Kómirdiń keleshegi: Prezıdent usynǵan «taza kómir» tehnologııasy energııa tapshylyǵyn sheshe me
ASTANA. KAZINFORM – Úkimettiń josparyna sáıkes, 2027 jyly eldegi energııa tapshylyǵy máselesi tolyq sheshilýi tıis. Al 2029 jylǵa qaraı Qazaqstan turaqty elektr energııasy profıtsıtine shyǵýdy kózdep otyr. Osy maqsatta jylý elektr ortalyqtarynyń sanyn ulǵaıtý, 2030 jylǵa deıingi «Kómir generatsııasyn damytý» ulttyq jobasy maquldanǵan bolatyn. Bul bastamalar energııa suranysy men bolashaq tutyný kólemine jaýap bere me? Qasym-Jomart Toqaev usynǵan «taza kómir» tehnologııasy energetıka men ekologııaǵa qalaı áser etpek? Taqyrypty jan-jaqty tarqataıyq.
Energııa qýatynyń 60 paıyzdan astamy kómirden óndiriledi
Túsinikti bolýy úshin aldymen kómirdiń elektr energııasyna ne qatysy baryn aıtaıyq. Álemde elektr qýatyn alýdyń birneshe dástúrli tásili bar: kómir, gaz, kún, jel, tipti aǵyn sýdy paıdalaný joly belgili. Balama tásil kóp bolǵanymen, memleketter tabıǵı resýrs pen geografııalyq ornalasýyna qaraı tıimdi ádistiń birine basymdyq beredi.
Mysaly, Qazaqstanda energııa qýatynyń 70 paıyzy kómirdiń úlesinde. Óıtkeni kómirdi óndirý jeńil, tasymaldaý ońaı, shyǵyny az. Onyń ústine sarapshylar bizdegi kómir qory 300 jylǵa jetedi deıdi, bul – ázirge anyqtalǵan derek qana, kólem budan da kóp bolýy yqtımal. Sondyqtan kómirmen jumys isteıtin jylý elektr ortalyqtary bútin eldi elektr jaryǵymen qamtamasyz etip otyr.
Joǵarydaǵy ınfografıkaǵa nazar salsaq, kómirden basqa energııa kózderiniń jıyntyq úlesi 40 paıyzǵa da jetpeıdi. Demek, jaqyn arada kómirden bas tartý múmkin emes degen belgi. Onyń ústine elektr energııasyna degen suranys jyldan-jylǵa artyp keledi: kásiporyndardyń kóbeıýi, data-ortalyqtardyń boı kóterýi, jasandy ıntellekt tehnologııalarynyń enýi negizgi qýat kózine aınalǵan kómir generatsııasyn damytýǵa túrtki bolyp otyr.
Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, 2035 jylǵa qaraı elektr energııasyn tutyný kólemi 30%-ǵa ósip, shamamen 150 mlrd kVt-saǵatty quraýy múmkin. Qazir elde óndiriletin elektr energııasynyń qýaty – 123 mıllıard kılovatt-saǵat. Sondyqtan Prezıdent V Ulttyq Quryltaı otyrysynda kómir generatsııasyn damytýdyń ulttyq josparyn daıyndaýdy tapsyrǵan edi.
– Kómirmen qýat óndirý isine Ulttyq joba mártebesi berilýge tıis. Úkimetke Ulttyq jobany ázirlep, 20 naýryzǵa deıin qabyldaýdy tapsyramyn. Kókshetaý, Semeı jáne Óskemen qalalaryndaǵy jylý elektr ortalyqtarynyń qurylysyn tezdetý qajet. Onyń qaı-qaısysy da – mańyzdy jobalar. Bul másele sheshimin tappaı, tym sozbalańǵa túsip ketkenin moıyndaý kerek. Al jurtshylyq ony asyǵa kútip otyr. Men Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» qorynyń jumysyna syn-eskertpe aıtamyn, – degen edi Memleket basshysy.
Prezıdent tapsyrmasynan keıin 2026-2030 jyldarǵa arnalǵankómir generatsııasyn damytý jónindegi ulttyq joba bekitildi. Jobanyń bastapqy quny 8 trln teńgeden asady dep baǵalanyp otyr. Onyń aıasynda 2030 jylǵa deıin 7,8 GVt jańa energııa kózderin iske qosý josparlanýda, onyń ishinde 8 jańa elektr stantsııasyn salý jáne jumys istep turǵan 11 stantsııany jańǵyrtý bastamasy bar.
Jobada tek generatsııa emes, sonymen qatar jumys istep turǵan stantsııalardyń tıimdiligin arttyrý kózdelipti. Aldaǵy bes jylda JES-terdiń tozý deńgeıin 13%-ǵa tómendetý josparlanyp otyr.
«Taza kómir» shıkizat pa, joba ma?
Álem «tútinge tunshyqqan» zamanda Qazaqstannyń kómirden energııa alýǵa umtylýy aqylǵa tompaq dúnıedeı kórinýi múmkin. Onyń ústine 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizemiz degen ýádemiz taǵy bar. Sonda Úkimet ekologııalyq talap pen energııa óndirisin qalaı qabystyrmaq?
Munda «ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı» ara jigin tabatyn bir jol bar, sheshimi – «taza kómir» tehnologııasy. Memleket basshysy birneshe jyl qatarynan osy tehnologııany kómirmen jumys isteıtin jylý elektr ortalyqtaryna qoldaný keregin aıtyp júr.
– Biz zamanaýı úlgidegi «taza kómir» tehnologııasyna tezirek kóshýimiz kerek. Sol arqyly kómir stantsııalarynyń tıimdiligin arttyra túsemiz. Budan bólek, Kýrchatov qalasynda jylý elektr stantsııasyn, Kókshetaý, Semeı, Óskemen qalalarynda jylý elektr ortalyqtaryn salý qajet. Osy nysandardyń barlyǵyna «taza kómir» tehnologııasyn engizý kerek, – degen edi Qasym-Jomart Toqaev.
Aldymen «taza kómir» degen ne kómir ekenin taldap alaıyq. Onyń ekologııa men óndiris kólemine oń áseri bary ras pa, ańǵarý mańyzdy.
«Taza kómir» – jylý elektr ortalyqtarynan shyǵatyn tútin gazdaryn kópsatyly tazartý júıesi. Qarapaıym tilmen aıtsaq, stantsııada kómir barynsha tıimdi ári ekologııalyq talapqa saı jaǵylýy shart, keıin murja arqyly syrtqa shyǵatyn zııandy zattar súzip alynady.
Osy eseppen qarasaq, Qazaqstan salyp jatqan jańa elektr stantsııalary bý qysymy men temperatýrasynyń asa joǵary (sýperkrıtıkalyq) parametrleri negizinde jumys isteıtin bolady. Bul elektr energııasyn óndirý tıimdiligin 5–6 paıyzǵa arttyryp, otyn shyǵynyn azaıtady. Sonymen qatar atmosferaǵa taraıtyn lastaýshy zattardyń kólemin tómendetýge múmkindik beredi.
Qazir energetıka salasynda qoldanylyp júrgen «taza kómir» uǵymy jalpylama sıpatta. Onyń naqty úlgisi nemese belgilengen talaby joq. Damyǵan elder kómirdi jaǵý tehnologııasy men súzginiń ózindik modelin ázirlep, kómir qoldanylatyn JES-terde paıdalanýda.
Halyqaralyq jasyl tehnologııalar jáne ınvestıtsııalyq jobalar ortalyǵynyń basqarma tóraǵasynyń orynbasary Baýyrjan Abenovtiń aıtýynsha, «taza kómir» tehnologııasy 6 kezeńnen turady.
– «Taza kómir» tehnologııalarynyń negizgi maqsaty – kómirmen jumys isteıtin elektr stantsııalarynyń paıdaly áser koeffıtsıentin (PÁK) 35 %-dan arttyrý jáne markerlik lastaǵysh zattar shyǵaryndylaryn azaıtý. Osy maqsatta qoldanylatyn tehnologııany birneshe satyǵa bólýge bolady: kómir óndirý, aldyn ala daıyndaý jáne baıytý; joǵary tıimdi jaǵý (PÁK-ti arttyrý); gazdandyrý; tútin gazdaryn tereń tazartý; kómirtekti ustaý, paıdalaný jáne saqtaý; óndiris qaldyqtaryn kádege jaratý, – dep túsindirdi maman.
Mınıstrlik usynǵan 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan kómir generatsııasyn damytýdyń ulttyq jobasynda «taza kómir» basty baǵyt retinde qarastyrylǵan. Jańa jylý elektr stantsııalary «taza kómir» tehnologııasy negizinde jasalatyny túsinikti, oǵan qosa qoldanystaǵy stantsııalardy jańartý kezinde tyń tehnologııany engizý jospary bar. Mınıstrliktiń málimetinshe, stantsııalardy taza kómirmen qamtý úshin kómir óndirýshi kompanııalar jańa tehnologııalarmen jabdyqtalatyn bolady, al qatty eskirgen nysandar zamanaýı energetıkalyq bloktarǵa kezeń-kezeńimen aýystyrylady dep otyr. Osylaısha, iri energetıkalyq nysandardan aýaǵa taraıtyn zııandy shyǵaryndylar 35 paıyzǵa azaıtylmaq.
Ortalyq Azııa sý resýrstaryn basqarý jáne klımattyń ózgerýi jónindegi platformanyń úılestirýshisi Bolat Esekın kómir generatsııasyna arnalǵan jobalardy joǵary baǵalap otyr. Onyń aıtýynsha, JEO-lardaǵy zııandy shyǵyndylardy azaıtý Ortalyq Azııa elderi úshin ortaq másele bolýy kerek.
– Bastapqy ózgeris Ekologııalyq kodeksten kórinis tapty. Onda klımat ózgerisine beıimdelýdiń arnaıy tetikteri qosylǵan bolatyn. Óıtkeni qazir klımat ózgerisi barlyq jobalardyń qozǵaýshy kúshi desek, artyq emes. Onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip, energetıka salalary bar. Demek, klımat ózgerisiniń jahandyq qater ekenin túsinip kelemiz, – deıdi sarapshy.
Ara-jigin ajyratyp alý úshin naqtylaıyq, jańa tehnologııa kómirdi kómirteksiz otynǵa aınaldyrmaıdy. Bar bolǵany elektrofıltrler shań men kúldi ustap qalyp, ylǵaldy desýlfýrızatsııa kúkirt dıoksıdin (SO₂) shaıady. Ulttyq jobanyń sıpattamasynda da elektrli súzgiler, azot oksıdterin katalıtıkalyq totyqsyzdandyrý jáne ylǵaldy desýlfýrızatsııa týraly ǵana aıtylǵan.
Jylý elektr ortalyqtarynyń 61 paıyzy tozǵan
Jańa tehnologııalar qanshalyqty tıimdi bolǵanymen, ony qazirgi qoldanystaǵy JEO-larǵa engizý ońaı emes. Kóp JEO-nyń salynǵanyna jarty ǵasyrǵa jýyqtady ári ınfraqurylym modernızatsııany kótermeýi múmkin. Sondyqtan «taza kómirge» qatysty bar úmit jańa nysandarǵa júktelgen.
Jalpy jyl saıyn eldegi jylý elektr ortalyqtaryn jóndeý qarqyn alyp keledi. Ótken jyly 5 JEO «qyzyl» aımaqtan «saryǵa», al 3 JEO «sarydan» «jasyl» aımaqqa aýysqan. Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, 5 jyl ishinde 1,6 myń shaqyrym jylý jelisi men 78 myń shaqyrym elektr jelisi jańartylady. Nátıjesinde 2029 jylǵa qaraı jylý jelileriniń tozýy – 52 paıyzdan 42 paıyzǵa, al elektr jelileriniń eskirý deńgeıi – 74 paıyzdan 45 paıyzǵa tómendeýi yqtımal.
Halyqaralyq jasyl tehnologııalar jáne ınvestıtsııalyq jobalar ortalyǵynyń basqarma tóraǵasy Sáken Qalqamanovtyń pikirinshe, eski stantsııalar senimsiz, tıimdiligi tómen jáne tótenshe jaǵdaılar jıi oryn alady.
– Búginde eldegi qoldanystaǵy energetıkalyq bloktardyń tozý deńgeıi shamamen 66 paıyzǵa jetken. Al jylý elektr ortalyqtarynyń 76 paıyzynyń paıdalaný merzimi 45 jyldan asyp ketken. Bul elimizdiń energetıkalyq qaýipsizdigine tikeleı qaýip tóndiredi. Sondyqtan kúrdeli jóndeý jumystaryn jalǵastyrý qajet, – deıdi sarapshy.
Qazaqstan Qytaı tehnologııasyn ákele me?
Buryn aıtyp ótkenimizdeı, álemde «taza kómir» tehnologııasynyń naqty úlgisi joq, álem elderi túrli baǵytta jumys istep keledi. Sonyń ishinde Qytaı ekologııalyq taza energııa óndirý salasynda tehnologııalyq serpilis jasaı bildi. Memleket basshysy da Úkimetke Qytaıdyń «taza kómir» tehnologııasy tájirıbesin qoldanýdy usynǵan bolatyn.
Ol qandaı tájirıbe? CHN Energy taratqan málimetke súıensek, Qytaı kómir elektr stantsııalardaǵy taza sýteginiń úlesin 50 paıyzǵa deıin jetkizgen. Bolashaqta otyndy tolyqtaı, ıaǵnı 100 paıyz sýtegimen jaǵý tehnologııasyn engizbekshi.
Júıe sýtegi men kómirdi birge jaǵýǵa arnalǵan tómen azotty ottyq tehnologııasy negizinde jumys isteıdi. Ol sýtegini tasymaldaýdan bastap qazandyqty jaǵýǵa deıingi barlyq kezeńdi baqylaıtyn qaýipsizdik júıesimen jabdyqtalǵan. Tehnologııa qazandyq ishinde sýtegi men untaqtalǵan kómirdi aralastyryp, tolyq janýyn qamtamasyz etedi. Nátıjesinde jylý óndirýge sýteginiń 50 paıyzy paıdalanylady. Osylaısha, kómir tutynýy men kómirtegi shyǵaryndylaryn 50 paıyzǵa deıin qysqartýǵa múmkindik berip otyr.
«Qazaqstannyń energetıkalyq jabdyq óndirýshileri, energetıkalyq jóndeý, jobalaý jáne ınjınırıngtik kompanııalary qaýymdastyǵy» ZTB tóraǵasy Sergeı Agafonovtyń pikirinshe, «taza kómirdiń» qytaılyq tájirıbesin qoldaný ońaı bolmaıdy.
– Árıne, bizge Qytaıdyń tehnologııasy qajet, olar bul salada kósh ilgeri. Biraq kórshimizdiń «taza kómir» tehnologııasy qandaı sıpatta ımporttalatyny basy ashyq kúıinde qalyp otyr. Olaı deıtinim, eger Úkimet Qytaı tehnologııasyn jaı ǵana qoldanýǵa ruqsat alýmen shekteletin bolsa, onda jobanyń keleshegi kúmándi. Sebebi mundaı jaǵdaıda tehnologııany tolyq ıgerý, ony damytý jáne odan uzaqmerzimdi paıda kórý múmkindigi shekteýli bolady.
Bizge keregi tek «taza kómir» tehnologııasyn ımporttaý ǵana emes. Ony ózimizge laıyqtaý, ıaǵnı lokalızatsııalaý qajet. Mine, dál sonda ǵana bul barynsha tıimdi nátıje beredi, – dep taldady Sergeı Agafonov.
Sarapshy «taza kómir» tehnologııasy arzan turmaıtynyn aıtty. Tehnologııany JEO-larǵa engizý, shıkizat, tehnologııa ımporty, qurylys – bári dástúrli JEO-ǵa ketetin shyǵynnan edáýir qymbat. Sondyqtan maman qurylysy bastalady dep súıinshilegen nysandardyń qarjylandyrý kózin ári óz-ózin aqtaý ýaqytyna muqııat bolý kerek degen oıda.
Búginde elge keletin ınvestıtsııanyń 19%-y jáne JІÓ-niń 16%-y otyn-energetıka keshenine tıesili. Sol sebepti kómir generatsııasyn damytý ónerkásipke dem berip, tsıfrlyq ekonomıka men jasandy ıntellekt tehnologııalaryn ilgeriletý úshin energetıkalyq negiz bolary anyq.
