Konstıtýtsııalyq reforma Qazaqstannyń saıası jańarýyna jol ashady — brıtandyq sarapshylar
ASTANA. KAZINFORM — Ulybrıtanııa ǵalymdary Qazaqstannyń jańa Konstıtýtsııasyn eldiń saıası júıesin damytýdaǵy mańyzdy qadam dep esepteıdi. Alaıda reformalardyń nátıjeli bolýy aldaǵy ýaqytta olardyń qalaı iske asyrylatynyna baılanysty bolady. Bul týraly Londondaǵy Lınkoln ýnıversıtetiniń professory Rıko Aızeks pen Staffordshır ýnıversıtetiniń dotsenti Alýn Tomas Kazinform agenttiginiń menshikti tilshisine bergen suhbatynda málim etti.
Konstıtýtsııalyq reforma – uzaq merzimdi jańǵyrýdyń bir bóligi
Lınkoln ýnıversıtetiniń halyqaralyq saıasat professory Rıko Aızeks jańa Konstıtýtsııanyń qabyldanýyn aýqymdy saıası oqıǵa retinde qarastyrady.
— Jańa Konstıtýtsııanyń qabyldanýy mańyzdy saıası mánge ıe. Konstıtýtsııalar saıası júıeniń erejelerin resmı aıqyndaıdy, sondyqtan mundaı aýqymdy ózgeristerdiń shynymen de mańyzy zor. Olar memlekettiń óz ınstıtýttary men bıliktiń ártúrli tarmaqtary arasyndaǵy qarym qatynastyń sıpaty týraly túsinigin kórsetedi, — dep atap ótti ol.
Sonymen qatar zertteýshi konstıtýtsııalyq reformanyń ózi saıası jańǵyrýdyń keń úderisiniń bir bóligi ǵana ekenine nazar aýdarady. Onyń aıtýynsha, jańa ınstıtýtsıonaldyq mehanızmderdiń is júzinde jumys isteýi sheshýshi faktorǵa aınalady.
— Túptep kelgende bul reformalardyń tabysty bolýy olardyń is júzinde memlekettik ınstıtýttardy nyǵaıta alýyna, bıliktiń esep berý deńgeıin jáne saıası júıege degen halyqtyń senimin arttyrýyna baılanysty bolady. Reformalardyń mańyzyn Konstıtýtsııanyń mátini emes, onyń is júzinde oryndalýy aıqyndaıdy, — dedi professor.
Osy oıyn jalǵastyra otyryp Rıko Aızeks reformalardy bir rettik betburys retinde emes, memlekettik ınstıtýttardy damytýdyń júıeli jumysynyń bir bóligi retinde qarastyrý kerek ekenin basa aıtty.
Onyń baǵalaýynsha Konstıtýtsııada bekitilgen ózgerister Prezıdent, Parlament jáne basqa da memlekettik ınstıtýttar arasyndaǵy ózara qarym qatynasyn qaıta retteýge baǵyttalǵan dep esepteıdi.
Sarapshynyń sózinshe, jańa ókilettikterdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin aldaǵy ýaqytta parlament, sot júıesi jáne basqa da memlekettik organdardyń jumysy kórsetedi. Olar óz mindetin tıimdi atqara ala ma, joq pa — osy úderiske Qazaqstannyń ishinde de, syrtynda da kóz tigip otyrǵandar kóp.
Saıası mádenıet, tsıfrlandyrý jáne óńirlik yntymaqtastyq
Staffordshır ýnıversıtetiniń Eýrazııalyq zertteýler kafedrasynyń dotsenti Alýn Tomas reformanyń reformanyń eń úlken nátıjesi tek aýqymdy qurylymdyq ózgeristermen shektelmeı, saıası jáne qoǵamdyq mádenıettiń tereń jańarýyna jol ashady dep sanaıdy.
— Qazaqstan Konstıtýtsııasyndaǵy úlken qurylymdyq ózgeristerdiń jurt nazaryn aýdaratyny sózsiz, degenmen ýaqyt óte kele saıası jáne qoǵamdyq mádenıette paıda bolatyn eleýsiz ǵana ózgeristerdiń yqpaly áldeqaıda kúshti bolýy múmkin, — deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha qazirgi memlekettik basqarý men qoǵamdyq qarym qatynas barǵan saıyn tsıfrlyq ortaǵa aýysyp keledi. Qazaqstan da basqa kóptegen memleketter sııaqty tsıfrlyq keńistikti retteýdiń zamanaýı tetikterin qurý qajettiligimen betpe bet kelip otyr. Munda el ishindegi damý ereksheligi de, álemdegi jalpy úrdis te qatar kórinis tapqan.
Alýn Tomas reformalardyń aımaqtaǵy ózara yntymaqtastyqqa qalaı áser etetinin de bólek atap ótti. Onyń pikirinshe, Qazaqstannyń memlekettik ınstıtýttarynyń budan bylaıǵy damý joly Ortalyq Azııa elderiniń birlesip jumys isteý júıesin nyǵaıtýmen bir ýaqytta júzege asady.
— Bul reformalardyń Ortalyq Azııada qalyptasyp kele jatqan aımaqtyq júıege qalaı yqpal etetini úlken qyzyǵýshylyq týdyrady. Shyndyǵyna kelgende 1991 jyldan beri Ortalyq Azııanyń bes respýblıkasy aımaqtyq jáne shekaraaralyq túıtkilderdi sheshýde alǵashqyda boljanǵandaı tyǵyz jumys isteı alǵan joq. Biraq sońǵy jyldary, ásirese COVID-19 pandemııasynan keıin bul baǵyttaǵy ahýal aıtarlyqtaı ózgerdi, — dedi Alýn Tomas.
Qazaqstan halyqaralyq nazarda
Reformany aımaqtyq turǵyda baǵalaı kele, brıtandyq zertteýshilerdiń ekeýi de Qazaqstan júıeli ózgeristerge baǵyttalǵan memleket retindegi bedelin saqtap keledi degen pikirde toǵysady. Sonymen birge sarapshylardyń árqaısysy onyń ártúrli tustaryna basymdyq beredi.
Alýn Tomas birinshi kezekte jańa Konstıtýtsııa arqyly memlekettiń qubylmaly halyqaralyq jáne ekonomıkalyq ahýalǵa tez ıkemdele alatynyna basymdyq berip otyr. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan aımaqtaǵy ózge memleketter sııaqty Keńes úkimeti taraǵannan keıin eski basqarý júıesiniń kóptegen belgilerin saqtap qalǵan edi, biraq Qazaqstan kóptegen máselede reforma jasaýǵa kelgende bárinen de tabandy jáne uıymshyl ekenin kórsete bildi.
Sarapshynyń aıtýynsha, qazir tek Qazaqstan ǵana emes, búkil álemdik júıeniń ózi ózgeriske ushyrap jatyr. Eger jańa Konstıtýtsııa elge turaqsyz ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa qarsy turýǵa septigin tıgizse, onda bul qujattyń basty qundylyǵy memlekettiń jańa jaǵdaılarǵa tez beıimdelip kómekteskeninde bolmaq.
Óz kezeginde Rıko Aızeks Qazaqstandaǵy qazirgi ózgeristerdiń kórshi elder men syrtqy seriktesterdiń nazarynda bolýyn zańdylyq dep sanaıdy.
— Qazaqstan burynnan Ortalyq Azııadaǵy ózgeristerge eń ashyq memleket retinde tanymal, al bul konstıtýtsııalyq reforma eldiń sol abyroıyn asqaqtata túspek. Qazaqstannyń aımaqtaǵy ekonomıkalyq jáne saıası salmaǵy zor bolǵandyqtan, elde bolyp jatqan bul jańalyqtardy kórshi elder de, syrt kóz de únemi qalt jibermeı baqylap otyrady, — dedi Aızeks.
Professordyń paıymdaýynda bul reforma Qazaqstannyń memlekettik júıeni ilgeriletýge barynsha yntaly ekenin ańǵartady, dese de eldiń halyqaralyq deńgeıdegi abyroıy tek jańa Ata zańnyń qabyldanýymen ólshenbeıdi, bári onyń is júzinde qalaı oryndalatynyna tikeleı baılanysty.
— Jahandyq deńgeıde bul konstıtýtsııalyq reforma Qazaqstannyń memlekettik organdardy jańartýǵa jáne quqyqtyq ózgeristerge daıyn ekendiginiń kórinisi retinde baǵalanady. Biraq kez kelgen memleketke degen kózqaras tek qaǵazdaǵy zańdardyń mátinimen ǵana qalyptaspaıdy. Ol eń aldymen reformalardyń kúndelikti ómirde qalaı kórinis tabatynyna jáne bul ınstıtýtsıonaldyq ózgeristerdiń saıası úderisterdiń bir bóligine aınala alýyna baılanysty bolady, — dep túıindedi professor Aızeks.
Aıta keteıik, buǵan deıin, Brıýsselde elimizdiń jańa Konstıtýtsııasy tanystyrylǵanyn jazǵan edik.
