Konstıtýtsııa boıynsha ómir súrý - azat adamdardyń artyqshylyǵy - respýblıkalyq basylymdarǵa sholý

***

Keshe elordadaǵy Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen «Konstıtýtsııa - memlekettiń demokratııalyq damýynyń negizi» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferentsııanyń ashylýy ótti. Shara Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasynyń 15 jyldyǵyna arnaldy. Konferentsııaǵa qatysýshylardyń aldynda sóılegen sózinde, Prezıdent, Otanymyzdyń sońǵy 15 jyldyń ishinde qol jetkizgen jetistikterdiń barlyǵy bul - Konstıtýtsııanyń zańnamalyq bazasynda qabyldanǵan naqty áreketiniń jemisi ekenin atap kórsetti. Elbasynyń osy alqaly jıynda sóılegen sózi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń senbilik nómirinde jarııalandy. «Qazaqstan halqy osydan 15 jyl buryn tarıhı tańdaý jasap, baǵyt-baǵdaryn, júrer jolyn aıqyndady. Elimiz 1995 jyly óziniń talǵam-talqysynan ótken basty qujatyn - tól Konstıtýtsııasyn júrek qalaýymen qabyldady. Jasampazdyqtyń jańylmas jarǵysy bolǵan Konstıtýtsııa bizdiń barsha jarqyn isterimizdiń qaınar bastaýyna aınaldy. Qasterli qundylyǵymyzdyń qaǵıdattaryn buljytpaı oryndaýdyń nátıjesinde biz qysqa merzimde myzǵymys memlekettigimizdi ornatyp, táýelsizdigimizdi tuǵyrly ettik. Ata Zań táýelsizdigimiz ben tutastyǵymyzdyń kepili retinde bizdiń birligimizdi bekemdep, eldegi turaqtylyq pen tatýlyqtyń berik tutqasy boldy. Konstıtýtsııa - memlekettik bıliktiń qaınar kózi - halyqtyń ózi ekenin aıqyndady. Jańa Konstıtýtsııa qabyldaý arqyly Qazaqstan jańa dáýirge qadam basty. Osy mereıli mejege bıyl 15 jyl tolyp otyr. Búgingi konferentsııanyń osy aıryqsha mereke qarsańynda ótkizilýi onyń mańyzyn arttyra túsedi dep esepteımin», dedi QR Prezıdenti.

«Kásipkerlik kedergisiz damýy tıis». «Egemen Qazaqstan» gazetiniń búgingi nómirinde osy taqyryppen jaryq kórgen maqala Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrligi, Aqtóbe oblysynyń ákimdigi jáne "Damý" kásipkerlikti damytý qorynyń uıymdastyrýymen Aqtóbede ótken "Bıznestiń jol kartasy-2020" baǵdarlamasyn júzege asyrý barysy jáne ákimshilik kedergilerdi qysqartý" atty respýblıkalyq kóshpeli keńeske arnalǵan. Alqaly jıyn jumysyna Premer-Mınıstrdiń orynbasary Erbol Orynbaev, oblystyq ákimdikterdiń ókilderi, aýdan ákimderiniń orynbasarlary, jeke kásipkerler, qarjy jáne bank salasynyń qyzmetkerleri qatysty. Basylymnyń jazýynsha, ústimizdegi jyldyń jeti aıynda oblysta ónim óndirý anaǵurlym artqan. Sondaı-aq, salyq jáne basqa tólemderdiń túsimi de arta túsken. Oblysta turǵyn úıdi paıdalanýǵa berýde de ilgerileýshilik bar. Tutyný baǵalarynyń ındeksi de respýblıkalyq deńgeıden biraz tómen. Bıyl oblys ishki jalpy ónim óndirýdi 6 mlrd. AQSh dollaryna jetkizýge baǵyt ustaýda. Bıyl 43 ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq joba júzege asyrylady dep kútilýde. Orta jáne shaǵyn bıznesti damytý, ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq jobalardy júzege asyrý arqyly 25 myń jańa jumys oryndaryn ashý kózdelýde.

***

«...demokratııalyq qoǵamnyń eń negizgi irgetasy bolyp sanalatyn jergilikti ózin-ózi basqarý ınstıtýty bizde múlde joq. Formaldy turǵyda zańdastyryp qoıǵanmen, ol ınstıtýt atqarýshylyq bıliktiń tikeleı qaramaǵynda. Bul eki máseleni tolyqtaı sheshpeı, Ata Zańymyzda bekitken demokratııalyq, quqyqtyq qoǵam qurý maqsatymyzdyń is júzine asýy alystaı beredi». Bul pikirdi belgili zańger, quqyqtanýshy, «Ádilet» partııasynyń tóraǵasy Maqsut Nárikbaev «Alash aınasy» gazetine bergen suhbatynda bildirgen. Ol memleket zańdardyń oryndalýy taza bolǵan jaǵdaıda ǵana damıdy jáne transformatsııalyq kezeńde Konstıtýtsııanyń túrli qajettilikterge baılanysty taǵy da ózgerister men tolyqtyrýlarǵa ushyraýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaıdy.

Elbasynyń túrli saltanatty sharalarda sóıleıtin sózderin kim qalaı qabyldap júr? Jýrnalıst Aıbyn Baqytulynyń paıymdaýynsha, Memleket basshysynyń baıandamalary men quttyqtaý sózderi qatardaǵy lebiz bildirý emes, ol - eldiń damýyna qatysty mańyzdy qujat, olar táýelsiz el tarıhyna jazylyp qalyp jatyr. Sondaı-aq Elbasynyń ár sózi rýh pen jigerge, tereń maǵynaǵa, ıdeıaǵa toly. Kemel keleshek úshin aıtylatyn oılardyń kórkemdigi óz aldyna. Keıde jurt aldynda jattandy sóz aıtqanyna masattanyp júretin ákimqaralar Elbasydan úlgi alsa...

Konstıtýtsııada aqaý bolsa, halyqtan maza qashady nemese kerisinshe, halyqtan maza qashsa, Konstıtýtsııa zardap shegedi. Bul tirkestiń naqty ómirdegi mysalyn kórshi Qyrǵyzstan kórsetip berdi. Táýelsizdik alǵaly bul elde eki ret konstıtýtsııa qabyldanǵanyna qaramastan, Ata zańǵa óte kóp túzetý engizildi. Osy jyldyń kókteminde bastalǵan tóńkerister jergilikti zańdar júıesiniń tynyshtyǵyn taǵy buzdy. Endi ara-tura Qyrǵyzstannyń parlamenttik qurylymdaǵy elge aınalýy sóz bolyp júr. Bul jaǵdaı taǵy da ata zańnyń qadir qasıetin qashyryp, halyqtyń referendýmyna usynylýy múmkin. Degenmen konstıtýtsııany aıaqasty etý avtorıtarly kelbeti bar elderde ǵana emes, álemniń aldyńǵy qatarly elderiniń tarapynan da oryn alyp jatady. Mysaly, osydan eki jyl ǵana buryn Kanadadaǵy basqarýshy partııa eldiń negizgi qujatyn aıaqasty etip, óz quzyretinen tys áreketke barmaq bolǵany álemdik qaýymdastyq tarapynan «konstıtýtsııalyq daǵdarys» retinde baǵalanyp, úlken daýǵa aınaldy. Konstıtýtsııasyn talaq etken elderdiń taǵdyry ne boldy? Ata zań merekesi qarsańynda jýrnalıst Sáken Kókenovtiń saraptamasy osy jaıynda.

***

«Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qorynyń ınnovatsııalyq-tehnologııalyq damý saıasaty ulttyq kompanııalardyń jumysyna engizilmek. «Aıqyn» gazetiniń jazýynsha, bul týraly keshe Qaırat Kelimbetov qor quramyna kiretin ulttyq kompanııa basshylarynyń І Innovatsııalyq sammıtiniń ashylý saltanatynda málim etken.

«Onyń aıtýynsha, qordyń ınnovatsııalyq-tehnologııalyq saıasaty elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq baǵdarlamasyn júzege asyryp, munaı-gaz, otyn-energetıka, temirjol, telekommýnıkatsııa, atom energetıkasy jáne áýe tasymaly salalarynyń modernızatsııasyna basymdyq beredi. Sóıtip, holdıng quramyndaǵy "QazMunaıGaz", "Qazaqstan temir joly", "QazAtomónerkásip", "Kegok", "Qazaqtelekom" syndy ulttyq kompanııalarmen birge, birinshi deńgeıdegi - 42, ekinshi deńgeıdegi - 113, úshinshi deńgeıdegi - 186, sonymen qatar tórtinshi deńgeıdegi - 63 enshiles jáne táýeldi uıymdardyń jumys tártibine zaman talabyna saı tıimdi tásilderdi engizedi», dep jazady basylym. Jarııalanymnyń tolyq nusqasyn oqyǵyńz kelse, gazettiń senbilik sanynda jaryq kórgen «Qujat jobasy qyrkúıek aıynda talqylanady» degen maqalaǵa nazar salyńyz.

On bes jyl buryn Qazaqstannyń qazirgi Konstıtýtsııasy qabyldandy. Osy ýaqyt aralyǵynda elimizdiń negizgi zańy respýblıka damýynyń basty tetigine aınala aldy ma? Konstıtýtsııaǵa degen el ishindegi qurmet qandaı? Bul saýaldardyń jaýabyn bilgińiz kelse, «Aıqyn» gazetiniń dástúrli «Aq sóıle» aıdarynda basylym tilshisiniń suraqtaryna tuşymdy jaýap bergen Qazaqstan Konstıtýtsııalyq Keńesi Apparaty basshysy Álibek Temirbekovtiń suhbatyna nazar aýdaryńyz. «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasy halyq úshin jazylǵan. Sondyqtan qazirgi kezde eń bastysy Konstıtýtsııaǵa saı ómir súrip, eńbek ete bilý kerek. Memleketimizdiń damýyna, halqymyzdyń ósip-órkendeýine, ekonomıkamyzdyń nyǵaıýyna Ata zańymyzdyń qosar úlesi zor!», deıdi Á.Temirbekov.

***

«Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń búgingi sanynda QR Konstıtýtsııalyq keńes tóraǵasy Igor Rogovtyń suhbaty «Konstıtýtsııa - ne zastyvshıı tekst, a jıvoı dokýment» degen taqyryppen jaryq kórdi. Onda konstıtýtsııamyzdyń qalyptasý kezeńderi, eldiń quqyqtyq damýyndaǵy Tuńǵysh Prezıdent - Ult Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń róli jáne negizgi zańnyń áleýeti jaıynda keńinen baıandalǵan.