Konstıtýtsııalyq sot jańa Azamattyq kodekste neni eskerý kerektigin túsindirdi
ASTANA. KAZINFORM – Búgin Quryltaıdyń jalpy otyrysynda Konstıtýtsııalyq sot tóraǵasy Elvıra Ázimova eldegi konstıtýtsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly jyl saıynǵy joldaýyn jarııalap, konstıtýtsııalyq baqylaýdyń qorytyndylaryn jáne ulttyq quqyqtyq júıeni odan ári damytýdyń basym baǵyttaryn usyndy.
Atap aıtqanda, joldaý bıylǵy 1 shildede kúshine engen Konstıtýtsııa qoldanysta bolǵan kezeńge qatysty usynyldy. Jańa Konstıtýtsııa memlekettiń, onyń ınstıtýttary men qoǵamnyń odan ári damýynyń qundylyq baǵdaryn aıqyndaıdy. Bul konstıtýtsııalyq-quqyqtyq táýekelderdiń aldyn alý maqsatynda zańnamany júıeli túrde jańartýdy talap etedi. Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 35 jyldyǵynda jańa Konstıtýtsııanyń qabyldanýy qazaqstandyq memlekettiliktiń damýyndaǵy mańyzdy kezeń boldy.
- Azamattardyń ótinishi — konstıtýtsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıin belgileıtin kórsetkish. Konstıtýtsııalyq Sot jumysyn bastaǵannan beri 18 myńnan astam ótinish tústi. Ótinish berýshilerdiń shamamen 99 paıyzǵa jýyǵy — azamattar. Olardy qorǵaý nátıjesinde 500-den astam qaýly jáne 91 normatıvtik qaýly qabyldandy. Bul kórsetkisht konstıtýtsııalyq baqylaýdyń adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń mańyzdy tetigi retinde suranysqa ıe ekenin kórsetedi, - dedi E.Ázimova.
Konstıtýtsııalyq baqylaýdyń negizgi nátıjeleri
Aldyńǵy joldaýdan keıingi kezeńde konstıtýtsııalyq baqylaý nátıjesinde 23 norma men bir konstıtýtsııalyq zań Konstıtýtsııaǵa sáıkes dep tanyldy, 14 norma konstıtýtsııalyq emes dep tanylyp, qoldanystaǵy quqyq júıesinen alynyp tastaldy, al 19 ereje boıynsha konstıtýtsııalyq-quqyqtyq túsindirme berildi. Qaralǵan ister qoǵamdyq qatynastardyń ártúrli salalaryn qamtydy. Solardyń ishindegi eń mańyzdy quqyqtyq ustanymdarǵa toqtalaıyn.
Konstıtýtsııalyq sot sheshimderiniń oryndalýy
Konstıtýtsııalyq baqylaýdyń nátıjesi qorytyndy sheshimniń qabyldanýymen ǵana emes, onyń tolyq oryndalýymen de baǵalanady. Qazirgi ýaqytta Konstıtýtsııalyq sottyń 91 normatıvtik qaýlysynyń 70 paıyzy oryndaldy. 17 sheshimdi Quryltaı depýtattarynyń zań shyǵarý bastamasy aıasynda iske asyrý josparlanyp otyr.
- Sonymen birge sheshimdi oryndaý tek daýly normany ózgertýmen shektelmeýge tıis. Bizdiń quqyqtyq ustanymdar sot tájirıbesinde qoldanýda mańyzy zor. Máselen, toǵyz normatıvtik qaýlyny oryndaý maqsatynda birqatar sot aktileri qaıta qaraldy. Myńnan astam sot aktisinde Konstıtýtsııalyq Sottyń normatıvtik qaýlylaryna silteme jasalǵan. Joǵarǵy Sottyń jeti normatıvtik qaýlysy bizdiń quqyqtyq ustanymdarymyzǵa sáıkes keltirildi, ekeýi boıynsha jumys jalǵasyp jatyr. Konstıtýtsııalyq baqylaýdyń is júzindegi mańyzy prokýrorlyq qadaǵalaý nátıjelerinen de kórinedi. Bizdiń normatıvtik qaýlylarymyzdyń negizinde prokýratýra organdary 85 qadaǵalaý jáne den qoıý aktisin engizdi. Myńnan astam azamattyń quqyqtary qalpyna keltirildi, zańsyz óndirip alynǵan qarajat pen zeınetaqy tólemderi boıynsha bereshektiń 40 mln teńgeden astamy qaıtaryldy, 46 laýazymdy adam tártiptik jaýaptylyqqa tartyldy. Osylaısha bizdiń quqyqtyq ustanymdarymyz memlekettik organdardyń qyzmetinde kórinis taýyp, azamattardyń naqty quqyqtaryn qalpyna keltirýge yqpal etip jatyr, - dedi Konstıtýtsııalyq sot tóraǵasy.
Jańa Konstıtýtsııa jaǵdaıynda zańnamany jetildirý
Jańa Konstıtýtsııa quqyqtyq júıeni odan ári jańartýdyń negizin qalady. Basty mindet – onyń erejelerin salalyq zańnamada, memlekettik basqarýda jáne quqyq qoldaný tájirıbesinde dáıekti túrde júzege asyrý.
- Osyǵan baılanysty bes basym baǵytty atap ótýdi qajet dep sanaımyz. Birinshi – salalyq zańnamany júıeli túrde jańartý. Azamattyq, azamattyq protsestik, qylmystyq, qylmystyq-protsestik jáne ákimshilik zańnama erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi. Olardy jetildirý materıaldyq jáne protsestik normalardyń ózara baılanysyn eskere otyryp, keshendi túrde júrgizilýge tıis. Jańa Azamattyq kodeksti ázirleý kezinde menshik quqyǵyn qorǵaý, jeke ómirge qol suqpaý, shart erkindigi, azamattyq-quqyqtyq qatynastarǵa qatysýshylardyń teńdigi jáne shekteýlerdiń mólsherlestigi máseleleri boıynsha bizdiń quqyqtyq ustanymdarymyzdy eskerý mańyzdy, - dedi Ázimova.
Ekinshi baǵyt - sot bıliginiń táýelsizdigin qamtamasyz etý. Zań sottyń derbes baǵalaýyn almastyrmaı, sot tóreligin iske asyrýdyń quqyqtyq sheńberin belgileýge tıis. Jekelegen zańnamalyq erejeler sottyń qalaýyn shamadan tys shekteýi, isti qaraý nátıjesin aldyn ala aıqyndap qoıýy nemese jeke mán-jaılardy eskermeýi múmkin.
Osy oraıda ol zańnamaǵa osy bólikte taldaý júrgizý qajet ekenin aıtty.
- Úshinshi – tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellektti qoldaný jaǵdaıyndaǵy quqyqtyq kepildikter. Zańnama jasandy ıntellektti qoldanýdyń negizderi men shekterin aıqyndaýǵa, onyń kómegimen qabyldanatyn sheshimder úshin jaýapkershilikti naqty bólýge, algorıtmderdiń ashyqtyǵyn jáne nátıjelerdi tekserý múmkindigin qamtamasyz etýge tıis. Eger avtomattandyrylǵan júıeler adamnyń quqyqtary men zańdy múddelerine áser etse, olardy adam tarapynan naqty baqylaý jáne sheshimderge shaǵym jasaýdyń tıimdi tetigi kózdelýi qajet, - dedi Konstıtýtsııalyq sot tóraǵasy.
Tórtinshi – memlekettik ınstıtýttardy ózgertý kezinde quqyqtyq sabaqtastyqty qamtamasyz etý. Memlekettik organdardyń qurylymyn ózgertý jáne ókilettikterdi qaıta bólý olardyń quzyretin naqty ajyratýmen, qaıtalanatyn fýnktsııalardy joıýmen jáne jaýapkershilikti aıqyndaýmen qatar júrýge tıis. Uıymdastyrýshylyq ózgerister memlekettik qyzmetterdiń qoljetimdiligin tómendetpeýi nemese azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý kepildikterin álsiretpeýi kerek.
- Besinshi – konstıtýtsııalyq-quqyqtyq mádenıetti damytý. Jańa Konstıtýtsııany iske asyrý onyń erejelerin bilýdi ǵana emes, sonymen qatar azamattardyń óz quqyqtary men mindetterin, olardy qorǵaý tásilderin jáne zańdy saqtaý úshin jaýapkershilikti túsinýin de kózdeıdi. Konstıtýtsııalyq erejelerdi iske asyrýǵa qatysatyn memlekettik qyzmetshilerdi, sýdıalardy, advokattardy jáne basqa da mamandardy kásibı daıarlaýdyń mańyzy erekshe. Konstıtýtsııalyq-quqyqtyq aǵartý memlekettik saıasattyń turaqty bóligine aınalyp, Konstıtýtsııaǵa, adam qadir-qasıetine, zańdylyq pen jaýapkershilikke qurmetti nyǵaıtýǵa yqpal etýge tıis, - dedi Elvıra Ázimova.
Bul turǵyda ol jańa Konstıtýtsııa búkil memlekettik bılik júıesine joǵary talaptar qoıatynyn aıtty.
Aıta keteıik, buǵan deıin jańa Azamattyq kodeks shart erkindigi men menshik quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtetinin jazǵan edik.