh adamnan kóp bolýy kerek dep jazylǵan. Degenmen, bizge jıyrma adamnyń birikkeni kerek. Sosyn kem degende 120 bas iri qara bolýy shart. Osylaısha, kooperatıv quryp, sút qabyldaý kásibin bastaýǵa bolady», - deıdi aýyl sharýashylyǵy vıtse-mınıstri Qaırat Aıtýǵanov. 

Memleket shyǵynnyń jartysyn ótep beredi

Sút qabyldaý beketi ashylǵannan keıin úkimet oǵan ketken shyǵynnyń jartysyn ótep berýge ázir. Oǵan qosa, súttiń árbir lıtri úshin qosymsha aqsha, ıaǵnı sýbsıdııa tóleıdi. Bylaısha aıtqanda, aýyl xalqynyń sútti otandyq zaýyttarǵa tapsyrýǵa degen nıetin kúsheıtý úshin memleket árbir lıtr úshin qosymsha aqsha tóleıdi. Buryn ondaı sýbsıdııalardy tek iri fermerler ǵana alatyn. Endi, ondaı qoldaý sharalary barlyǵyna teń bolady. Al sút qabyldaý beketine ketken shyǵynnyń jartysyn memleket «QazAgro» xoldıngi arqyly ótep beredi. Máselen, ózimizde shyǵatyn sút qabyldaý beketiniń qural-jabdyqtary 5 mln. teńge tursa, sonyń 2,5 mln. teńgesin bıýdjettiń esebinen tólenedi. 

Máselen, sút qabyldaý beket ashylǵanda ol jerde shıkizatty salqyndatatyn eki tonnalyq konteıner ornatylady. Sóıtip, sıyrdy tańǵy jáne keshki ýaqytta saýǵannan súttiń birneshe tonnasy jınalýy tıis. Kooperatıv tóraǵasy ol taýardy sút zaýytyna aparyp tapsyrady. Sosyn adamdardyń tizimin beredi. Zaýyt basshylyǵy óz keziginde tizim boıynsha aqshany sút tapsyrǵan adamdardyń jeke esep-shottaryna aýdarady. Qazirgi josparǵa sáıkes, aqsha aıyrbasy Qazposhta arqyly júrgiziledi. Osylaısha, bir jaǵynan kooperatsııany damytsaq, ekinshi jaǵynan Qazposhtanyń aqsha aınalymyn arttyrýǵa múmkindik bar.

Al kooperatıv bolyp birikken fermerler qaıtip paıda tabady? Sebebi ózderi qabyldaıtyn súttiń aqshasyn halyqqa taratyp berý kerek. Odan kóp tabys túspeıtini belgili. Oǵan qosa, sút qabyldaý beketine ketken shyǵynnyń jartysy (2,5 mln.) taǵy bar. «Degenmen, sýbsıdııanyń bar ekenin umytpaý qajet. Máselen, memleket bir lıtrge taǵy 10 teńge tólese, aıyna 120 tonna sút jınalǵan jaǵdaıda 1 mıllıon 200 myń teńge kóleminde sýbsıdııa alýǵa bolady. 200 myń aılyqqa ketse, qalǵan aqshaǵa nesıeni jabýǵa múmkindik bar. Sóıtip, 2,5 mln. teńgeniń qaryzyn jaýyp tastaǵannan keıin sıyr saýatyn apparattar jáne taǵy basqa qural-jabdyqtardy satyp alyp, kooperatıvti ári qaraı damytýǵa bolady. Jańa baǵdarlama boıynsha sharýalar óz múlkin kepilzatqa salmaıdy. Sút qabyldaý beketiniń ózi kepilzatqa alynady», - vıtse-mınıstr Aıtýǵanov.

Kooperatıv tek sharýalardyń birigýimen ǵana shektelmeıdi. Onyń aıasynda veterınarııa, agroxımııa, jem-shóp daıyndaý, tuqym, texnıka, qoldan uryqtandyrý men nesıe berý qyzmetteri kiredi. Osyndaı úlgide et, qus pen kókónis kooperatıvteri de qurý josparlanǵan.