Konstıtýtsııalyq reforma: Elimizdi taǵy qandaı ózgerister kútip tur

Osy oraıda bıyl 1 shildeden bastap Qazaqstan jańa Konstıtýtsııalyq dáýirge qadam basty. Negizgi zań memlekettik qurylysty zaman talabyna saı ózgertken quqyqtyq irgetasqa aınaldy.

Jeti jylda ne ózgerdi?

- Keıingi jeti jyl ishinde Qazaqstan saıası jáne quqyqtyq jańǵyrýdyń mańyzdy kezeńinen ótti. Bul júıeli reformalar memlekettik basqarý tıimdiligin arttyrýǵa, ókildi ınstıtýttardy damytýǵa jáne azamattardyń quqyǵyn qorǵaý tetikterin nyǵaıtýǵa baǵyttaldy. Osy sharalardyń zańdy jalǵasy retinde 2026 jylǵy 15 naýryzda ótken jalpyulttyq referendým nátıjesinde qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýtsııasy boldy.

Bul kezeńdegi reformalardy jekelegen sheshimder jıyntyǵy retinde emes, memleket pen qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynastyń júıeli túrde jańarýy retinde qarastyrý qajet. 2022 jylǵy konstıtýtsııalyq reforma mańyzdy kezeń boldy. Ol memlekettik ınstıtýttar arasyndaǵy ókilettikter tepe-teńdigin ózgertip, Konstıtýtsııalyq Sotty qaıta qalpyna keltirdi. Azamattar óz quqyqtaryn qorǵaýdyń qosymsha tetigine, ıaǵnı normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń konstıtýtsııalylyq sáıkestigine qatysty máseleni kóterý múmkindigine ıe boldy, - dedi QR Ádilet vıtse-mınıstri Aıdar Jarylǵanov.

Onyń aıtýynsha, 2026 jylǵy 1 shildede jańa Konstıtýtsııanyń kúshine enýimen sapalyq turǵydan ózgeshe jańa kezeń bastaldy. Onyń mańyzy bılik organdaryn qaıta qurylymdaýmen ǵana shektelmeıdi. Ata zań memlekettiń damýyna jańa baǵdarlar belgilep, jeke adamǵa basa nazar aýdardy — adam qadir-qasıetin, quqyǵy men bostandyǵyn eń joǵary qundylyqtar retinde bekitti.

Jańartylǵan konstıtýtsııalyq modeldiń ózeginde Ádiletti Qazaqstan ıdeıasy jatyr, ol «Zań men tártip» qaǵıdatymen tyǵyz baılanysty. Bul qaǵıdatty tek qylmyspen kúresý nemese qoǵamdyq tártipti saqtaýmen ǵana shekteýge bolmaıdy. Onyń máni áldeqaıda aýqymdy: ol zań ústemdigin, zań aldyndaǵy teńdikti jáne sheshimderdi óz betinshe, negizsiz qabyldaýǵa tyıym salýdy qamtıdy.

- Zań qoǵamdyq qatynastardy retteý quraly ǵana emes, sonymen qatar ádildikti qamtamasyz etýdiń, adam quqyqtaryn qorǵaýdyń jáne memlekettiń jeke adamnyń ómirine negizsiz aralasýyn shekteýdiń tıimdi tetigi retinde qyzmet etýi tıis. Bul jerde zańǵa jańa fýnktsııalar júkteý týraly emes, memlekettik quqyqtyq saıasat aıasynda onyń mańyzdylyǵyn arttyrý týraly sóz bolyp otyr.

«Zań men tártip» uǵymy ózara jaýapkershilikti bildiredi: azamattar zańdy saqtaýǵa mindetti, al memleket óz ókilettigi aıasynda áreket etip, árbir adamnyń quqyǵyn qorǵaýǵa kepildik berýi qajet. Bul tásil naqty konstıtýtsııalyq kepildikterde kórinis tapqan. Máselen, Negizgi zań tsıfrlyq tehnologııalardyń damýy jaǵdaıynda jeke derekterdi qorǵaýdy kúsheıte tústi. Konstıtýtsııalyq deńgeıde jeke bas bostandyǵy men protsessýaldyq quqyqty qorǵaýdyń qosymsha tetikteri bekitildi, - dep túsindirdi vıtse-mınıstr.

Mundaı erejelerdiń maqsaty - jeke adamdarǵa aıqyn jáne tıimdi qorǵaý quraldaryn usyný.

Memlekettik bıliktiń zaman talabyna saı arhıtektýrasy

Jańa Konstıtýtsııa adam quqyqtaryna beriletin kepildikterdi nyǵaıtýmen qatar, memlekettik bılik arhıtektýrasyn da jańartty. Prezıdenttik basqarý nysanyn saqtaı otyryp, ol joǵary memlekettik organdardyń ókilettikterin jáne olardyń ózara is-qımyl tetikterin naqtylady. Eki palataly Parlamenttiń ornyna bir palataly Quryltaı óz jumysyna kiristi. Bul zań shyǵarý qyzmetin anaǵurlym úılesimdi uıymdastyrýdy jáne parlamenttik baqylaýdyń tıimdiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.

- Degenmen, zań shyǵarý protsesiniń jedeldigin arttyrý – óz aldyna túpki maqsat emes. Zańdar der kezinde ázirlenip, sapaly bolýy tıis, sondaı-aq bul qujattardyń oryndalýy qamtamasyz etilýi qajet. Sondyqtan zańnamalyq bastamalardy kásibı turǵydan ázirleý, quqyqtyq saraptama júrgizý jáne qoǵamdyq múddege qatysty sheshimderdi ashyq talqylaý erekshe mańyzǵa ıe bolady, - deıdi Aıdar Jarylǵanov.

Basqa ınstıtýtsıonaldyq jańalyqtardyń qataryna memlekettik bıliktiń turaqtylyǵy men sabaqtastyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan Vıtse-prezıdent laýazymyn engizý, sondaı-aq Qazaqstan Halyq Keńesin qurý jatady. Halyq Keńesi qoǵamdyq usynystardy zań shyǵarýshy organnyń qaraýyna engizýdiń qosymsha tetigin qamtamasyz etip otyr.

Mańyzdy zańdar

Osy jyly bul konstıtýtsııalyq erejelerdiń iske asýyn qamtamasyz etý úshin aýqymdy zań shyǵarý jumystary qajet boldy. Jańa Konstıtýtsııany júzege asyrýdyń birinshi kezeńi aıasynda memlekettik basqarýdyń jańartylǵan júıesi úshin quqyqtyq negiz qalaıtyn bes derbes konstıtýtsııalyq zań qabyldandy.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti týraly» konstıtýtsııalyq zań Prezıdent pen Vıtse-prezıdenttiń quqyqtyq mártebesi men ókilettikterin retteıdi. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Quryltaıy jáne onyń depýtattarynyń mártebesi týraly» zań bir palataly zań shyǵarýshy organnyń uıymdastyrylýy men ókilettigin, sondaı-aq onyń depýtattarynyń quqyqtyq mártebesin jáne qyzmetin retteıtin negizgi qaǵıdalardy aıqyndady.

«Qazaqstan Halyq Keńesi týraly» konstıtýtsııalyq zań jańa konsýltatıvtik organnyń mártebesi men jumys tártibin naqtylady. Bul organnyń mindeti – qoǵamdyq dıalogty damytý jáne memlekettik kún tártibin qalyptastyrýǵa azamattardyń qatysýyna yqpal etý.

Taǵy eki konstıtýtsııalyq zań — «Qazaqstan Respýblıkasy astanasynyń mártebesi týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly» qujattar elorda mártebesi men memlekettiń aýmaqtyq uıymdastyrylýynyń quqyqtyq negizderin aıqyndady.

Sonymen qatar, qoldanystaǵy toǵyz konstıtýtsııalyq zań, 15 kodeks jáne 51 zań jańa Konstıtýtsııaǵa sáıkestendirildi. Osylaısha, qysqa merzim ishinde jańa konstıtýtsııalyq jaǵdaılarda memlekettik ınstıtýttardyń jumys isteýi úshin qajetti quqyqtyq negiz qalyptastyryldy.

- Atap aıtqanda, Konstıtýtsııa men ony qamtamasyz etetin zańdardyń qabyldanýy reformanyń aıaqtalǵanyn bildirmeıdi. Eger birinshi kezeń negizinen ınstıtýtsıonaldyq ózgeristerge baǵyttalǵan bolsa, ekinshi kezeń azamattardyń quqyǵy men múddesine tikeleı qatysty zańnamany qaıta qaraýdy kózdeıdi.

Qazirgi ýaqytta Ádilet mınıstrliginiń úılestirýimen memlekettik organdar qoldanystaǵy zańnamany jańa konstıtýtsııalyq erejelerge sáıkestendirý maqsatynda taldaý júrgizip jatyr. Bul protsess termınderdi jaı ǵana formaldy túrde almastyrýmen shektelmeıdi, - dedi vıtse-mınıstr.

Máselen, derbes derekterdi qorǵaýǵa qatysty konstıtýtsııalyq kepildik osy derekterdi zańsyz paıdalanýdyń aldyn alatyn tıimdi tetiktermen nyǵaıtylýy tıis. Al jeke bas bostandyǵyna beriletin kepildikter tek qaǵaz júzinde ǵana emes, sondaı-aq is júrgizý áreketterin júzege asyrý barysynda da naqty iske asýy qajet. Osy turǵydan alǵanda, jańa Qylmystyq jáne Qylmystyq is júrgizý kodeksterin ázirleý jumystary erekshe nazarǵa alynǵan. Bul rette qylmyspen kúresý men adam quqyǵyn qorǵaý arasyndaǵy teńgerimdi qamtamasyz etý óte mańyzdy.

- Sonymen qatar, Ádilet mınıstrligi Qazaqstannyń quqyqtyq júıesin damytýdyń strategııalyq baǵyttaryn aıqyndaýǵa arnalǵan jańa formattaǵy Quqyqtyq saıasat doktrınasyn ázirlep jatyr. Onyń maqsaty — jańa Konstıtýtsııa qundylyqtaryna negizdele otyryp, zańnamany jetildirýge qatysty biryńǵaı tásilderdi qalyptastyrý.

Túptep kelgende, konstıtýtsııalyq reformalardyń tıimdiligi qabyldanǵan zańdardyń sanymen emes, azamattardyń óz quqyǵyn júzege asyrý jáne qorǵaý múmkindigimen, memlekettik organdar qabyldaǵan sheshimderdiń negizdiligimen, sondaı-aq qoǵamnyń quqyqtyq ınstıtýttarǵa degen senim deńgeıimen aıqyndalady. Sondyqtan «Zań men tártip» qaǵıdatynyń tájirıbelik máni men jańa Konstıtýtsııanyń basty mańyzy osynda jatyr. Atap aıtqanda adam quqyǵy, zań ústemdigi jáne memlekettiń jaýapkershiligi ózara tyǵyz baılanysqan Ádiletti Qazaqstan negizin nyǵaıtýǵa erekshe ekpin qoıylyp otyr, - dedi vıtse-mınıstr.