Kompozıtor Latıf Hamıdıdiń týǵanyna 110 jyl

Tatar jerinde Kaıbeız aýdanyna qarasty Bývalı eldi mekeninde dúnıege kelgen Latekeń bala kezinde qazaq mýzykasynyń maıtalmany bolam dep oılady ma eken, sirá?..

Áldebir sebeppen ákesi Ábilqaı Latıftyń jeti jasynda Ózbek jerindegi Qattaqorǵanǵa kóship barady.

1920- 26 jyldary Tashkenttegi túrik-tatar aǵartý ınstıtýtynda dáris alǵan Latıf dúnıeniń kilti oqýda ekenin túsinip, 1924 - 31 jyldary Máskeýdegi mýzyka tehnıkýmynda oqı júrip mektepte mýzyka páninen sabaq beredi. Al 1933-36 jyldary qazirgi Muhtar Áýezov atyndaǵy drama teatrynda kórkemdik jetekshi qyzmetin atqardy.

1936-38 jyldary Máskeý konservatorııasynyń janynan ashylǵan tatar opera stýdııasynda oqıdy. Latıf Hamıdıdiń qazaq jastarymen aralasýy kezdeısoq emes-tin.

Tashkentte oqyp júrgen jastar únemi bas qosyp, kórkemónerpazdar úıirmesinde óz ónerlerin shyńdaıtyn. Stýdent shaǵynda Latıf ómirdegi óz baǵytyn tańdaı bildi.

«Shyǵys keshteri» dep atalatyn jastar ortalyǵynda ár ulttyń ókilderi jınalyp óz ónerlerin ortaǵa salatyn. Kóp daýysty hordy Qurmanbek basqaratyn. Qazaq mýzykasyna degen qyzyǵýshylyq osy kezde bastalsa, taǵy bir oqıǵa Máskeýde júrgende óz áserin tıgizdi.

Bir kúni úlken memleket qaıratkeri Seıitqalı Meńdekeshevtiń úıine qonaqqa barǵan edi. Almatydan teatr rejıssery Jumat Shanın men aqyn Asqar Toqmaǵambetov kelgen eken. Sodan qazaq halqynyń óneri men ádebıeti jaıly kóp syrlasqan Latıfke «Qazaqstanǵa baryp ulttyq ónerine septigim tıse» degen oı keledi. Kóp uzamaı oqýyn bitirgen ol Almatyǵa kelip, qazirgi Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrge dırıjerlyq etedi.

Máskeýde orystyń halyq aspaptar orkestrinde dırıjerlyq etip, mol tájirıbe jınaqtap, ataqty maman Aleksandr Sergeevıch Ilıýhınnen dáris alǵan Latekeń alǵash aýyl jastarynan jınalǵan ujymdy basqardy. Mýzykalyq saýaty joq, este saqtaý qabiletimen oınaıtyn kúıshilerdi basqarý alǵashynda qıynǵa soqty. Al soǵys bastalǵan soń maıdanǵa attanǵan mýzykanttardyń ornyn keıingi jastarmen tolyqtyrǵan ol stýdııa ashyp, shaǵyn shyǵarmalardy notamen oınata bastady. Asa qabiletti jastardy konservatorııaǵa qabyldap baýlydy.

Endi bizdiń altyn qorymyzda saqtalǵan Latıf Hamıdıdiń esteliginde ol kisi alǵash qazaq topyraǵyna kelgendegi óner adamdarymen qaýyshýyn bylaısha áńgimelegen edi:

«Men Qazaqstanǵa 1933 jyldyń kókteminde kelgen bolatynmyn. Alǵash tanysqan ánshilerim Ámire Qashaýbaev, Júsipbek Elebekov, Kúlásh Baıseıitova, Rabıǵa Esimjanovalar boldy. Sol kezdegi Ámire men Júsipbektiń salǵan «Aǵash aıaq», «Kók kóbelek», «Balqadısha», Qanapııa» ánderi áli kúnge qulaǵymnan ketpeıdi. Júsipbek salǵan «Qanattaldy» ánin alǵash estigende kózime jas kelgenin de baıqamaı qalyppyn. Birneshe jyl Júsipbekpen fılarmonııada qyzmet etip júrdik.

Ol kezde jazyp júrgen shyǵarmalarym jaıly aıtqan Júsekeńniń syn-pikirlerin óte baǵalaıtynmyn jáne onyń án salýdaǵy ereksheligin óz shyǵarmalaryma qoldanyp ta otyratynmyn»,- degen edi ol.

Taǵy bir este qalarlyq jáıt, dırıjer Orynbek Bekov Latıfty Sáken Seıfýllınniń úıine ertip aparady. Sol joly Sáken oǵan: «Sende ónerge degen erekshe mahabbat bar, qazaq mýzykasy damý ústinde, osyǵan óziń de úles qosyp, án shyǵarsań qaıtedi» dep, «Qyzyl qyrandar» degen jyryn usynǵan. Jańa shyqqan án alǵash atty ásker polkiniń merekelik kontsertinde tuńǵysh ret oryndaldy. Osydan bastap Latıf Hamıdı án janrymen aınalysa bastady. Kókiregi móldir sezimge toly jas kompozıtor osydan keıin birneshe án jazady.

Kórnekti jazýshy Sábıt Muqanovtyń «Eki toı» atty pesasyna Latıf Hamıdı án jazady. Keıin bul týyndy «Qazaq valsi» bolyp shyrqalady. Sóz oraıy kelgende Latıftyń osy shoqtyǵy bıik vals yrǵaǵynda jazylǵan ániniń qurylymy, ereksheligi men ómirsheńdigi jaıly kompozıtor Keńes Dúısekeev:

«Qazaq mýzyka ónerindegi vals janry jaıly aıtatyn bolsaq, bul janr Evropada taralǵan. Án janryna kelgende «Qazaq valsi» qazaq mýzykasynyń klassıkasy deýge bolady. Bunda halyq ánderiniń de erekshelikteri qosylǵan. Jalpy qazaq jerinde vals án janry túrinde qalyptasqan, olaı deıtinimiz halqymyz án-áýenge tym jaqyn, sodan da bolar», - degen blatyn.

Latıf Hamıdı az ýaqyt radıokomıtette hor jetekshisi qyzmetin de atqardy. «Qazaq valsi», «Bulbul» ánderin jazǵanda Kúláshtiń daýys múmkindigine laıyqtap, ánshimen aqyldasa otyryp jazdy. «Elde tynyshtyq ornasyn, biz bulbuldaı saırap, ónerimizdi órkendeteıik, tyńdaýshymyzdy qýantaıyq! - dep Kúlásh tilek bildirgen soń osy bir ásem ánder kóńil qýanyshyna aınalǵan-dy.

Kompozıtordyń jany sulý, shyǵarmalary tabıǵı ásemdigimen erekshe edi. Latekeń «Bulbul» áninde shyqqan ánshige oryndatyp kórip, onyń shyrqaý shyńy men tómengi notasyn oılana, ánniń aıtylý ásemdigin tyńdaı otyryp, túpnusqasyn aıaqtaǵan. Sodan da bolar bul án maǵynasy ashylyp, tyńdaýshynyń júregine jol tabatyn.

Latıf Hamıdı ustazdyq qyzmetpen mýzyka ýchılışesinde, konservatorııada sabaq berip júrgende ánnen alystap ketti. Onyń esesine orkestrge, ártúrli aspaptarǵa arnap kóptegen shyǵarmalar jazdy. Qazaq radıosynyń áýe tolqynynan nasıhattady.

Kompozıtordyń shyǵarmashylyq shyńy - «Abaı» operasy edi. Bul operany Ahmet Jubanov ekeýi birigip jazdy.

1944 jylǵy 19 sáýirde Aqsaı demalys úıinde jazylǵan bul shyǵarma Abaı ánderimen árlendirildi.

Latıf Hamıdı Abaı ánderin jazýshy Muhtar Áýezovten úırendi. Muqań bul operanyń oıdaǵydaı shyǵýyna kóp kómek berip, basy-qasynda boldy.

Latıf Abaıdyń uly aqyndyǵymen qosa jańashyl halyq kompozıtory ekenin, ánge jańa ekpin, lep qosyp, halyq ánderinen ózgeshe áýen oılastyrǵanyn túsindi. Sondaı-aq, Abaıdyń basqa ulttardyń da án-áýenin tyńdap, ǵıbrat alǵanyn baıqady.

Alǵash Abaı beınesin tenor daýysty Qanabek Baıseıitov oryndasa, keıin barıton daýysty Rıshad Abdýllın oryndaǵanda maǵynasy ashyla tústi.

Uly Otan soǵysynda erlikpen qaza tapqan kompozıtor Ramazan Elebaevtyń jarqyn beınesin somdaý maqsatymen taǵy da Ahmet Jubanovpen birigip «Tólegen Toqtarov» operasyn jazdy.

Kompozıtor 1946 jyly bir kórinisti «Jambyl men Aıkúmis» operasyn jazsa, 1949 jyly tórt kórinisti «Jambyl» operasyn aıaqtady. Lıberettosyn jazǵan Hamıt Erǵalıev pen Shaıahmet Qusaıynov edi.

Latıf Hamıdıdiń «Balbulaq» operettasy, sımfonııalyq orkestrge arnap jazǵan «Tatardyń bı» sıýıtasy, «Qobylandy» sıýıtasy men «Amangeldi» marshy, halyq aspaptar orkestrine arnap jazǵan «Kerýen», «Qordaı», «Dombyra-prıma aspaby men orkestrge arnalǵan kontserti, kameralyq orkestrge arnap jazǵan «Qazaq taqyrybyna sıýıta», «Polka», «Romans», «Dáýletkereı» kúıi taqyrybyna pesa, uıǵyr bıi, balalarǵa arnap jazǵan kóptegen shyǵarmalary bizdiń altyn qorymyzda saqtaýly.

Qazaqtyń ulttyq mýzykasyn kásibı deńgeıge kóterilip, qarqyndy damýyna úlken úles qosqan tatar halqynyń ókili, Qazaqstannyń halyq ártisi, ulaǵatty ustaz, belgili kompozıtor Latıf Hamıdıdiń esimi óner ólkesinde máńgi jasaı bermek.

Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri Altyn Imanbaeva