Kóńil qusy ásem án - Kompozıtor Áblahat Espaev jaıly tolǵanys

Jomart Qostanaı dalasynyń tynys-tirshiligine bir sát qulaq túrip, erkeleı esken samal jeldiń, sybdyrlaǵan japyraqtyń, syldyraı aqqan bulaq úni men alýan túrli áýenge salǵan qustar ánin tyńdaý sanaly adamǵa oı salsa kerek.

Al janynan án shyǵaryp, tyńdaýshysyn tamsandyrǵan erekshe daryn ıeleriniń shabytty shaqtary bir ǵanıbet qoı.

Búgingi áńgime etkeli otyrǵan óner ıesi halqymyzdyń án ónerine aıshyqty iz qaldyrǵan, shyǵarmalary babalar únimen jalǵasyp jatqan kompozıtorymyz - Áblahat Espaev.

Árıne, án shyǵarý, tyńnan jańa dúnıeni ómirge ákelý ońaı emes. Bul aqyn men kompozıtordyń taqyryptyń beımálim syryna boılaı bilgen jankeshti eńbeginiń jemisi.

Ómirge ǵashyq bala júrek dala tósinen óner saýyp, aıaýly anasy Zylıhanyń dombyramen qosyla salǵan ásem ánderinen nár alǵan.

Áblahattyń ákesi Smaǵul ataqty Ybyraı Altynsarınmen atalas, aǵaıyndy adam eken. Sodan bolar ol kisi de bala tárbıesine erekshe kóńil bólgen aýyl adamy bolatyn. Anasy jastaı qaıtys bolǵan soń asharshylyq jyldary saıası ózgeristen seskengen Smaǵul alty jasar Áblahatty ertip, Jambyl oblysy Merkege, keıin Shý aýdanynyń «Alǵa» aýlyna qonys aýdarady. Sóıtip qasıetti Áýlıeata jeri Smaǵul qarııanyń áýletiniń tamyr jaıǵan qutty mekenine aınalady.

Áblahat mektep bitirer jyly ustazynyń óleńine «Týǵan el» ánin shyǵarǵanda aýyl adamdary birden úırenip alyp, áýelete shyrqaǵan desedi.

Kókireginde tunyp turǵan óner halyqtyń kıeli únine ulasqan Áblahat buǵanasy qatpasa da 1943 jyly erlermen birge Uly Otan soǵysyna attanady. Keıin sol jyldardy tolǵana eske alyp, «Dnepr týraly jyr» ánin shyǵarady. Bul ánniń óleńin óz kezinde aqyn Syrbaı Máýlenov jazǵan-dy.

Soǵys kezinde Reseıdiń Mogılev qalasyndaǵy joǵary áskerı ýchılışeni bitirgen ol úsh jyldaı Kavkazda aımaqtyq áskerı akademııada ustazdyq etedi.

Áblahat áskerden oralǵan soń aýylǵa kelip, ustazdyq eńbegin jalǵastyrady. Kóp uzamaı Nazym esimdi qyzben bas qosyp, otaý qurady. Jan dúnıesine maza bermegen jastyqtyń oty laýlaǵan ásem ánder birtindep ómirge keledi. Bilimsiz óner ushtaýdyń qıyn ekenin túsingen Áblahat 1951-53 jyldary Almaty konservatorııasyna Vasılıı Velıkanovtyń klasyna oqýǵa túsedi. Almatyda páter jaldap turatyn bolashaq kompozıtor balaly-shaǵaly bolǵan soń oqýyn ári qaraı jalǵastyra almaı, Qazaq radıosynyń mýzyka redaktsııasyna qyzmetke ornalasady. Halyq aqyny Muzafar Álimbaevtyń esteliginen:

- Qazaq radıosynyń mýzyka redaktsııasynyń bastyǵy Maqsutbek Maıshekınniń kabınetinde Áblahat Espaevpen jaqynyraq tanystym. Maıdanger ofıtser eken. Jasy menen bir jas kishi, úıli-barandy, kishkentaılary bar eken. Men áli súrboıdaqpyn. Men oǵan:

- Atyń qyzyq eken, Áblahat... Ábilhaıat.

- Seniń atyń da qazaqtyń tól aty emes qoı,- dedi Áblahat.

- Seniń atyń tym aıǵaılap tur eken, ómirsheń qudaı, ǵumyrly qudiret- dedim.

- Paı, paı, ásem án shyǵaratyndar, mensiz de aspanǵa samǵaıdy, mensiz de...- dedi ol.

- Qudaı qossa ónerimen aspanǵa samǵaıtynnyń ózi, osy Áblahat!- dedi Maqsutbek.

1954 jylǵa deıin jastyqtyń seıil-serýeninde jıi kezdesip, dýyldasyp júrgenmen «meniń óleńime án jazshy» dep men de qıylǵanym joq.

Meniń Ádilhan Qaıyrjanov degen aıaýly dosym boldy. Soǵan ázildep shyǵarǵan óleńim edi. Men bul óleńimdi dosymnyń albomyna jazyp bergem. Ol «Óziń de jigit qyzyqsyń» degen óleń. Bir kúni túski as ishýge Áblahat, Sydyq úsheýmiz dýmanhanaǵa bara qaldyq. Áńgime barysynda Ádilhan jaıly aıtylǵanda esime túsip, Sydyq pen Áblahat án jazbaqshy boldy. Jyrym kelte bolǵan soń ortasyn bir aýyz qosyp aldy. Eki án osy kúnge deıin aıtylady. Biri jıi, biri sırek. Osydan keıin Áblahat ekeýmizdiń óner yntymaqtyǵymyz bastaldy.

Áblahat ánderine men onsha kóp jazǵan joqpyn. «Jańarǵan dala», «Bizdiń aýyl qyzdary», «Biz keshegi soldattar» jáne taǵy basqa ánder.

Kóp bolyp shóp bolǵansha, az bolyp, saz bolǵany jaqsy ǵoı,-dep edi aqyn aǵamyz.

Áblahat vokaldyq mýzyka janrynda án-romans, ballada, horǵa arnalǵan shyǵarmalardy kóp jazdy. Onyń «Marjan qyz», «Áli esimde», «Saǵynysh eken bala kez», «Jaıyq qyzy» (Z.Qabdolov), «Aq sáýle" (sózi Q.Amanjolovtiki), «Qazaq chastýshkasy" (M.Álimbaev), «Shofer keldi qyrmanǵa" (T.Ysmaıylov), «Qyz qýý" (Q.Shańǵytbaev), «Beıbitshilik saqtalady" (N.Shákenov), «Respýblıka týraly jyr" (І.Mámbetov), «Torǵaı tolǵaýy", «Jankeldın otrıadynyń áni" (Ǵ.Qaıyrbekov), «Soldat sálemi" (N.Shákenov), «Tobyl tolqyny" (S.Turǵynbekov), «Saǵynysh eken bala kez" (O.Áýbákirov), «Óziń de jigit, qyzyqsyń" (M.Álimbaev), «Qyz ázili" (Q.Shańǵytbaev), «Jigit jaýaby" (Á.Jámishev), «Ustazym" (N.Shákenov), «Qaıdasyńdar, dostarym" (Á.Dúısenbıev) ánderiniń qaı-qaısy myńdaǵan tyńdaýshynyń júreginde jattalǵan sátti týyndylar.

Ánniń baǵyn ashý ánshige baılanysty desek, ánshi Zeınep Qoıshybaeva Áblahat ánderin sheber oryndaı bildi. Zeınep apaı kompozıtor jaıly aıtqan esteliginde:

« Men Áblahat aǵany án salyp, sahnaǵa shyǵa bastaǵannan bilemin. Aǵaıdyń ánderiniń jeńil oryndalýy, aıtar oıy, jeter bıigi maǵan túsinikti de jáne meniń án ólkesindegi órisime jaqyn. Sondyqtan da men Áblahat ánderin árýaqyt súıip oryndaımyn. Kompozıtordyń aıtar oıyn tyńdaýshyǵa tolyq jetkizýge tyrysamyn. Qustyń eki qanaty sekildi ánshi men kompozıtor árdaıym yntymaqtas, odaqtas bolýy kerek. Sonda ǵana kompozıtor halyq kóńilinen shyǵatyn ánder jazady. Ondaı ándi ánshiler qumarlana aıtyp, kompozıtor órnektegen ándi aınytpaı túsirýge tyrysady» dep edi.

Kezinde halyq kompozıtory Nurǵısa Tilendıev: «Áblahat ánnen taý turǵyzdy. Ol uly kompozıtor» dep daryndylyǵyn moıyndaǵan bolatyn.

Áblahat Espaevtyń «Odaǵym baqyt ordasy» áni óz kezinde Máskeýde ótken án baıqaýynda jeńimpaz atansa, «Marjan qyz» áni Japon elinde arnaıy kúıtabaqta jaryq kórdi.

Kompozıtor dramalyq shyǵarmaǵa mýzyka jazdy. Beıimbet Maılınniń «Shuǵa», Qasym Amanjolovtyń «Dosymnyń úılenýi», Sadyqbek Adambekovtyń «Kún men kóleńke», Ábdilda Tájibaevtyń «Toı», Isa Baızaqovtyń «Aqbópe» poemasy boıynsha qoıylǵan spektaklge áýen jazyp, kópshilik kóńilinen shyqty.

Áblahat Espaevtyń «Ánder», «Aq sáýle», «Tań juldyzy» atty án jınaqtary ár jyldary baspadan jaryq kórdi.

Óner ıesiniń Abaı óleńderine jazǵan «Ózgege kóńilim toıarsyń», «Men sálem jazamyn», «Іshim ólgen syrtym saý», «Bararsyń qaıda, qaıda sen», án-romanstary Abaı ánderimen úndes. Sondaı-aq «Gúldengen ólke», «Qazaqstan nurly aımaq», «Sáýletti Qazaqstan» sekildi án -hory bar.

Áblahat Espaevty alǵash daryn ıesi dep tanyǵan belgili kompozıtor Latıf Hamıdı jas talapkerge aq jol siltep, tabıǵı daryndylyǵyn moıyndaǵan.

Áblahat pen Nazymnyń tálim-tárbıesin kórgen bes bala Seıitjan, Bolat, Gúlmıra, Gúlsim jáne Káýken áke jolyn qýmady, olar basqa salanyń joǵary bilimdi mamandary.

Áke jaıly sóz qozǵaǵanda tolqı túsip áńgimege aralasqan Gúlsim qazir tolysqan shaǵynda. Olaı bolsa, Gúlsim Áblahatqyzymen bolǵan suhbatymyzǵa kezek bereıik:

- Gúlsim, qyz balaǵa ákeniń orny bólek bolady ǵoı. Ózińiz aıaýly ákeńiz Áblahat Espaevtyń shyǵarmashylyǵyna janashyrlyqpen qarap, birden-bir murageri bolyp júrsiz. Gazet - jýrnalǵa shyqqan maqalalaryna deıin jınap, kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, kóp is atqardyńyz. Endigi jerde siz ákeniń balaǵa degen súıispenshiligi, qamqorlyǵy jaıly esińizde qalǵan estelikter bolsa aıta otyrsańyz!

- Ákemiz qatty sóılemeıtin adam edi. Bir-eki sózben oıyn jetkizetin. Bizge jaqsy tárbıe berdi, ómirde taza ómir súrý kerek deıtin. Onysy- adamgershiligiń mol bolyp, shynshyl, týra joldan taımaı, árdaıym kisiligińdi joǵaltpaýyń qajet degeni shyǵar. Ákemizdiń bir aıtatyny, «bireý esik qaqsa, qoryqpaı ash» deıtin. Onysy qıyndyqtan qoryqpa degeni shyǵar dep oılaımyn. Jáne de bir aıtqany «adamdardyń artynda qalma, aldyna da shyǵyp ketpe, ortasha bol» deıtin. Men kishkene kezimde osyny túsinbeýshi edim. Bunda da úlken fılosofııalyq oı jatyr eken-aý...

Ákem týmysynan aqjarqyn adam edi. Mýzykany jazyp otyrǵanda tolqyp erekshe kúıge túsetin. Án kelgende ysqyryp otyryp notaǵa túsiretin. Sosyn bólmesine kirip, esigin jaýyp, alańsyz án shyǵarýǵa kirisetin. Biz eshqashan bóget bolyp kórmedik. Ómirimde bir ret ruqsatsyz bólmesine kirip barǵanda selk etip shoshyp ketti. Onysy mýzykaǵa berilip, oı qushaǵyna ketken sátinde oıyn bólip jibergendikten de bolar dep oılaımyn.

- Áblahat aǵamyzdyń ómiriniń biraz ýaqyty Qazaq radıosynda ótti. Ózińiz áńgimelesken kezde biz merekelerde radıoǵa jıi kelýshi edik dep aıtýshy edińiz.

- Kishkentaı balamyz ǵoı. Jańa jylǵa, meıramdarǵa radıoǵa kelýshi edik. Radıoda istemegende dostary kelip, áńgimelerin aıtyp, jumystaǵy ózgeristerdi baıandaıtyn.

Ákem óte uqypty jan edi. Qaǵazy únemi retteýli turatyn. Radıoda istegende óz shyǵarmalaryn áýe tolqynynan bergizbeıtin. Artyq áńgimeni unatpaıtyn.

Shámshi, Áblahat bir mezgilde ómir súrgen adamdar ǵoı. Olardyń aǵa-inideı tatý-tátti, dostyq kóńilmen shyǵarmashylyq aralasqanyn bilemiz.

- Áblahat aǵamyzdyń ánderi lırıkaǵa toly, halyqtyq úni basym shyǵarmalar ǵoı. Kompozıtor ánderi óz zamanynda tez taralyp, nasıhattalyp jatatyn bolsa, bul ánderdiń ómirsheńdigi áli de uzaǵynan bolyp otyr. Qazirgi jastar da ákeńizdiń ánderine kóbirek toqtalyp, sol ánderdi óz baǵdarlamalaryna qosýǵa talaptanady. Osyny tabıǵı daryndylyqtyń kúshi me dep te oılaımyn. Ákeńizdiń Shámshimen dostyǵy jaıly bilsek deımin.

- Shámshi aǵamyz ákemizden bes jas kishi bolǵan. Ol kisi ákemizdi ustaz retinde qurmet tutatyn. Ol kisi osy úıdiń úlken ulymyn dep kúlip otyrýshy edi. Shámshi alǵashqy ánderin ákeme tyńdatyp, notalaryn kórsetip otyratyn. Sonda ákemiz «qandaı daryndy kompozıtor» dep, ónerine basyn ıip otyratyn. Ákemniń jan dosynyń biri - Nursultan Álimqulov edi. Ekeýi kóp ánderdi birge jazdy.

- Urpaq árdaıym murager bolyp keledi emes pe? Siz jaqsynyń tuıaǵysyz. «Jaqsynyń kózi, altynnyń synyǵy» dep te jatamyz. Al áke murasyn ári qaraı nasıhattaýda qandaı oı sizdi mazalaıdy?

- Ómirbek Baıdildaev degen aǵamyz ákemizdiń dosy. Ol kisi tiri kezinde kitap jazypty. Biraq ony shyǵara almaǵan. Sony Ómirbek aǵamyzdyń áıeli Kámıla bizge tapsyrǵan. Maqsatymyz jaqsylap qarap shyǵarý. Ákemniń ánderin jastar kóbirek oryndasa eken dep oılaımyn.

- Sizdiń ákeńizdiń aıtylmaǵan ánderi de bar shyǵar?

- Ánder bar dep aıta almaımyn. Spektaklge arnalǵan, biraq bitpegen shyǵarmalarynyń notalary bar.

- Anańyz ónerge jaqyn adam ba edi?

- Joq, ol kisi muǵalim bolatyn. Kompozıtordyń oıyna aǵyl-tegil án kelgende jaǵdaı jasap, úıde tynyshtyq ornatatyn da anamyz edi. Kelgen qonaǵyn kútip, ákemizdiń jaǵdaıyn jasap báıek bolyp júrýshi edi.

Baıaǵyda Nurǵısa Tilendıev aıtatyn: Áblahattyń baqyty - osy Nazym dep.

- Eki jaqsy qosylmaıdy deýshi edi, eki jaqsy kezdesip, osyndaı da jarasymdy jup bolady eken -aý, asa rıza bolyp otyrmyn,- deýshi edi jaryqtyq....

Bııazy minezdi, úlken adamgershilik ıesi Áblahat Espaev asa balajan edi. Sodan da bolar, «Orteke», «Bizdiń klass», «Besik jyry», «Syńǵyrlaı ber, qońyraýym» jáne tsıkldy «Jyl on eki aı» ánderin jazǵan.

Qazaq radıosynyń «Jaýqazyn», «Órender», «Oılan tap» jýrnaldaryn kórkemdegen kóptegen áýender Áblahat aǵamyzǵa qolqa salyp jazdyrǵan shyǵarmalar edi.

Áblahat Espaevtyń shyǵarmashylyq shabytynan týǵan eki júz elýden astam ánniń kópshiligi Qazaq radıosynyń altyn qorynda saqtaýly. Ony Roza Baǵlanova, Rıshad jáne Músilim Abdýllınder, Jamal Omarova, Sara Tynyshtyǵulova, Sýat Ábýseıitov jáne Baıǵalı Dosymjanov syndy belgili ánshilerimiz sheberlikpen oryndaı bilgen. Sezimtal da ystyq júrekpen jazylyp, zerdeli oıdy asha bilgen lırıkaǵa toly syrshyl ánderdi tyńdaı otyryp :

Jaqsy ándi tyńdasań oı kózimen,

Ómir sáýle túsirer sýdaı tunyq, - degen óleń joldary eriksiz oıǵa oralady. Súıinish pen kúıinish, dostyq kóńildegi ázil, otanǵa degen súıispenshilikten týǵan Áblahat ánderi ulttyq boıaýy qanyq, ómirsheń shyǵarmalar.

Óner tabıǵılyǵymen qundy. Halqymyz shyn asylyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaıdy. Sondyqtan týǵanyna toqsan jyl tolǵaly otyrǵan áıgili kompozıtor Áblahat Espaevtyń ánderin biz keleshek urpaqtyń rýhanı azyǵy demekpiz. Onyń ánderi taýsylmaıtyn bulaq, alasarmaıtyn taý sııaqty bıik. Ómir kóshi uzaǵan saıyn asylǵa aınalǵan óner ıesiniń jarqyn beınesi kóktegi jaryq juldyzdaı jarqyrap, asyl ónerdiń shoqtyǵy bıikteı bermek.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Altyn Imanbaeva