Kompozıtor Ómirbek Baıdildaevtyń týǵanyna 80 jyl
ASTANA. 8 tamyz. QazAqparat - Bıyl kompozıtor Ómirbek Baıdildaevtyń týǵanyna 80 jyl toldy.
Mýzyka álemine ińkárlik sezimmen kelip, bar ǵumyryn qıyn da qyzyq óner jolyna arnaý qajyrlylyq pen úlken izdenisten týady. Al adamı qasıet óner ıesiniń tektiligine, qanmen kelgen rýhanı tárbıesine de baılanysty bolsa kerek.
Áńgimemizdiń arqaýy bolyp otyrǵan óner ıesi kompozıtor Ómirbek Baıdildaev. Ol Jambyl oblysy Qordaı aýdanyna qarasty «Kúnbatys» aýlynyń túlegi.
«Alyp anadan týady» demekshi, Ómirbektiń alǵash án-kúıge qushtar bolýy ájesi Toıtyshtan bastaý alsa kerek. Olaı deıtinimiz, óz janynan án shyǵaryp, jyr tógip otyratyn sýyrypsalma aqyndyq óneri bar ájesi nemeresine qıssa-dastandardy aıtýǵa áste jalyqpaıtyn.
Ul balaǵa ákege qarap ósedi. Ákesi Baıdilda da qońyr dombyrany janyna serik etken, óner dese ishken asyn jerge qoıatyn aqedil azamat edi. Daryndy jastyń boıyndaǵy ómirsheń qasıeti Qasyq orta mektebinde shyńdalǵan.
Birde Shý qalasynda ótetin mekteparalyq baıqaýǵa qatysady. Alǵashqy talpynys óner ıesiniń jolynyń ashylyp, keleshek taǵdyryn aıqyndaǵan juldyzdy belesiniń biri boldy. Osy baıqaýǵa tóraǵalyq etken belgili kompozıtor Ahmet Jubanov eken. Ahań kontsert sońynda Ómirbekti qasyna shaqyryp alyp konservatorııaǵa kelýin ótindi. «Biter istiń basyna-jaqsy kelsin qasyna» demekshi, Ómirbektiń de kópten kútken úkili úmiti aqtalǵandaı boldy. Ónerge shóldegen jas 1949 jyly Almatyǵa kelip Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııaǵa qabyldanady. Stýdent bola júrip halyq aspaptar fakýltetindegi tańdaýlylardyń qatarynda Qurmanǵazy atyndaǵy orkestr quramynda Máskeý jurtshylyǵyna óner kórsetedi. Bul Máskeýde ótken 1951 jylǵy Qazaqstannyń onkúndigi bolatyn. Osy joly óner ıelerimen qosa birneshe kórkemónerpazdar ujymy da qatysty. Sol joly Ómekeń óziniń bolashaq jary Kámıla apaımen tanysady.
Ómirbek bilimin shyńdaı júrip baspasóz betine mýzyka álemi jaıly qundy maqalalar jaza bastady. Ári Ámire Qashaýbaev atyndaǵy mektepte oqýshylarǵa dombyradan dáris beredi. Osy arada aǵalar qamqorlyǵyn da aıta ketkenimiz abzal. Halqymyzǵa belgili kompozıtor Sydyq Muhamedjanov pen Áblahat Espaev jas darynnyń qabiletin baıqap,
1954 jyly Qazaq radıosynyń mýzyka redaktsııasyna qyzmetke shaqyrady. Aǵalar qamqorlyǵy Ómirbektiń jańa qyrynan tanylýyna, shyǵarmashylyq izdenisin jalǵastyrýǵa ózindik septigin tıgizdi.
Kompozıtor Ómirbek Baıdilaevtyń jubaıy Kámıla apaıymyz ótken kúndi saǵynyshpen bylaısha eske alady:
Kámıla: «Radıoda júrgende eń alǵashqy áni «Altyn dán» shyqty. Bul ánniń óleńin jazǵan Myńbaı Rashev. Sol jyly elimiz mıllıard put astyq aldy.Sol kezde Ómekeńe shabyt paıda boldy bilem, osy ándi shyǵardy.
Jańa otaý tikken kezimiz. Úıde qazirgideı ústel de joq, chemodanymyz bar. Ol sonyń ústinde shyǵarǵan ánderin notaǵa túsiretin. Bir qolynda dombyra. Sodan keıin ánderi aıtyla bastady. «Týǵan el» ánin shyǵardy. Ol ándi aǵaıynda Abdýllınder oryndady «Qazaqstan saltanaty» ánin shyǵardy. Ony Ermek Serkebaev, «Erkeshim» ánin Roza Baǵlanova aıtty. Kóp ánderin Sýat Ábýseıitov, Eskendir Hasanǵalıev, Zeınep Qoıshybaeva, Lıýtsııa Tólesheva oryndady. Ol kezde olar radıonyń solısi bolatyn. Qysqasy Ómekeńniń ánderi sııasy keppeı aıtylyp jatty..
Kompozıtordyń «Týǵan el» áni avtordyń shoqtyǵy bıik týyndylarynyń biri. Orys jazýshysy Týrgenevtiń «Otansyz baqyt joq.Kim-kimniń de tamyr jaıar topyraǵy - týǵan jeri» degen qanatty sóziniń jany bar. Urpaǵymyzdyń týǵan el men jerge degen súıispenshiligin oıatý ár óner ıesiniń paryzy. Kompozıtordyń «Týǵan el» ánin tyńdaǵanda qazaqtyń keń ólkesin, Jetisýdyń Alataýyn, Saryarqanyń sary dalasyn, Kóksheniń sulý tabıǵatyn kóz aldyńa elestetesiń. Týǵan jerge degen ystyq sezimiń men mahabbatyń oıanady» dep erterekte stýdentterdiń kezdesý keshinde bir tyńdarman óz oıyn qaǵazǵa túsirip kompozıtorǵa jetkizipti.
Habarǵa daıyndyq barysynda men Ómirbek aǵanyń qoljazbalaryn qarap otyryp, mynandaı qundy oı-tolǵamdy taýyp aldym.Onda bylaı delingen:
«Ánniń týý jaıly, mýzyka ǵalamatynda jańa shyǵarma shyǵýy keıde qyzyqty ǵoı. Óz basym án jazý jaıynda ysqyryp júrip óz oıymdy aıtam. /Bul jerde áýenin jetkizem dep túsiný kerek./ Árıne, mazmuny, yrǵaǵy kelisilgennen keıin oıdaǵy shyǵarma týý qajet sony oılaımyn.Qyzǵana qarap qyzyqtaı túsetin «jeke bir týyndylar bolatyny aıqyn. Sonyń biri óz basymda. «Týǵan el» men «Qımaımyn sen basqaǵa» ánderi sátti týǵan týyndylar dep esepteımin.
Án jazý úshin mýzykadan habary bolýy kerek. Án shyǵarý babadan balaǵa ulasqan, erteden kele jatqan dástúr. Ol erek ónerpaz, halyq sańlaqtaryna bitken baqyt. Tabıǵı daryndar sýyryp salma aqyn, qıynnan qıystyratyn kompozıtorlar Aqan, Birjan, Estaı, Kenekeńder... Bular tabıǵı daryn ıeleri. Tarıhymyzda zamana bulbuldary bolyp qalǵan sańlaqtar... - deıdi óziniń qoljazbalarynda Ómekeń.
Ómirbek Qazaq radıosynda eńbek ete júrip óziniń shyǵarmashylyq qabiletin shyńdady. Qarapaıym redaktorlyqtan mýzyka redaktsııasynyń jaýapty hatshysy, aǵa redaktor qyzmetterin atqardy.
Ol 1964-1966 jyldary Qazaqstan radıohabarlaryn taratý jáne teledıdar jónindegi memlekettik komıtetiniń mýzyka redaktsııasynyń Bas redaktory jáne kórkemdik jetekshisi retinde qazaq ónerine kóp eńbek sińirdi. Osy arada án óleńderin jazýda aldyna jan salmaıtyn halyq jazýshysy-Muzafar Álimbaevtyń Ómirbek jaıyndaǵy oıyn ortaǵa salsaq:
Muzafar Álimbaev: «Ómirbek Baıdildaevpen syrlas dos boldyq. Men ony 1958 jyldan beri bilemin. Ómekeńmen aqyn Ánýarbek Dúısenbıev tanystyrǵan. Ol kezde qazaq radıosynda qyzmet etetin. On bir- on eki jyl kórkemdik keńeste boldyq. Ol jyldarda taýdaı qaıratkerler Ahmet Jubanov, Qudys Qojamııarov, Áblahat Espaev, Beken Jamaqaevtardyń shyǵarmalaryn tyńdaıtynbyz. Ózi jaıdary da sypaıy Ómirbek óner máselesine kelgende qatal edi. Qazir shala pisken ánderdiń áýe tolqynynan berilip jatqanyn estigende qınalasyń. Ómirbektiń «Qımaımyn seni basqa», «Týǵan el» ánderi arqyly halqyna tanyldy, óz tyńdaýshysyn tapty. Ómirbek ekeýmiz onshaqty ándi ómirge ákeldik.. Máselen, «Stýdentter valsi», «Seniń terezeń», «Qara qyz» jáne t.b. ánder. Halyq kompozıtorlarynyń muralaryn zertteýde Ómirbektiń eńbegin erekshe ataý abzal. Máselen, uly kúıshi Ábiken Hasenov tósek tartyp jatqanda sol kisiniń úıine baryp repertýaryndaǵy barlyq kúıin úntaspaǵa túgeldeı jazyp alǵany qandaı azamattyq. Ári tyńdarman úshin qandaı ǵanıbet! Ómirbek Baıdildaev eńbegi tirisinde baǵalanbady. Qashan kórseń de kónteriliginen tanbaı, janary jaınań qaǵyp turatyn Ómirbek beınesi áli kóz aldymda. Qaıtys bolardan bir kún buryn Ǵazıza Jubanova jaıly maqalasyn «Egemendi Qazaqstan» gazetine óz aıaǵymen aparyp bergeni adamgershilik emeı nemene?
Árkimniń jaqsylyǵy-ózine jasaǵan eskertkishi eken ǵoı. Men Ómirbekti osylaısha eske alam»....
Ómirbek Baıdildaev klassıkalyq jáne halyqtyq mýzyka mádenıetiniń birden-bir belsendi nasıhatshysy.Ol radıo-teledıdar arqyly mýzyka habarlaryn uıymdastyryp, mýzyka mádenıetiniń tarıhy men teorııasyna qatysty san túrli jetistikterin halyqqa tanystyrdy. Ásirese, Muqan Tólebaev, Kenen Ázirbaev, Manarbek Erjanov, Ǵazıza Jubanova, Ermek Serkebaev , Roza Baǵlanova, Baıǵalı Dosymjanov, Rıshad jáne Músilim Abdýllınder jaıly jazylǵan habarlary qundylyǵymen erekshe.Ásirese, «Ǵasyrlar bulbuldary» kitaby boıynsha jáne Qosybaevtyń «Ánshi Muhıt» povesi boıynsha jasaǵan radıoınstsenırovkasy Qazaq radıosynyń altyn qorynda saqtaýly. Sol sııaqty aǵaıyndy halyq ártisteri Rıshad pen Músilim Abdýllınder, kompozıtor Áblahat Espaev, Muqan Tólebaev, Jambyl babamyz jaıly jazylǵan ádebı-mýzykalyq habarlary kúni búginge deıin áýe tolqynynan nasıhattalyp turady.
Qazaqta «segiz qyrly bir syrly» degen sóz bar. Bul jigit san qyrly ónerdi meńgerse, sodan nátıje shyǵaryp, kópshilikti tamsandyra bilgen kezde aıtylatyn qanatty sóz.
Mine, ózderińiz baıqap otyrǵanyńyzdaı, kompozıtor Ómirbek Baıdildaev óner nasıhatshysy, óner zertteýshisi.
Óner jaıly qasıetti joldyń qyr-syryn jete bilgen adam ǵana jerine jetkize aıta alady. Mýzykalyq bilim bergeni, aǵartý habarlaryn sheber uıymdastyra bilgeni úshin Ómirbek Baıdildaev áldeneshe ret Respýblıkalyq radıohabarlary men teledıdary memlekettik komıtetiniń gramotalaryna ıe boldy.
«Halyq qazynasy», «Halyq kompozıtorlary», «Klassıkalyq mýzykanyń áýesqoılaryna», «Ánshi azamat» atty Ámire Qashaýbaevtyń óneri jaıly ázirlegen habarlary úshin komıtettiń birinshi dárejeli dıplomyna jáne «Qurmet» gramotasyna ıe boldy. Ómirbek mýzyka zrtteýshisi retinde jurt aldyna jıi shyǵatyn. Ol orys, shetel klassıkteri jáne osy zamanǵy kompozıtorlardyń shyǵarmalary jaıly baspasóz betinde kóptegen maqalalaryn shyǵardy, zertteý jumystaryn jarııa etti.
Óz kezinde keń taralǵan ánderdiń biri sazdy da oınaqy oryndalatyn «Sulý eken Almatynyń qyzdary áni» tyńdaýshysyn birden baýrap alyp, júregine jol tapqany aǵa býynǵa málim.
«Mýzykany súıýshi ári bilimpaz bolyp adam týmaıdy, oǵan daǵdylanady. Mýzykany súıý úshin bárinen buryn ony tyńdaý qajet. Mýzyka -uly óner, súıińder de úırenińder. Ol bıik sezimtaldyqtyń álemdik esigin ashady. Ol sizdiń oı-órisińizdi keńeıtip, adaldyqqa, shyndyqqa baýlıdy. Mýzykanyń osyndaı qasıeti arqyly ózińiz de erlik ıesi bolasyz. Siz ómirden jańalyq ádemiligin aıqyn kóresiz» - dep, Dmıtrıı Shostakovıch aıtqandaı, ónerge ǵashyq adamnyń jany kirshiksiz taza, sulý bolýy kerek. Sol kezde bulaqtaı móldir, saf aýadaı taza dúnıeler ómirge keledi. Osy oraıda Ómirbektiń áriptes dosy, belgili kompozıtor Dúngenbaı Botbaevqa sóz kezegin bersek:
Botbaev: «Júzden júırik, myńnan tulpar» deıdi qazaq. Ómirbektiń týǵan aýly - Qordaı. Sulýtór degen jaılaýda talaaı-talaı halyq ishinen shyqqan óner sańlaqtary óner kórsetken. Aqan seri,Birjan sal,Úkili Ybyraıdy biz
jaqsy bilemiz. Al Jetisý óńirinde Dáýren sal, Táken sal, Berdibek sal syndy seriler ótken. Osyndaı ortada Ómirbek dúnıege keledi.
Ómirbek konservatorııada oqyp júrgende Habıdolla Tastanovtan, keıin Rústembek Omarovtan dáris aldy. Ómirbektiń tabıǵı erkesheligi- kimde-kim Ómirbekti biletin bolsa tek jaqsy qyrynan ǵana áńgimeleıdi. Jany sulý, urys-keristi bilmeıtin keńpeıil adam bolatyn.
Biz radıoǵa jıi jınalýshy edik. Qazaqtyń maıtalman ánshileri Ermek Serkebaev, Bıbigúl Tólegenova, Roza Baǵlanova, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, aqyn-jazýshylar, ánshiler, jyrshylar bas qosatynbyz.
Biz Ánýarbek Baıjanbaevty qatty syılaýshy edik. Óner ıeleri osy jerde óz ónerlerin tanyta bildi. Biz Ómirbekti ǵalym retinde bilemiz. Adamnyń ishki jan-dúnıesiniń baılyǵy, dúnıe tanymy, qabyldaý, ony ózdiginen jalǵastyryp etý allanyń bergen erekshe qasıeti.
Mysaly, Ogınskııdiń «Polonezin» bilemiz. Kompozıtor bir-aq ánmen halyqqa belgili bola alady. Bizdiń Baıdildaevtyń alpys úlkenderge, seksenge jýyq jastarǵa arnalǵan ánderi bar. Ol tek «Týǵan el» ánimen qazaqtyń kóginde qalyqtap tur.
Bir joly jınalyp, Máskeýde sezge qatystyq. Sonda bárimiz Ómirbek jatqan bólmede jınalyp áńgimege qaryq bolǵan edik. Onyń ázilderi qandaı edi!...
«Jaqsy adamnyń qasynda ómir menen rahat bar, jaman adamnyń qasynda qarǵys penen laǵynet bar» deıdi halqymyz. Ómirbektiń óneri men adamgershiligi, mańaıyndaǵy adamdarǵa shapaǵaty erekshe edi ǵoı.»....
Orys jazýshysy Lev Tolstoı «mýzykada jattyq joq, ol jer betindegi tirshilik etip jatqan kóp ultty halyqtarymyzdy bir-birimen tabystyryp, dostastyratyn kúsh» degen. Shyndyǵynda da án qaı tilde oryndalmasyn, áserli bolsa júrekke tez jetedi ǵoı. Ol - óner qudireti.
Ómirbek 1958 jyly óner saparymen Grýzııa jerine barady. Sol joly grýzııa halqynyń qonaqjaılylyǵyna, Kavkazdyń sulý tabıǵatyna tańqalady. Ózderimen birge júrgen sol eldiń qyzy Nazıkoǵa arnalǵan ázil án ómirge keledi. Ánniń sózin Ánýarbek Dúısenbıev jazady. Bul ándi stýdentterdiń hor ujymy óz kezinde úlken sahnalarda oryndady.
Osy arada Ómirbek aǵamyzdyń kózi tirisinde aıtqan bir áńgimesinen úzindi keltirgendi jón kórip otyrmyn. Ol kisi óziniń aqyndarmen shyǵarmashylyq baılanysy jóninde bylaı degen eken:
Baıdildaev: «Meniń án shyǵarýyma kóptegen aqyn dostarym kómektesti. Birge jazystyq. Olardyń ishinde «Qımaımyn seni basqaǵa», «Nazıko» ánderiniń óleńin jazǵan Ánýarbek Dúısenbıev. «Almatym-astanam», «Jańa jyl keshinde» ánderiniń óleńderin jazǵan Qabdykárim Ydyrysov. «Aýyl keshi kóńildi», «Qyz ben jigit «Súıikti Qazaqstanym» ánderiniń óleńderin jazǵan Jaqan Smaqov, «Jeńeshe» ániniń avtory Juban Moldaǵalıev, «Aınagúl» ániniń avtory Ospanhan Áýbákirovtiń esimin erekshe ataý jón. Bizdiń dostyǵymyz án arqyly jalǵasyn taýyp edi.Átteń ómirdiń qysqalyǵy ǵoı. Osy dostarymnyń kóbi búginde bul dúnıede joq. Ánderi aıtylyp, óleńi jattalyp keledi» degen...
Mine, Ómirbek Baıdildaevtyń kózi tirisinde jazylyp alynǵan úntaspa osylaısha syr shertedi.
1966 jyly Ómirbek Baıdildaev ustazdyqqa bet burdy. Ol Qazaqtyń Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynyń mýzyka fakýltetinde aǵa oqytýshy bolyp qyzmet etedi. Ol qazaqtyń mýzykalyq folkloryn, mýzykalyq-tarıhı pánderin, álemdik mýzyka ádebıetin tereń zerttep, shákirtterin bilim nárimen sýsyndatty.
1971 jyly mýzyka teorııasy jáne tarıhy kafedrasynyń dotsenti degen ǵylymı ataqqa ıe boldy. Osyndaǵy ádistemelik keńestiń múshesi, mýzykadan oqý baǵdarlamasyn jasýdyń, án men mýzyka oqý quraldaryn jazýdń belsendi avtory bolyp on shaqty kitaby jaryq kórdi. 356 ǵylymı-zertteý maqalalarynyń, 155-teı ánniń avtory.
Mektep oqýshylaryna, án-kúı sabaǵynyń oqýlyqtaryn shyǵardy.
Ómirbek Almatydaǵy «Gramstýdııada» da qyzmet etti. Sol jerde júrgende 1967 jyly Monrealdaǵy dúnıejúzilik kórmege arnap Búkilodaqtyq «Melodııa» fırmasynan «Qazaqstan mýzykasy» atty sholý kontsertin qazaq, orys jáne aǵylshyn tilinde kúıtabaqqa túsirdi. Sonymen qatar «Qazaqtyń aspaptyq mýzykasy» atty dáris kontserti de kúıtabaqqa túsirildi. Ómirbektiń taǵy bir ereksheligi - ol Qazaq teledıdary arqyly «Professor Do-re-mı-diń áńgimeleri», «Mýzyka áleminde» atty mýzykalyq bilim berý tsıklyn uıymdastyrdy. Kompozıtor jas urpaqty mýzykaǵa tárbeleý jolynda kóp eńbek sińirdi. Ol balalarǵa arnap «Bizdiń aýyl balalary», «Syrǵanaq», «Baqshaǵa kelemin», «Áı, áı, ata», «Qursaý-qursaý», «Balaqan da alaqan» jáne t.b ánder jazdy. Mýzyka zertteýshisi retinde mektep jáne joǵarǵy oqý oryndaryna arnap oqýlyqtar shyǵardy.
Ómirbek óziniń sanaly ǵumyrynda erekshe balajan bolǵan. «Esikten úıge kirgende balalary júgirip shyǵyp ákeleriniń moınyna oralatyn. Bala dese júregi eljirep, qatty erkeletýshi edi - deıdi eske alyp otyrǵanymyzda Kámıla apaı. Múmkin, balalarǵa án jazýyna da ol kisiniń balajan minezi túrtki bolǵan bolar.
Ómirbek Baıdildaev ǵylymı-pedagogıkalyq salada professor ataǵyn ıelense, qalamgerlik jolda Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, sazgerlik jolda Kompozıtorlar Odaǵynyń múshesi boldy.
«Óldi deýge bola ma, oılańdarshy,
Ólmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan,-dep Abaı atamyz aıtqandaı, Ómirbek aǵamyzǵa jasalatyn endigi qurmet shynaıy kisiliktiń, eldiktiń belgisi bolmaq.
Muzaǵań aıtqandaı, eńbegi tirisinde baǵalanbaǵan, áli de muralary zerttelmegen, kóptegen ánderi halyqqa jetpegen, ǵylymı eńbekteri jalǵasyn tappaǵan óner ıesi - Ómirbek Baıdildaev.
Meniń osy maqalany jazýyma Ómirbektiń óner murasyn kóziniń qarashyǵyndaı saqtap otyrǵan Kámıla apamyz ben qyzy Bıbigúldiń kóp kómegi tıdi. Búginde qasıetti óner atadan balaǵa aýysqan. Kishkene nemeresi Dıana qaladaǵy Muqan Tólebaev atyndaǵy mektepte dáris alady.
Kompozıtor Ómirbek Baıdildaevtyń ózi eńbek etken Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynyń mýzyka fakýltetinde jylma jyl óner ıesiniń shyǵarmashylyǵy jaıly úlken keshter ótip turady.
Ótkenge qurmetpen qaraý bizdiń basty boryshymyz. Kompozıtor Ómirbek Baıdildaevtyń murasy keleshek urpaǵymyzǵa baǵa jetpes qazyna.
