Konstıtýtsııalyq reforma: Jańa Ata zań qalaı ózgeredi
ASTANA. KAZINFORM – Búgin Konstıtýtsııalyq reforma jónindegi komıssııa jańa Ata zańnyń jobasyn tanystyrdy. Buǵan deıin komıssııa músheleri Konstıtýtsııaǵa engiziletin ózgerister men eldiń saıası damýyna qatysty birshama oı aıtqanyn bilemiz. Kazinform tilshisi usynystardyń uzyn-yrǵasyn qysqasha sholyp, basty quqyqtyq qujattyń qalaı jazylatynyna úńildi.
Konstıtýtsııa mátininiń 84%-y ózgeredi
Prezıdent ótken jylǵy Joldaýynda Konstıtýtsııany reformalaýǵa baılanysty usynys jasaǵan bolatyn. Halyq arasynda Ata zańnyń zaman talabynan qalys tusy aıtylǵanymen, basty pármen Joldaýdan keıin bastaldy.
Qazan aıynan beri Ata zańǵa qatysty azamattardyń usynys-pikirin jınaqtaý úshin e-Otinish jáne eGov portaldarynda «Parlamenttik reforma» degen arnaıy bólim ashyldy, 7 partııa men jetekshi saıası ınstıtýttar taqyrypqa qatysty oıyn jetkizdi. Nátıjesinde Parlamentarızm ınstıtýty 2 myńǵa jýyq usynysty júıeleýmen aınalysqan. Endi, mine, birneshe aptadan beri usynystar talqylanyp jatyr. 21 qańtarda qurylǵan Konstıtýtsııalyq reforma jónindegi komıssııa úzdiksiz jumys istedi.
Ata zańǵa engiziletin túzetýlerdiń jıyntyq jobasynda Preambýla, 11 bólim men 95 bap bar. «Halyq keńesi» jáne «Konstıtýtsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý» atty eki jańa bólim engizilgen. Taǵy 4 bólimniń ataýy ózgerdi. Ózgerister men tolyqtyrýlar Ata zańnyń barlyq bólimderin qamtyp, 77 bapqa túzetýler engizildi. Bul Konstıtýtsııa mátininiń 84%-y ózgergenin bildiredi.
Quryltaı men Halyq keńesi qalaı qurylady?
Konstıtýtsııadaǵy ózgeristerdiń alǵashqy legi memlekettik qurylymdy reformalaýdan bastalmaq. Onyń ishinde vıtse-prezıdent laýazymy men bir palataly parlamenttiń sıpaty naqtylanady.
Mysaly, Senat pen Májilistiń ornyna Quryltaı qurylady. Jumys toby músheleri Quryltaıdaǵy depýtat sany 145 depýtat bolý kerek degen uıǵarymǵa kelgen. Onyń ústine depýtattardy saılaýda tolyǵymen proportsıonaldy júıe qoldanylady jáne jańa Parlamentte depýtattar 5 jyl merzimge partııalyq tizim boıynsha ótýi múmkin.
Quryltaıǵa depýtat bolýdy qalaıtyn azamattarǵa qoıylatyn talaptar jóninde pikirtalas boldy. Sońynda buryn Májilis depýtattyǵyna úmitkerge qoıylǵan talap Quryltaıda qoldanylady dep sheshilgen. ıAǵnı, 25 jastan asqan bolýy ári sońǵy 10 jylda elde turaqty turǵan kez kelgen azamat mandat ala alady degen sóz. Bastysy, Prezıdent kvotasy engizilmeıdi, ıaǵnı arnaıy taǵaıyndalǵan «tańdaýly tulǵalar» bolmaıdy. Áıelderge, jastarǵa jáne múgedektigi bar azamattarǵa arnalǵan partııalyq kvota saqtalady.
Quryltaıda zań jobalaryn úsh oqylymda qarastyrý formaty engiziledi. Alǵashqy eki oqylymda zań jobasynyń mazmuny anyqtalsa, úshinshi oqylym zańnamalyq durystyǵyn qamtamasyz etedi.
Aıta keteıik, qazirgi Konstıtýtsııaǵa sáıkes, Konstıtýtsııalyq sottyń, Joǵary aýdıtorlyq palatanyń jáne Ortalyq saılaý komıssııasynyń quramyn jasaqtaý quzyreti Májilis, Senat jáne Prezıdent arasynda teńdeı bólingen. Endi osy mańyzdy memlekettik qurylymdardyń barlyq múshesi Quryltaıdyń kelisimimen ǵana taǵaıyndalýy yqtımal.
Memlekettik basqarý júıesindegi eleýli jańalyqtyń biri – Qazaqstan Halyq Keńesiniń qurylýy. Jańa organ zań shyǵarý bastamasy quqyǵyna ıe bolatyn joǵary konsýltatıvtik qurylym retinde Konstıtýtsııada bekitilmek. Komıssııa otyrysynda Prezıdenttiń quqyqtyq máseleler jónindegi kómekshisi Erjan Jıenbaev Konstıtýtsııada Keńeske jeke bólim arnalatynyn aıtty.
– Quramy Qazaqstan Respýblıkasy azamattary qatarynan Memleket basshysy tarapynan qalyptastyrylatynyn qamtý kerek. Halyq Keńesiniń qurylý, quramyn qalyptastyrý tártibi, ókilettikteri men qyzmetin uıymdastyrý máseleleri bólek konstıtýtsııalyq zańmen aıqyndalatyn bolady. Halyq Keńesiniń joǵarǵy organy jylyna keminde bir ret shaqyrylatyn Sessııa bolady. Osylaısha, Halyq Keńesi Qazaqstan halqy Assambleıasy jáne Ulttyq quryltaı tárizdi turaqty jumys isteıtin organ bolmaıdy, – dedi Erjan Jıenbaev.
Vıtse-prezıdent
Konstıtýtsııalyq komıssııanyń otyrysynda eldegi ekinshi adam – vıtse-prezıdenttiń bolashaq fýnktsııalary talqylandy. Aldaǵy ýaqytta Ata zańda vıtse-prezıdenttiń quqyqtyq mártebesi men ókiletin retteıtin jeke bap bolady.
Belgilisi, vıtse-prezıdentti Quryltaıdyń kelisimimen prezıdent taǵaıyndaıdy. Atalǵan laýyzymǵa keletin azamattyń saıası partııaǵa múshe bolýyna, depýtat atanýyna, joǵary qyzmet atqarýyna, tipti kásippen aınalysýyna jol joq. Al laýazymnan bosatý týraly sheshimdi Memleket basshysy qabyldaıdy degen jospar bar.
Usynystardyń jaı-japsaryn ańdasaq, vıtse-prezıdent halyqaralyq arenada, eldegi basqarý qurylymdarynda memleket basshysynyń atynan sóz sóıleýge quqy bar. Prezıdenttiń ókilettigi merziminen buryn toqtatylǵan jaǵdaıda, eldi basqarý ýaqytsha vıtse-prezıdentke júkteledi.
Sál sheginis jasap, Konstıtýtsııadaǵy Prezıdenttiń memlekettik organ basshylaryn taǵaıyndaý quzyretine qatysty ózgeristi aıta keteıik. Konstıtýtsııalyq reformalar jónindegi komıssııa otyrysynda Ádilet mınıstri Erlan Sársembaev Prezıdent kimderdi derbes taǵaıyndaı alatynyn tizip shyqty.
– Prezıdentke qyzmeti ulttyq qaýipsizdikti, qarjylyq turaqtylyqty jáne quqyq ústemdigin qamtamasyz etýge tikeleı qatysy bar memlekettik organdardyń birinshi basshylaryn jeke-dara taǵaıyndaý usynylady. Bul Bas prokýror, Konstıtýtsııalyq sottyń, Joǵarǵy sottyń, Ulttyq bank, Ulttyq qaýipsizdik komıteti, Ortalyq saılaý komıssııasy, Joǵarǵy aýdıtorlyq palata, Joǵarǵy sot keńesi tóraǵalary, Memlekettik kúzet qyzmetiniń bastyǵy, Adam quqyqtary jónindegi ýákil laýazymdaryna qatysty, - dedi Erlan Sársembaev.
Negizgi qujattaǵy «Prezıdent» bóliminiń erejeleri qaıta qaraldy. Naqtyraq, prezıdenttik saılaý men ant berý rásiminiń merzimi, Memleket basshysynyń ókilettikteri, sondaı-aq kadr máselesi ózgeredi. Bólimge vıtse-prezıdenttiń quqyqtyq mártebesi men ókilettikterine arnalǵan jańa norma engiziledi.
— Memleket basshysynyń óz erkimen ornynan túsýge quqyǵy naqty jazylyp otyr. Ondaı rásimder Konstıtýtsııalyq Sot arqyly júretin bolady. Ary qaraı Prezıdent ókilettikteriniń belgilengen tártippen Konstıtýtsııada anyqtalǵan laýazymdy tulǵalarǵa — Vıtse-Prezıdentke, Quryltaı tóraǵasyna nemese Premer-mınıstrge ótý rásimderi bastalady...
Respýblıka Prezıdenti laýazymynan merziminen buryn bosatylǵan, ketirilgen nemese qaıtys bolǵan kúnnen bastap jeti kún ishinde Quryltaı prezıdent saılaýyn ótkizý týraly jarııalaıdy. Ol saılaý eki aı ishinde ótkiziledi, degen normalar usynylyp otyr, — dedi Konstıtýtsııalyq Sot tóraǵasynyń orynbasary Baqyt Nurmuhanov.
Jeke derekti qorǵaý hám «Mıranda erejesi»
Eldiń negizgi tiregi sanalatyn mańyzdy qujatty qaıta jazýǵa saıası partııalar, qoǵamdyq uıymdar men sarapshylar birlese jumys istedi. Konstıtýtsııalyq reforma jónindegi komıssııa músheleri batyl usynystar aıtyp, qoǵam talap etken qadamdardy saralaýǵa tyrysqan. Basymdyq quqyq salasyna berilip otyr. Bastylaryna toqtalaıyq.
Ata zańda Konstıtýtsııalyq sottyń mártebesi bekıdi. 71-bapta «Konstıtýtsııalyq sot ol konstıtýtsııalyq baqylaý júrgizetin jáne búkil el aýmaǵyndaǵy Konstıtýtsııa ústemdigin qamtamasyz etetin táýelsiz memlekettik organ» dep jazylýy múmkin.
Aty ózgergen «Sot júıesi. Prokýratýra. Quqyq qorǵaý tetikteri» bóliminde túzetýler jeterlik. Endi advokatýranyń mártebesi Konstıtýtsııada jeke bapta naqtylanady. Bul usynysty Respýblıkalyq advokattar alqasynyń tóraǵasy Mádı Myrzaǵaraev aıtty. Oǵan qosa kinásizdik prezýmptsııasy jáne ózin kinálaýǵa tyıym normalaryn bekitýdi kótergender bar.
Aıta keteıik, Ata zańda adamnyń jeke basyna tıispeý, «Mıranda erejesi» sekildi uǵymdar bolady. Konstıtýtsııalyq sot tóraǵasynyń orynbasary Baqyt Nurmuhanovtyń málimetinshe, Konstıtýtsııanyń 7-bólimindegi sot tóreliginiń qaǵıdaty retinde qarastyrylǵan keıbir ereje osy bólimge adam quqyqtaryn qorǵaý kepildigi retinde aýystyrylyp, derbes bapqa biriktirilmek.
– Ozyq konstıtýtsııalyq tájirıbege súıene otyryp, jeke tulǵa mindetteriniń ózegin naqtylaıdy. Ómir súrý quqyq absolıýttiligi, adamǵa baǵdarlaný, onyń jeke basyna tıispeý, «Mıranda erejesi» bekitildi. Tsıfrlyq dáýirde derbes derekterdi qorǵaý, tulǵanyń ar-namysy men qadir qasıetin qurmetteý, áleýmettik quqyqtar kúsheıtildi. Quqyqtyq aıqyndyq qaǵıdaty zańnama júıesine arqaý bolyp qala bermek, – dedi Baqyt Nurmuhanov.
Derekterdi qorǵaý qujat mátinimen shegelenedi. Taqyryptyń eki baǵyty retinde jeke derek pen kásibı qupııaǵa jatatyn derekter máseleleri kóterilgen.
Otyrysta Májilis depýtaty Marat Báshimov jeke derekterdi qorǵaýǵa arnalǵan bapty qoldady. Onyń sózinshe, jeke derek quqyq pen bostandyqty bildiredi. Sondyqtan Konstıtýtsııada jeke derek uǵymy bekitilip, memleket tarapynan kepildendirilýi tıis. Munda jeke derekterdiń zańsyz jınalý, óńdeý, saqtaý jáne paıdalaný máselesi sóz bolyp otyr. Bul, sonyń ishinde, tsıfrlyq tehnologııalardy qoldaný arqyly óńdeletin derekterdi de qamtıdy.
Depýtat kásibı qupııalarǵa basa nazar aýdardy. ıAǵnı, qyzmet baby boıynsha jáne eńbek qatynastaryna baılanysty qoljetimdiligi shekteýli derekter týraly málimet alǵan tulǵalar ol aqparattardyń qupııalyǵyn qamtamasyz etýge mindetti ekeni Ata zańmen bekitilýi kerek.
– Birqatar mamandyq ókiline senip tapsyrylatyn jeke otbasy derekterin azamattardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý úshin «kásibı qupııa» dep bekitý qajet. Olarǵa dáriger qupııasy, advokat qupııasy, moıyndaý qupııasy, aldyn ala tergeý qupııasy, notarıaldyq áreketter qupııasy sııaqty derekter jatady, – dep tarqatty Marat Báshimov.
Konstıtýtsııalyq reforma aıasynda azamattardyń tsıfrlyq keńistiktegi quqyn qorǵaý máselesi de qarastyryldy. Konstıtýtsııalyq reformalar jónindegi komıssııa múshesi Aıdos Sarym zańbuzýshylyqtyń edáýir bóligi ınternet pen tsıfrlyq ortaǵa aýysty degen oıda. Bul jaǵdaı jańa quqyqtyq tásilderdi talap etýde.
– Qazir qylmystyń basym bóligi tsıfrlyq keńistikke kóship barady. Internette qylmys jasaý úshin kúsh qoldanýdyń qajeti joq, tek tetigin bilseń jetkilikti. Adamnyń tsıfrlyq quqyqtary onyń fızıkalyq quqyqtarymen birdeı qorǵalýy kerek degen ustanym usynyldy, - dedi Aıdos Sarym.
Jalpy Konstıtýtsııalyq kepildik tek qaǵaz júzinde qalyp qoımaýy tıis — ol tsıfrlyq keńistikte de tolyqqandy jumys isteýi shart. Sondyqtan komıssııa músheleri ınternet-alaıaqtyqqa qarsy konstıtýtsııalyq kepildik qajet degen tujyrymda.
Tsenzýra tyıymy
Eskeretin jaıt, jańa redaktsııada erkindik uǵymy erekshe aıtyldy – shyǵarmashylyq erkindik, sóz bostandyǵy, beıbit jıyn. Munyń barlyǵy bolashaq qujatta bar.
Mysaly, Májilis depýtaty Nıkıta Shatalov sóz bostandyǵy men beıbit jınalys ótkizý quqy saqtalady dep pikir bildirdi. Depýtattyń aıtýynsha, jańa Konstıtýtsııanyń 18 jáne 32-baptaryna engiziletin redaktsııalyq naqtylaý tek formaldi sıpatqa ıe jáne azamattardyń negizgi quqyqtaryna áser etpeıdi.
– Bul baptardaǵy shekteýler burynnan bar edi, qazir tek olardy naqtylap otyrmyz. Jańa tyıymdar engizilmeıdi, tek qoǵam úshin mańyzdy normalardy túsinikti etip, qate túsindirilýine jol bermeý maqsatynda túzetilip jatyr, – dedi Nıkıta Shatalov.
«Ádil sóz» sóz bostandyǵyn qorǵaý halyqaralyq qorynyń prezıdenti Qarlyǵash Jamanqulovanyń paıymdaýynsha, Konstıtýtsııada sóz bostandyǵyna kepildik berilip, tsenzýraǵa tikeleı tyıym salynatyn kún jaqyn. Bul normalar azamattyq ınstıtýttar men memleket arasyndaǵy senimniń negizin qalyptastyrady degen úmit basym.
– Qoǵamdaǵy alańdaýshylyqtyń bir bóligi qoldanystaǵy Konstıtýtsııanyń 12-babymen baılanysty ekenin túsinemin. Onda bir adamnyń quqy men bostandyǵy ózge adamnyń quqy men bostandyǵy bastalatyn jerde shekteletini aıtylǵan. Alaıda mundaı shekteýler qazirdiń ózinde bar ekenin jáne olardyń Qazaqstannyń halyqaralyq mindettemelerine, sonyń ishinde adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklaratsııasyna tolyq sáıkes keletinin atap ótken jón, – dep túsindirdi Qarlyǵash Jamanqulova.
Alǵash ret Konstıtýtsııada «zııatkerlik menshik», «shyǵarmashylyq erkindik quqy» uǵymdary paıda bolady. Ásirese, Konstıtýtsııanyń 20-babynda shyǵarmashylyq erkindik quqy jańasha sıpatqa ıe bolyp, onyń jekelegen túrleri kórsetilmek. Usynys ıesi Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Mereke Qulkenovtiń sózinshe, atalǵan bap shyǵarmashylyq erkindik pen qoǵamdyq jaýapkershiliktiń arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaıdy.
– Osy túzetýler shyǵarmashylyq erkindigin tıimdi qurýǵa yqpal etip, zań deńgeıinde quqyqtyq qorǵaý tetikterin kúsheıtýge múmkindik beredi dep sanaımyn. Sonymen qatar, atalǵan bapta quqyqtardy paıdalanýdyń shekteri de aıqyndalyp otyr, ıaǵnı aqparat taratý bostandyǵy basqa azamattardyń quqyqtaryn, qoǵamdyq tártipti jáne qoǵamnyń rýhanı adamgershilik qundylyqtaryn buzbaýy tıis ekeni kórsetiledi, – dedi Mereke Qulkenov.
Aıta keteıik, qoǵamdyq ınstıtýttarǵa erkindik berilgenimen, baqylaý da kúsheıe túsetin boldy. Konstıtýtsııasynyń jańa redaktsııasynda saıası partııalar men kásipodaqtardy shetelden qarjylandyrýǵa tyıym salynady.
Qoǵam men otbasynyń róli qandaı?
Minberde sóılegen spıkerler arasynda eldegi dinı ahýaldy kótergender az bolmady. «Qazaqstan zańgerler odaǵynyń» tóraǵasy Serik Aqylbaı memlekettiń barlyq dinı birlestikterge qatysty ustanymy beıtarap bolýy kerek dese, «Qazaq gazetteri» JShS bas dırektory Dıqan Qamzabekuly bilim berý júıesin dinı fanatızmnen qorǵaıtyn norma engizýdi usyndy.
– Ata-anasyn tyńdamaıtyn urpaq, ult dástúrin tárk etken dindarsymaqtar paıda boldy. Eń qaýiptisi, olar urpaǵyn da jat baǵytta tárbıeleýge kóshti. Fanatızm men kórsoqyrlyq bilim júıesine ene bastady.
Bilim júıesi – jańashyldyq pen damý, ǵylym men tehnologııa, ınnovatsııa alańy. Bul – ósý men óris, shyǵarmashylyq pen mádenıet ortasy. Dana Abaı men ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń armany osy. Endeshe, bilim júıesindegi zaıyrlylyq pen mádenıettiń Ata zańda naqty jazylýy zııalylyq dástúrdiń talaby dep bilemiz, – dedi Dıhan Qamzabekuly.
«Keleshek» jastar keńesiniń basshysy Gúlzıra Atabaeva bilim berýdiń zaıyrly sıpatyn bekitetin túzetýlerdi qoldady.
– Bilim berýdiń zaıyrly sıpatyn naqty túrde bekitý jónindegi usynys jastar úshin asa mańyzdy ári ýaqtyly qadam. Bul – abstraktili másele emes, naqty praktıkalyq is. Mektep teń múmkindikter keńistigi, dástúrlerge qurmet saqtalatyn, alaıda qandaı da bir kózqarasty tańý nemese radıkaldy yqpaldarǵa jol berilmeıtin orta bolýy tıis. Konstıtýtsııada tikeleı normanyń bekitilýi tárbıe men bilim berý júıesi úshin aıqyn baǵdar bolady, - dedi ol.
Konstıtýtsııany jańartý kezinde otbasy taqyrybyn talqylaý – el bolashaǵyn baǵdarlaýmen para-par. Osy turǵyda komıssııa músheleri otbasy ınstıtýtyna qatysty oılaryn ortaǵa saldy. Máselen, Májilis depýtaty Elnur Beısenbaev Konstıtýtsııada er men áıel arasyndaǵy nekeni bekitýdi usyndy. Onyń tujyrymyna súıensek, Ata zań jaı quqyqtyq normalar jıyntyǵy emes, halyqtyń keleshegin sheshetin qujat bolýy tıis.
– Ata zańymyzda otbasy men neke sııaqty qasterli uǵymdardy kúsheıtýimiz kerek dep sanaımyn. Oǵan jaýapty er men áıeldiń rólin, olardyń jaýapkershiligin, ara-qatynasyn naqty shegeleıtin ýaqyt keldi, – dedi Elnur Beısenbaev.
Bas qujatta otbasy qundylyǵy barynsha taldanǵan. Konstıtýtsııa jobasynda otbasy, neke, ata-ana men balany qorǵaý máseleleri burynǵydaı memlekettiń erekshe qamqorlyǵynda qalady. 27-bapta neke men otbasy, ana, áke jáne bala memlekettiń qorǵaýynda bolatyny bekitilgen. Al balalardy tárbıeleý ata-ananyń tabıǵı quqyǵy ári mindeti retinde jazylady.
Mátindik qate men aýdarma osaldyǵy
Oraıy kelgende Konstıtýtsııadaǵy maǵynalyq qatelerdi aıta ketken jón. Zańgerler 84 paıyz jańarǵan mátinniń termınologııalyq alshaqtyq ada bolǵanyn qalaıdy. Sebebi buǵan deıin qoldanystaǵy qujatta keı zań termınderi qate qoldanylyp kelgen.
M.Nárikbaev atyndaǵy QazGZÝ ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy Talǵat Nárikbaevtyń aıtýynsha, konstıtýtsııalyq mátinniń tildik nusqalaryna birizdilik kerek.
– Qazirgi Konstıtýtsııada «zańdy» sózi 16 ret, «quqyly» sózi − 5 ret, «quqyǵy bar» − 27 ret, «quqyǵy joq» − 5 ret, «haqysy joq» − 3 ret qoldanylǵan. Biraq bir ǵana sóz bir ǵana maǵynalyq júk arqalap turǵan joq. «quqyly» termıni birde «v prave» ornyna, al birde «ımeet pravo» ornyna qoldanylady. Al «qyzmet» sózi «doljnost» maǵynasynda 31 jerde, «deıatelnost» maǵynasynda − 37 jerde, «fýnktsııa» maǵynasynda − 3 jerde, «slýjba» maǵynasynda − 6 jerde qoldanylǵan, – dep tarqatty T. Nárikbaev.
Komıssııa múshesi aıtqan taǵy bir mysal − Úkimet músheleriniń jaýapkershiligine qatysty «personalno otvechaet» sóz tirkesi. Atalǵan sóz Ata zańnyń qazaqsha nusqasynda bir jerde – «derbes jaýap beredi» dep, bir bapta − «jeke-dara jaýap beredi» dep aýdarylǵan.
– Aýdarmaǵa baılanysty, «obşestvennaıa nravstvennost» uǵymy qazaqsha nusqasynda «qoǵamdyq ımandylyq» dep jazylǵan. Ony «qoǵamdyq ádep» dep aýystyrýdy usynamyz. Bul túzetý memleketimizdiń zaıyrly sıpatyn naqtylaı túsedi, – dep tolyqtyrdy zańger.
30 jylda Ata Zań 6 ret ózgerdi
Shırek ǵasyrdan astam ýaqytta eldiń basty quqyqtyq qujaty 6 ret túzetildi: 55 bapqa 1100-den astam tolyqtyrý engizilgen. Endigi ózgeris aldyńǵylaryna qaraǵanda aýqymdy. Jańa redaktsııa referendýmda qoldaý tapsa, 77 bap qaıta jazylmaq.
Eskeretin jaıt, jańa Konstıtýtsııanyń onynshy bóliminde Ata zańǵa ózgeris engizý joly naqtylandy. ıAǵnı, endi Konstıtýtsııaǵa túzetýler engizý Prezıdenttiń sheshimi boıynsha tek jalpyhalyqtyq referendým arqyly júzege asýy múmkin. Parlament arqyly túzetýler engizý múmkindigi alynyp tastaldy.
Ózgerissiz qalatyn tusyn qosa keteıik. Onyń ishinde depýtattarǵa qoıylatyn talaptar, sóz bostandyǵy men tsenzýraǵa tyıym salý týraly normalar, Prezıdent týystarynyń memlekettik qyzmetti atqarýǵa haqysy joq degen bap sol kúıi qaıta qosylady. Eń bastysy, memlekettiń birtutastyǵy jáne oǵan qol suǵylmaýshylyǵy týraly norma esh ózgerissiz qalmaq.
Jańa Konstıtýtsııa jobasynyń mátini respýblıkalyq BAQ-ta jarııalanady.