Kóne ǵuryp pen tyıymdardyń máni: qazaq shashty nege qasıetti sanaǵan
ASTANA. KAZINFORM – Qazaq halqy sábıdiń alǵashqy shashyn alýdan bastap, qyz balanyń burymyn kútip-baptaýǵa deıin shashqa qatysty ár dástúrge erekshe mán bergen. Onyń árqaısysynyń astarynda ózindik nanym-senim men tárbıelik túsinik jatyr. Kazinform tilshisi osy ǵuryptardyń mánin zerdeledi.
Qaryn shashty nege aıaqasty etýge bolmaıdy?
L. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, ǵalym-tarıhshy, etnolog Gúlbaný Іshqalovanyń aıtýynsha, qazaqtyń dástúrli mádenıetinde sábıdiń alǵashqy shashy – «qaryn shashyn» alýǵa erekshe mán berilgen.
– Balany qyrqynan shyǵarǵanda qaryn shashyn túgel alǵan. Bul «qaryn shashy alynbaǵan balanyń nazasy qatty bolady» degen senimmen baılanysty. Alynǵan shashty aıaqasty etpeı, shúberekke nemese balanyń kıimine túıip saqtaǵan, – dedi ǵalym.
Qaryn shashty saqtaýdyń da ózindik máni bolǵan. Onyń astarynda shash pen tyrnaq adam denesinen bólingennen keıin de ıesimen baılanysyn joǵaltpaıdy degen kóne túsinik jatyr. Etnologııada bul nanym partsıaldyq magııa uǵymymen túsindiriledi.
– Qazaq halqynyń otbasylyq ǵuryptaryndaǵy ıslamǵa deıingi nanym-senimderdi zerttegen etnograf Á. Tóleýbaev sábıdiń alǵashqy shashy men tyrnaǵyna erekshe mán berilgenin atap ótken. Zertteýshi qyrqynan shyǵarý kezinde alynǵan qaryn shashty saqtap, kıimge tigý jáne alǵashqy tyrnaqty taza jerge kómý tájirıbelerin partsıaldyq magııamen baılanystyrady, – dedi Gúlbaný Іshqalova.
Osy nanymdarǵa baılanysty alynǵan shashty aıaqasty etýge nemese dalaǵa tastaýǵa tyıym salynǵan. Jaman nıetti adam ony qolǵa túsirip, dýalaý arqyly ıesine zııan keltirýi múmkin dep sengen. Sondaı-aq qustar shashty uıasyna alyp ketse, adamnyń basy aýyrady degen túsinik bolǵan. Sondyqtan shashty arnaıy saqtaǵan, taza jerge kómgen nemese keıbir óńirlerde órtegen.
Al bul ǵuryptardyń naqty qaı kezeńde qalyptasqany týraly birjaqty tujyrym jasaýǵa ǵylymı derek jetkiliksiz.
– Qaryn shashty qyrqýdyń naqty qaı kezeńde qalyptasqanyn anyqtaıtyn jetkilikti derek joq. Sondyqtan belgili bir dáýirden bastaý alady dep kesip aıtý ǵylymı turǵydan durys emes, – dedi spıker.
Aıdar, tulym, kekil: shash qoıý dástúrinde qandaı syr bar?
Ǵalymnyń aıtýynsha, qazaq dástúrinde balanyń shash úlgisi onyń jynysyna, jasyna jáne otbasyndaǵy ornyna qaraı erekshelengen. Aıdar, tulym, jelke shash pen kekildiń árqaısysynyń ózindik máni bolǵan.
Máselen, aıdar – balanyń basyndaǵy shash oraıyna qaldyrylatyn shoq shash. Ol aıbar men erekshe mártebeniń belgisi sanalǵan. Sondyqtan handar men baı-manaptar jaqsy kóretin uldaryna, kópten kútken perzentterine nemese otbasyndaǵy jalǵyz ulǵa aıdar qoıǵan. Balany til-kózden saqtaý nıetimen oǵan marjan-monshaq qosyp órgen. Aıdardy jeti nemese on úsh jasqa deıin almaǵan.
Tulym negizinen qyz balanyń eki shekesine qoıylǵan. Ony kóbine sábı bir jasqa tolǵanda qaldyryp, qyzdyń sulý da symbatty bolyp ósýin tilegen. Sondaı-aq kópten kútken perzentti til-kózden saqtaý úshin de tulym qoıǵan. Keıbir dástúrlerde tulymdy on eki jasta alyp, alǵashqy músheline oraı mal soıyp, úlkenderdiń batasyn alǵan.
– Aıdar men tulymnan kúshtep aıyrý jaı ǵana shash qııý emes, adamnyń mártebesin tómendetý, qorlaý retinde qabyldanǵan. Muny batyrlar jyryndaǵy «Tulymdysyn tul qyldy, aıdarlysyn qul qyldy» degen tirkes ańǵartady, – dedi Gúlbaný Іshqalova.
Budan bólek, ul balalarǵa jelke shash ta qaldyrǵan. Ol bastyń tóbesine emes, jelke tusyna ósirilgen bir shoq shash bolǵan. Keıbir óńirlerde ony da balany til-kózden saqtaý maqsatynda qoıǵan.
Al kekil bastyń tóbesi men mańdaıdyń joǵarǵy bóligine qaldyrylǵan. Halyqtyq nanym boıynsha, ol balanyń janyn qorǵap-saqtaýshy qyzmetin atqarǵan. Kekil kóbine ul balalarǵa, keıde qyzdarǵa da qoıylǵan.
Qazaq áıelderi shashyn nege keshke taramaǵan?
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Arheologııa, etnologııa jáne mýzeologııa kafedrasynyń laboranty Ánel Ahmetqannyń aıtýynsha, «Shash kesken – bas kesken» degen maqal áıeldiń shashyna qatysty erekshe mándi ańǵartady.
–Buryndary áıeldiń burymyn kesý dene jaraqatymen teńestirilip, ol úshin qun, ıaǵnı aqshalaı ótemaqy tóleý mindettelgen. Al aýyr kúná jasaǵan áıeldi burymyn kesý arqyly jazalaǵan. Bul ólimmen teń qatal jaza sanalǵan. Aýyldyq jerlerde qyzdardyń órim shashyn kesýge tyıym salý 1970 jyldarǵa deıin saqtaldy. Dástúrli túsinik boıynsha, qyzdyń shashy keýdesin jaýyp turatyndaı uzyn bolýy tıis dep eseptelgen, – dedi maman.
Shash úlgisi áıeldiń otbasylyq mártebesin de bildirgen. Máselen, turmysqa shyqpaǵan qyzdar men turmys qurǵan áıelderdiń burym órý dástúri ártúrli bolǵan.
– HH ǵasyrdyń basynda turmysqa shyqpaǵan qyzdar bir burym órse, keıin keńestik kezeńde eki burym taǵý keń tarady. Al buryn eki burym tek turmysqa shyqqan áıelderge tán bolǵan. Bul dástúrdiń ýaqyt óte ózgergenin, biraq negizgi mánin saqtaǵanyn kórsetedi, – dedi Ánel Ahmetqan.
Qyzdardyń shashyn birneshe jińishke órimge bólip, ushtaryn biriktirgen. Burymdy kúmis áshekeılermen, monshaqtarmen jáne sándik buıymdarmen bezendirgen.
Burymnyń ásemdigimen qatar, ony kútý tártibine de mán berilgen. Mamannyń aıtýynsha, qazaqtar shashty kóbine tańerteń taraǵan, al keshki ýaqytta taraýǵa tyıym salǵan. Taraqtan túsken shashty kez kelgen jerge tastamaǵan.
Shashmaı, qara sabyn, shashqap: qazaq áıelderi shashyn qalaı kútken?
Olar tabıǵı quraldardy keńinen paıdalanǵan. Shashty súıekten, múıizden nemese aǵashtan jasalǵan arnaıy taraqpen taraǵan. Dástúrli túsinik boıynsha, shashty tolyq kútý úshin árbir taldy keminde júz ret taraý qajet bolǵan.
Shashty nyǵaıtyp, qorektendirý úshin aıran, qymyz jáne basqa tabıǵı ónimder qoldanylǵan. Sonyń biri – sary maı men jumyrtqanyń aǵyn aralastyrý arqyly daıyndalatyn shashmaı. Ony shashtyń qurǵaýyn boldyrmaý jáne kútim jasaý úshin paıdalanǵan.
Qazirgi sýsabynnyń ornyna ósimdik kúlinen jasalǵan qara sabyn qoldanylǵan. Ony daıyndaý úshin alabuta, qańbaq, jýsan, sekseýil sııaqty ósimdikterdi órtep, kúlin sýǵa qaınatqan. Alynǵan siltili eritindini súzip, janýar maıymen aralastyryp, sabyn jasaǵan. Keıde quramyna qoı nemese túıe júnin de qosqan.
Shash kútimimen qatar, ony syrtqy áserden qorǵaýǵa da kóńil bólgen. Ásirese jol júrgende áıelder burymyn shań men jelden saqtaý úshin tyǵyz matadan tigilgen shashqap kıgen. Ony kóbine barqyt pen shuǵadan tigip, qyzyl, qara nemese qoıý kók tústermen bezendirgen. Al shash órý qazaq mádenıetinde erekshe sheberlikti qajet etetin óner sanalǵan.
–Qazaq mádenıetinde qos órim – eki tyǵyz, birkelki órilgen burym keń taralǵan. Órý sheberleri túrli ádisterdi qoldanyp, oǵan sımvolıkalyq maǵyna júktegen. Mysaly, túzý ári uqypty órilgen burym qyzdyń tárbıeliligi men tektiligin bildirse, shashqa taǵylǵan órme men monshaq onyń áleýmettik mártebesin ańǵartqan. Burym tek sulýlyqtyń belgisi emes, halyq seniminde qorǵaýshy tumar retinde de qabyldanǵan. Ásirese qos órim qyzdy jamandyqtan qorǵaıtyn qos qalqan ispettes sanalǵan. Al burymǵa taǵylǵan kúmis áshekeıler áıeldiń jasy, mártebesi men ishki áleminen habar bergen, – dedi Ánel Ahmetqan.
Buǵan deıin jasandy ıntellektiniń qazaq halqynyń tarıhy men salt-dástúrinen qanshalyqty habardar ekenin jazǵan edik.
