Konstıtýtsııalyq komıssııa otyrysynda partııalar qandaı usynys aıtty
ASTANA. KAZINFORM − Elordada Konstıtýtsııalyq reforma jónindegi komıssııanyń otyrystary ótip jatyr jáne búgin Parlamenttegi saıası fraktsııalardyń jetekshileri sóz sóılep, óz usynystaryn bildirdi. Kazinform agenttigi Konstıtýtsııalyq komıssııanyń úsh otyrysynda eldegi saıası partııalar bildirgen oı-pikirler men men usynystaryna sholý jasap kórdi.
AMANAT partııasy fraktsııasynyń jetekshisi Elnur Beısenbaev otyrystyń alǵashqy kúni Konstıtýtsııada otbasy men neke uǵymdaryn kúsheıtip, tek qana er men áıeldiń arasyndaǵy teń, erkin jáne ózara jaýapkershilikke negizdelgen qundylyq retinde naqty bekitý kerektigin usyndy.
Elnur Beısenbaev qazirgi Konstıtýtsııada otbasyny, ana men balany qorǵaý kepildigi berilgenin, alaıda eń mańyzdysy — nekeniń naqty anyqtamasy joq ekenin basa aıtty.
— Al búginde álemde negizgi uǵymdardyń bulyńǵyrlanýy tek otbasy ınstıtýtynyń álsireýine ǵana emes, qoǵamnyń moraldyq baǵdarynan aıyrylýyna da ákep soqqanyn kórip otyrmyz. Álemdik tájirıbe memleketterdiń ártúrli jolmen damıtynyn kórsetedi, alaıda olardyń basym kópshiligi otbasynyń strategııalyq mańyzyn tereń túsinedi. Kóptegen elderdiń Konstıtýtsııalarynda otbasy jáne er men áıel arasyndaǵy neke uǵymdary naqty aıqyndalǵan. Tipti basqarý júıesi alýan túrli elderde otbasy keıingi ysyrylatyn másele emes, qoǵamnyń irgetasy retinde qarastyrylady. Sondyqtan Ata zańda neke — tek er men áıeldiń arasyndaǵy odaq ekenin bekitý usynylady, — dedi Májilis depýtaty.
Búgin Elnur Beısenbaev Parlamentte barlyq fraktsııa ókilderinen teń quralatyn jáne olardyń barlyǵyn qamtıtyn turaqty saraptamalyq-quqyqtyq komıtet qurýdy usyndy.
− Menińshe, bul bastamany osynda Parlamenttik fraktsııa basshylary da qoldaıdy dep senemin. Qoǵamda bolashaq Parlament depýtattarynyń sany boıynsha da ártúrli pikir bar. Degenmen, jumys tobynyń 145 depýtat bolýy qajet degen sheshimi búgingi saıası ahýalǵa da, qoǵamnyń suranysyna da naqty saı, − dedi Májilis deptýtaty.
Sonymen birge Amanat fraktsııasynyń depýtaty, Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraıymy Snejanna Imasheva «Jalpy erejeler» atty birinshi bóliminiń ataýyn «Konstıtýtsııalyq qurylys negizderi» dep ózgertýdi, Konstıtýtsııanyń 1-babyn jańa tarmaqpen tolyqtyryp, onda «Qazaqstan Respýblıkasy adamı kapıtaldy, bilim berýdi, ǵylymdy, ınnovatsııalardy jáne mádenıetti memleket qyzmetiniń strategııalyq negizi dep tanıdy» dep bekitýdi usyndy.
«Aq jol» demokratııalyq partııasy fraktsııasynyń jetekshisi Azat Perýashev Prezıdenttiń bir palataly Parlamentke kóshý jónindegi bastamasyna nyq qoldaý bildirgenin eske saldy. Tipti «Aq jol» partııasy Parlamentti reformalaý jónindegi Jumys tobynyń kezeńinde 50-den astam usynys joldaǵan.
− Eki palataly Parlament — federaldyq memlekettik qurylym ınstıtýty, onda Senattyń mindeti — federatsııa sýbektileriniń zańnamasyn úılestirý. Al Qazaqstan — biryńǵaı zańdary men erejeleri bar ýnıtarlyq memleket. Eldiń ártúrli óńirindegi adamdardyń ómir súrýi men memlekettik qyzmetter sapasyna birdeı kepildik berilip, qorǵalýyna umtylamyz. Bul turǵyda óńirler men olardyń turǵyndarynyń múddeleri teń dárejede saqtalýy tıis, — dedi depýtat.
Sonymen birge, «Aq jol» partııasy azamattar men bıznestiń jekemenshik quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtýdi usyndy. Partııa basshysy olardyń bank operatsııalary men salymdary qupııalyǵynyń buzylý jaǵdaılary alańdaýshylyq týdyratynyn aıtty.
− Azamattar men bıznestiń qarjylyq jaǵdaıyna qatysty derbes derekterdiń jetkilikti deńgeıde qorǵalmaı otyrǵany baıqalady. Qazirgideı jappaı tsıfrlandyrý men derekterdiń taralap ketý qaýipi joǵary kezeńde buǵan jol bermegen jón. Atalǵan máseleler kásipkerlik kepildikteri men bostandyqtaryna qatysty konstıtýtsııalyq quqyq normalaryn keshendi túrde qarastyrýdy aıǵaqtaıdy. Memleket basshysynyń ótken jyldyń 8 qyrkúıegindegi Joldaýynda Bas prokýratýraǵa bıznesti qoldaýdy kúsheıtý jáne ınvestıtsııalardy qorǵaý jónindegi arnaıy komıtet qurý týraly tapsyrmasy da kezdeısoq emes. Osyǵan baılanysty «Aq jol» partııasy azamattar men bıznestiń jekemenshik quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan konstıtýtsııalyq kepildikterdi ulǵaıtýdyń mańyzdy elementi retinde bank qupııasyn jeke jáne iskerlik kelissózdermen kez kelgen baılanys qúraldary, onyń ishinde tsıfrlyq tehnologııalar arqyly beriletin hat almasý qupııasyn konstıtýtsııalyq qorǵaýdy kúsheıtýdi usynady, — dedi Azat Perýashev.
«Respublika» partııasy fraktsııasynyń jetekshisi Aıdarbek Qojanazarov 2019 jyldan beri Qazaqstan keshendi ózgeristerden ótkenin, eldegi basqarý tásili birtindep jańaryp, jabyq sheshim qabyldaý modelinen — ashyqtyqqa bet burǵanyn atap ótti.
Sondaı-aq, zań jobalaryn úsh kezeńnen ótkizý bastamasy onyń jan-jaqty talqylanyp, sapaly qujatqa aınalýyna negiz bolatynyn aıtýda. Bul tájirıbe AQSh, Kanada, Germanııa, Shvetsııa, Norvegııa, Avstrııa sekildi memleketterde de bar.
− Konstıtýtsııalyq reforma − elimizde júrgizilip jatqan saıası jańǵyrýdyń zańdy jalǵasy. Memleket isinde sheshimdi tez qabyldaý kóp eldiń ekonomıkalyq artyqshylyǵyna aınaldy. Kapıtal, tehnologııa jáne adamı resýrstar úshin jahandyq báseke jaǵdaıynda jaıbasarlyqqa jol berýge bolmaıdy. Biz sheshim qabyldaýdyń kúrdeli ári uzaq protsessterinen ótip jatqanda, basqa elder basqarý júıelerin tez beıimdep, jobalaryn júzege asyryp, ınvestıtsııa tartyp úlgeredi, − dedi Aıdarbek Qojanazarov Konstıtýtsııalyq komıssııasynyń úshinshi otyrysynda.
Onyń aıtýynsha, halyq memleketten eń aldymen túsinikti erejelerdi, sheshimderdiń ýaqytyly oryndalýyn jáne qabyldanǵan sheshimder úshin naqty jaýapkershiliktiń bolýyn kútedi. Osyndaı talaptar ǵana eldiń damýyna jáne qoǵamnyń memleketke degen seniminiń nyǵaıýyna negiz bolady.
Óz kezeginde «Aýyl» partııasy fraktsııasynyń jetekshisi Serik Egizbaev Konstıtýtsııanyń preambýlasyn jańa redaktsııada «Biz, Qazaqstan birtutas halqy, tabıǵatqa uqypty qaraýdyń mańyzdylyǵyn tanı otyryp, bolashaq urpaq aldyndaǵy joǵary jaýapkershiligimizdi sezine otyryp, osy Konstıtýtsııany qabyldaımyz» degen ustanymdy qoldaıtynyn jetkizdi.
− Sondaı-aq 31-bapqa azamattardyń tabıǵatty saqtaý mindetin engizip, memlekettiń qorshaǵan ortany qorǵaý maqsatyn aıqyndaýdy, al laýazymdy tulǵalardyń ekologııalyq derekterdi jasyrǵany úshin jaýapkershiligin kúsheıtýdi qajet dep sanaımyz. 61-bap boıynsha Quryltaıǵa qorshaǵan ortany qorǵaý zańdaryn retteý quziretin berý bizdiń ekologııalyq saıasatymyzǵa konstıtýtsııalyq kúsh beredi dep bilemin. Bul usynystar keler urpaq aldyndaǵy bizdiń jaýapkershiligimzdi naqty aıqyndaıdy, − dedi Serik Egizbaev.
Qazaqstan Halyq partııasynyń jetekshisi Magerram Magerramov eldi jańartýdyń negizgi elementteriniń biri — proportsıonaldy negizde qurylatyn bir palataly Parlament qurý jónindegi usynys ekenin aıtty. Partııanyń pikirinshe, bul usynys saıası dıskýssııany jandandyryp, partııalardyń memlekettik saıasatqa áserin kúsheıtýge múmkindik beredi.
− Bir palataly Parlamentte proportsıonaldy saılaý júıesi — sózsiz, saıası partııalardy nyǵaıtý, olardyń memlekettik saıasatqa yqpalyn arttyrý. Kóppartııalyq ókildik — ókildik demokratııanyń kórsetkishi jáne saıası júıeniń turaqtylyǵynyń negizi. Jańa parlamenttik júıe zań shyǵarýshy organnyń yqpalyn kúsheıtedi jáne saıası júıeniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi, al «Zań men Tártip» qaǵıdatyn Konstıtýtsııada bekitý azamattardyń quqyqtary men mindetteriniń teńgerimdi úılesimin qalyptastyrady, − dedi M. Magerramov.
Depýtattyń aıtýynsha, zań tártipsiz kúshin joǵaltady, al zańsyz tártip ozbyrlyqqa aınalady. Sondyqtan «Zań men Tártip» — ádiletti qoǵamnyń ajyramas quramdas bólikteri jáne azamattardyń qaýipsizdigi men erkindiginiń kepili.
Jalpyulttyq sotsıal-demokratııalyq partııa fraktsııasynyń jetekshisi Ashat Raqymjanov konstıtýtsııalyq reforma memlekettik bılikti barynsha ashyq, qoǵam aldynda esep beretin jáne azamattarǵa jaqyn etýge baǵyttalǵanyn atap ótti.
Sondaı-aq ol reformanyń tıimdiligi jańa ınstıtýttardyń sanyna qaraı emes, azamattardyń ómirindegi naqty ózgerister arqyly baǵalanýǵa tıis ekenin atap ótti.
− Adam quqyqtary men bostandyqtaryna beriletin kepildikterdi keńeıtý, sonyń ishinde zańda belgilengen rásimderdi saqtaı otyryp, beıbit jınalystar ótkizý quqyǵyn qamtamasyz etý mańyzdy. Biz Konstıtýtsııany Konstıtýtsııa úshin ózgertip otyrǵan joqpyz. Biz Konstıtýtsııany adam úshin ózgertip otyrmyz, — dedi ol.
Depýtat Qazaqstanda júrgizilip jatqan reformalardyń álemdegi demokratııalyq protsesterge saı keletinin jáne halyqaralyq sotsıal-demokratııalyq qaýymdastyq tarapynan qoldaý tabatynyn aıtty.
— Bul eldegi konstıtýtsııalyq ózgeristerdiń oqshaý saıası eksperıment retinde emes, jahandyq demokratııalyq transformatsııanyń bir bóligi retinde qabyldanyp otyrǵanyn kórsetedi, — dedi Májilis depýtaty.
Aıta keteıik, Konstıtýtsııalyq reformalar jónindegi komıssııanyń kelesi otyrysy 28 qańtarda ótedi.