Kompozıtor Áshir Moldaǵaıynov óz ánderin tamyljyta oryndaýshy edi

Óner adamy úshin qanmen kelgen qasıet, ananyń aq sútimen, áldıimen daryǵan án yrǵaqtarynyń da áseri erekshe ǵoı.

Jambyl oblysy «Besaǵash» aýlynda dúnıege kelgen belgili kompozıtor Áshir Moldaǵaıynovtyń ómiri de bázbireýge jumbaq bolǵanmen jyr ǵyp aıtar sátteri barshylyq (1937-2005).

Ákesi soǵysqa ketkende anasynyń egis dalasynda qant qyzylshasyn ósirip, kóp beınet shekkenin kórip, ishteı ýaıymdaǵanmen buǵanasy qatpaǵan balanyń ol kezde qolynan keleri shamaly edi...

Keshkisin is tigip otyryp, anasy baıaýlatyp án salatyn. Bul uzaq kúngi aýyr jumystan keıin kóńil jubatqany bolsa kerek. Bala Áshir anasynyń aıtqan ánderin birte-birte jadynda saqtaı bergen.

Áshir mektep bitirgen soń Kereký jerine tyń ıgerýge attandy. Sol jerde eńbek etip, otan qoımasyna astyq túsirýge meılinshe atsalysty.

Ár adamnyń juldyzdy shaǵy bolady. Aıtqandaı, 1957 jyly Máskeýde ótetin Dúnıejúzilik jastar men stýdentterdiń festıvaline qatysý úshin Mádenıet mınıstrligi óner jarysyn uıymdastyrady. Osy joly Áshir óz ónerimen kózge túsip, Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııaǵa emtıhansyz oqýǵa túsedi.

Jastyq shaqtyń kýási bolǵan Qazaqstannyń halyq ártisi Myńjasar Mańǵytaev kózi tirisinde jan dosy Áshir Moldaǵaıynov jaıly bylaısha eske alǵan-dy: «Meniń eń jaqyn dosym Áshir bolatyn. Áshekeń ekeýmiz túıdeı qurdas ta edik. 1957 jyly konservatorııanyń daıyndyq kýrsyna túsemin dep jastar jınalǵan bolatynbyz. Sol jyly Nurǵalı, Áset bárimiz daıyndyq kýrsyna túskenbiz. Oılap otyrsam, ómir degen ózen eken, búginde qımas dostarymyzdyń azaıyp qalǵany qınaltady.

Áshaǵań óte syrbaz, salıqaly azamattardyń biri edi. Daýysy tamasha, keń tynysty, barıton daýsy bolatyn. Opera teatrynda birneshe obrazdy shyǵardy. Bunyń daýysy joǵary sol degen notany erkin alatyn. Keıinirek án shyǵarýmen aınalysatyn boldy. Maǵan dosy retinde syryn aıtatyn, alǵash shyqqan ánderin kórsetetin. Men endi kásibı kompozıtor bolǵannan keıin azdap jóndep, jatyq bolýyn aıtyp otyratynmyn.

Máskeýge bardyq. Osy «Aıaýly armanymdaı asylym eń» ánin Roza Baǵlanova aıtty. Roza aıtqanda ánniń sharyqtaý shegi men tómengi regıstrdi ádemi aldy. Qýanyp qaldyq. Bul ándi radıonyń janynan qurylǵan estradalyq orkestrdiń dırıjeri Lısıtsa orkestrge laıyqtap óńdegen edi»- degen bolatyn Myńjasar aǵamyz.

Onyń ánderiniń lırıkalyq sezimge toly ekenigine de baǵa bergen: - Áshir ánniń qalaı qaıyrylyp kelýin jáne qaı jerge deıin shyrqaı bilýin jaqsy meńgergen edi. Ol án shyǵarýdyń syryn biletin. Ol balalarǵa kóp jazdy.

Birde Áshirmen onyń týǵan aýyly «Besaǵashqa» bardyq. Qasymyzda Gennadıı Sırota degen pıanıst jigit bar, sol úsheýmiz óner kórsettik. El keremet qarsy aldy.

Men Kompozıtorlar odaǵynda jaýapty hatshy bolyp istedim. Sol kezde Áshaǵańdy jıi shaqyryp, kezdesýlerge qatystyratynbyz. Ol árdaıym óz ánderin oryndaıtyn. Bir sózben aıtqanda ónerge eńbegi sińgen adam edi-aý...-dep Myńjasar aǵa bir kúrsinip qoıǵan edi...

Mysaly, «Saǵyndym sáýleshim» ánin alaıyq. Jalpy, ómirdiń ózi saǵynysh pen mahabbattan turady emes pe?! Mine, Áshaǵań osy taqyrypqa keremet jazatyn.

Áshir konservatorııany oıdaǵydaı bitirgen soń Qazaqtyń Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatryna ornalasady.

Keshegi Kúlásh pen Qanabek, Qurmanbek pen Úrııalar án salǵan qasıetti sahnada ánshilik ónerdiń qyr-syryn jete meńgergen ol Evgenıı Brýsılovskııdiń «Jalbyr» operasynda Súgirdiń, Muqan Tólebaevtyń «Birjan-Sara» operasynda Qojaǵuldyń, Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń «Abaı operasynda Jırensheniń rolderin sheber oryndaı bildi.

Sahnada beıne somdaý, keıipkerlerdiń minez-qasıetin ashý jaýapty is. Onyń jan-saraıyna úńilip, oı-tolǵanysynyń syryna boılaısyń. Oǵan qosa ánshilik pen akterlik qabiletin birdeı damytý kerek.

Áshir Moldaǵaıynovtyń oınaǵan rolderiniń ishinde «Birjan-Saradaǵy» Jıenqul beınesi kóp daıyndyqty, izdenisti qajet etti. Áshaǵańnyń anasynyń osy spektakldi kórip otyryp, «basqa rol jetpegendeı» dep bir kezde namystanǵany da bar...

Áshir Moldaǵaıynovtyń opera sahnasynda júrgen kezderi jaıly aıtqan bir úzik syryn Qazaq radıosynyń altyn qorynan alǵan edik, sony ózderińizge jetkizsem deımin:

«Men de basqa ánshilerdeı oqý bitirgen soń teatrǵa shaqyryldym. Osy az ýaqyt ishinde sahnanyń qyr-syryna qanyqtym. Ánshilik pen akterlik ónerdiń ónegesin kórdim. Aldyńǵy býyn aǵalardyń ónerinen úlgi aldym. Bizdeı jas ánshilerge qamqorlyq kórsetip, ustazdyq eter Roza Jamanova, Rahıma Musabekova, Baıǵalı Dosymjanov, Káýken Kenjetaevtardyń bergen kómegi men aqyl-keńesi erekshe.

Men minezderi alýan túrli roldermen sahnaǵa shyqtym. Baǵasyn ónersúıer qaýym bere jatar», degen edi ol....

Shyndyǵynda da Áshirdiń sahna maıtalmany retinde qalyptasqan on jyly bosqa ótpepti. Sol kezde teatr rejısseri Baıǵalı Dosymjanov: «Ne ánińmen, ne kompozıtorlyǵyńmen bol!» dep qysqa qaıyrǵannan keıin Áshaǵań opera sahnasymen qımaı qoshtasyp, Qazaqtyń Jambyl atyndaǵy Memlekettik fılarmonııasyna qyzmetke ornalasyp, dáriskerler tobyna jetekshilik etken.

Men Áshir aǵamyzben osy fılarmonııada az ýaqyt qyzmet ettim. Ol kisi asa jigerli, ómirdi súıe biletin jan edi. Orta boılydan joǵary, dembelshe kelgen qaratory kisi qaıratty shashyn artyna qaıyryp, qolyna baıanyn alyp, «Sáýletti Qazaqstan», «Besaǵashym», «Saǵyndym sáýleshim» ánderin asa shabytpen sheber oryndaıtyn. Otansúıgishtik rýhta oryndalǵan nebir ánder aýyl adamdardyń kóńilin kóteretin. Meniń kóz aldymda qalǵan beıne osyndaı...

Áshir Moldaǵaıynovtyń alǵash án jazyp, kompozıtorlyq qyrynyń qalyptasýy jubaıy Gúljaýhar Aýhatqyzymen bas qosqan kezde bastalypty. Endigi áńgimeni Gúljaýhar apamyz aıtady: - Áshekeńmen 1965 jyly tanystyq. Ol kezde Áshaǵań opera teatrynda isteıtin, beldi ánshisi bolatyn.

1966 jyly kóktemi edi. Ol kezde men Іslám Zikibaevtyń áıeli Raýza Bákirqyzymen birge kitaphanada isteıtinmin. «Bir án shyqty, sózi joq» dep edim, birer kúnnen keıin Raýza osy «Aıaýly armanymdaı asylym eń», «Saǵyndym sáýleshim» ánderiniń sózin alyp kelipti. Áshirge óleń unap, Іslámmen arnaıy tanysty, sodan keıin taǵy da birneshe án dúnıege keldi.

Bul ándi úılený toıymyzda Áshaǵań oryndaǵanda Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdı birden jaqsy án dep qabyldady, aq jol tilep, aq batalaryn berdi.

Máskeýde ótken festıvalde Roza Baǵlanova osy ándi aıtqanda Іslám da, Áshaǵań da jylap otyrypty, bul qýanyshtyń jasy bolsa kerek.

Bul ándi eń alǵash Rıshad Abdýllın oryndaǵan. 1980 jyly osy ándi orkestrge laıyqtap jazyp, Qazaq teledıdaryna habardyń ashylý áýenine kóp qoldanǵan....-dep eske aldy.

Gúljaýhar Aýhatqyzy joldasy Áshirdiń spektaklde oınaǵan rolderin kórip, únemi jankúıer retinde qobaljyp otyratyn. Endi osy jaıly baıandaı otyraıyq: - Áshirmen kúnde teatrǵa birge baramyz. Ol sahnada, men kórermen retinde jankúıermin. Belgili ártistermen partııa oınasa qalaı bolady-aý?- dep ýaıymdap otyratynmyn. Keıde ábden qobaljyp, qaraterge túsetinmin,- deıdi apamyz.

Qazaqta «óli rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degen sóz bar. Shyndyǵynda da ótkendi eske alyp, jaqsy isterin, qadir-qasıetin aıtyp otyrý- tiriniń mindeti desek, kompozıtor Áshir Moldaǵaıynovtyń ónerdegi áriptesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Jumat Mahambetovtyń da aıtary bar... - Men Áshaǵańmen sekseninshy jyldardyń basynda qyzmet ettim. Halyq aldyna shyǵyp, qyzmetimizdi kórsetip júrdik.

1965 jyly biz konservatorııada oqyǵanda Áshaǵańdar teatr sahnasynda oınaıtyn. Daýysy qoıý barıton bolatyn. Áshirbek aǵamyz fılarmonııada dáriskerler tobyn quryp, el-eldi aralaıtyn.

Áshaǵańnyń sulý sazdy nebir ánderi bar. Bir ereksheligi ózi ánshi bolǵandyqtan ánderi áserli, qazaq ıirimderge baı, klassıkalyq shyǵarmalar edi...

«Otan - otbasynan bastalady» demekshi, «Ana áldıi», «Jan ana», «Saǵyndym anam men seni» ánderi qaı qazaqtyń bolsyn júregin terbep, saǵynysh sazyna bóleıdi. Al týǵan jer taqyrybyna jazylǵan «Sáýletti Qazaqstan», «Ekibastuz aımaǵym», «Ásem qalam Jambylym» ánderi otansúıgishtik rýhta jazylǵan tamasha týyndylar. Al «Aqqý arman» tsıkldy ánderi adamzattyń armany dese de bolǵandaı, «Qımaımyn ózderińdi qosh deýge de» áni birinshi Dúnıejúzilik quryltaıǵa kelgen sheteldik baýyrlarymyzǵa arnalǵan edi.

Áshirdiń ánderinde muńnan góri jigerlilik, ómirge degen ǵashyqtyq sezim, aldaǵy kúnge úlken úmitpen qaraý basym bolatyn.

Áshir Moldaǵaıynov Ábdirahman Asylbekov, Nursultan Álimqulov, Gúlnar Shámshıeva, Іslám Zikibaev, Bákir Tájibaev, Aıtjan Baıǵojaev, Ospanhan Áýbákirov, Tursynhan Ábdirahmanova, Nadejda Lýshnıkova syndy aqyndarmen qoıan-qoltyq aralasyp, jaqsy ánderdi tyńdaýshysyna syılaı bilgen daryndy kompozıtor edi.

Bir ǵana «Polonezimen» tanymal bolǵan Ogınskıı tárizdi, bir ǵana «Aıaýly armanymdaı asylym» ánimen Máskeý shaharynda jarq etip kórinip, kópshiliktiń ystyq yqylasyna bólengen Áshaǵań óner kóginde baǵy janyp, erte baǵasyn alǵan baqytty jan boldy. Onyń eńbegi úkimet tarapynan marapattalmasa da halyqtyń yqylasyna bólenip, uıyqtap jatqan júrekterdi oıatyp, janyna dárý bolǵan ánderi el jadynda saqtaldy.

Bizdiń altyn qorymyzda Áshir Moldaǵaıynovtyń qyryqtan astam áni bar. Bul ánderdi belgili ánshiler Roza Baǵlanova, Baqyt Áshimova, Rıshad Abdýllın, Sýat Ábýseıitov, Qanat Qulymjanov, Baqytjan Sqaqov, Rashıd Musabaev, Ermek Ábildaev, Jumaǵanym Rahımova, Alma Ospanova syndy ánshilerimiz sheber oryndady.

«At tuıaǵyn taı basar» demekshi, qyzy Gaýhar áke jolyn qýyp, óner salasynda eńbek etedi. Mamandyǵy mýzykant, uly Arman jyr jazýdy unatady. Kishi uly Asqar bıznes salasynda.

Birer jyl buryn Áshir Moldaǵaıynovtyń «Alǵashqy ustazym», «Alǵashqy qońyraý» atty balalarǵa arnalǵan eki jınaǵy shyqty. Oǵan demeýshi bolǵan uldary Arman men Asqar.

Áshir aǵamyz kózi tirisinde «Aısha-bıbi» operasyn jazyp, sońǵy núktesin qoıǵan eken. Aldaǵy ýaqytta balalary osy eńbegin de jaryqqa shyǵarsaq dep talaptanyp júr.

Qazaqtyń án ónerine sazdy da nazdy lırıkalyq ánderimen óz qoltańbasyn qaldyrǵan Áshir Moldaǵaıynovtyń ánderi jyl ótken saıyn jańǵyryp, jastyq shaqtyń áýenindeı máńgi shyrqala bermek.

KSRO jáne Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵynyń múshesi, ánshi ári sazger Áshir Moldaǵaıynov 2005 jyly 68 jasynda ómirden ozdy. Onyń ómir joly men óner joly búgingi jastarǵa úlgi-ónege.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Altyn Imanbaeva