Konstıtýtsııanyń legıtımdiligin normalardyń tikeleı qoldanylýy qamtamasyz etedi — sarapshy
ASTANA. KAZINFORM – Búginde sarapshylar konstıtýtsııalyq reformany qyzý talqylap jatyr. Ásirese, bir palataly parlamentke kóshý, bılik tarmaqtary arasynda ókilettilikti qaıta bólý, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn keńeıtý, ókildik demokratııanyń jańa ınstıtýttaryn qurý tárizdi taqyryptar kún tártibinde tur. Usynylǵan ózgeristerdi engizýge qandaı negiz bar? Ózgerister qabyldanǵan jaǵdaıda qandaı keleńsizdikter týdyrýy múmkin? Muhtar Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıteti «Memlekettik quqyqtyq pánder» kafedrasynyń dotsenti, zań ǵylymdarynyń kandıdaty Erkinbek Nurtazınmen osy saýaldar tóńireginde suhbattasqan edik.
– Sizdińshe, búgingi tańda bir palataly parlamentke kóshýdiń qanshalyqty negizi bar?
– Konstıtýtsıonalızm tarıhynda bir palataly parlamentke kóshýdiń teorııa júzinde de, tájirıbe júzinde de tolyqtaı negizi bar. Ýnıtarly memlekette, ádette, bir palataly parlament bolady.
Eskeretin jaıt – máselelerdi sheshý úshin bolashaq parlament kásibı organǵa aınalýy tıis, ıaǵnı praktık zańgerlerden, saıasattanýshylardan, ekonomısterden jáne eldiń ıntellektýaldyq elıtasy ókilderinen quralýy kerek. Bizdińshe, 107 depýtat bolsa, eń ońtaıly quram bolar edi. Olar merıtokratııa ustanymdary negizinde saılanýy ne taǵaıyndalýy qajet.
Mundaı Parlament zań shyǵarýmen aınalysyp qana qoımaı, memlekettiń ishki saıasatyn qalyptastyrýmen de shuǵyldanýy tıis. Ol ókildik demokratııanyń ıdeıalary, qundylyqtary jáne ustanymdary talqylanyp, qyz-qyz qaınap jatatyn ortalyq bolýy qajet.
– Jańa júıede bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdik ózgere me?
Prezıdent, Quryltaı, Úkimet jáne Vıtse-prezıdent arasyndaǵy tepe-teńdik, negizinen, saqtalady. Burynǵydaı árqaısysynyń tıisti úles salmaǵy bolady. Bılik tarmaqtarynyń eshqaısysyna ózgelerinen resmı basymdyq berilmeıdi.
Sonymen qatar, zań shyǵarýshy bıliktiń róli kúsheıip, parlamenttik baqylaýdyń mehanızmderi keńeıtilip, memlekettik organdardyń jaýapkershili artyp jatyr. Demek, Prezıdent, Quryltaı, Úkimet, Konstıtýtsııalyq jáne Joǵarǵy sottyń ókilettigi ózara teńdikpen úılestirilgen.
Áıtse de, bir nárseni túsinýimiz kerek. Atqarýshy bılik áýelgideı aldyńǵy ári basym orynda bolyp qala beredi. Óıtkeni, qazir álemde kúrdeli qoǵamdyq protsesterdi basqarý fýnktsııasy negizgi ról oınaıdy. Sondyqtan bizdiń elimizde de atqarýshy bılikti kúsheıtý úrdisi jalǵasa beredi.
– Adam quqyqtary men bostandyqtaryn keńeıtý is júzinde júzege asa ma?
Bul jóninde aldyn ala birdeńe deý qıyn. Óıtkeni, másele tym kúrdeli. Eń mańyzdy sharýalardyń biri – sot jáne quqyq qorǵaý organdaryn túp-tamyrymen reformalaý. Bul týraly Memleket basshysy da 2019 jáne 2020 jyldardaǵy Joldaýlarynda aıtqan edi.
Sonymen birge, atalǵan organdardyń qyzmetin jáne olarǵa degen azamattardyń senim kórsetkishin ǵylymı turǵyda zerttep, baǵalaý qajet. Halyqtyń quqyqtyq saýaty men quqyqtyq mádenıetin kóterý de asa mańyzdy másele.
– Proprotsıonaldy saılaý júıesi eldiń saıası ómirine qalaı áser etýi múmkin?
Proportsıonaldy júıe, sózsiz, partııalyq básekeni jáne saıası plıýralızmdi arttyrady. Atalǵan júıe saıası partııalardyń qyzmetin belsendendirip, qoǵamdyq-saıası úderisterde olardyń rólin kóterýge tıis.
– Qazaqstan halqy Assambleıasy men Ulttyq quryltaıdyń ornyna Ulttyq keńes qurý ıdeıasyn qalaı baǵalar edińiz?
– Zańnamalyq bastama kóterýge quqyly «Halyq keńesi» atty jańa konsýltatıvtik ınstıtýt qurý, menińshe, aqylǵa qonymdy. Degenmen, onyń saıası-quqyqtyq saladaǵy salmaǵy, eń aldymen, quramyna baılanysty bolmaq. Sondaı-aq, usynatyn zańnamalarynyń sapasy, ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi qamtamasyz etýdegi qabileti, qandaı da bir dıskrımınatsııanyń aldyn alýy, qoǵamdyq turaqtylyqqa yqpal etýi – osy faktorlar Halyq keńesiniń tıimdiligi men mańyzyn aıqyndaıdy.
– Sizdiń kózqarasyńyzsha, Jańa Konstıtýtsııaǵa kóshý jónindegi sheshimge ne sebep boldy?
– Bir palataly parlamentke aýysý sheshimi bolashaq Parlamenttiń qyzmetine qatysty tutas zańdar tizbegin ózgertý qajettiligin týyndatty. Bul qalypty nárse.
Qosymsha tarmaqtar qosý, quqyq qorǵaý mehanızmderin jetildirý – munyń bári Memleket basshysynyń «ádiletti, estıtin jáne nátıje beretin memleket» qurý ustanymyn júzege asyrý jolyndaǵy qadamdar. Al jańa Konstıtýtsııaǵa kóshý bul maqsatqa jetkize ala ma, ony ýaqyt kórsetedi.
Alaıda jańa Konstıtýtsııa avtomatty túrde jańa zańdar qabyldaýǵa jáne zańnamaǵa ózgeris engizýge áser etedi. Al memlekettik organdardyń is júzindegi qyzmeti burynǵydaı deńgeıde qalýy múmkin.
– Konstıtýtsııa jobasyn talqylaýdyń ashyq ótýi qamtamasyz etilgen be?
Ashyqtyq qazirdiń ózinde BAQ jáne áleýmettik jeliler arqyly belgili bir deńgeıde qamtamasyz etilip otyr. Biraq qoǵamdyq talqylaýdyń tereńdigi men sapasy kóp jaǵdaıda túsindirý jumystaryna jáne halyqqa aqparattyń qoljetimdiligine baılanysty.
– Jańa Konstıtýtsııanyń legıtımdiligin ne kúsheıtedi, qalaı oılaısyz?
– Konstıtýtsııanyń legıtımdiligi, eń aldymen, onyń normalary is júzinde qoldanylýymen ólshenedi. Sonymen qatar, basty qaǵıdattary men maqsattaryn qarapaıym ári uǵynyqty tilmen jetkizý halyqtyń Ata zańǵa degen senimin ornyqtyrady.
Mundaı jumystardy resmı arnalar arqyly Konstıtýtsııalyq reforma boıynsha komıssııa, Konstıtýtsııalyq sot nemese Prezıdenttiń ózi de atqara alar edi. Qalaı desek te, aldaǵy referendým zańdy bolady. Onyń zańdylyǵyn qamtamasyz etýdegi qosymsha mehanızm retinde elektrondy daýys berýdi qarastyrýǵa bolady.
Alpamys Faızolla