Kólik dálizi - basty másele

Ol úshin el ekonomıkasyna aıryqsha serpin beretin kóliktik-tranzıttik ınfraqurylymdy damytý negizgi másele bolmaq, dep jazady «Aıqyn». Bul jónin­de Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan - 2050» strategııalyq baǵdar­lamasynda basa nazar aýdarǵany belgili. Onda 2020 jylǵa qaraı Qazaqstan arqyly ótetin tranzıttik tasymal kólemi eki esege joǵarylaıtyny, al 2050 jylǵa qaraı bul kólem 10 esege ósýi yqtımal ekendigin aıtqany belgili. Bir eskerte ketetin jaıt, zertteýler qorytyndysyna qaraıtyn bolsaq, Ońtústik-Shyǵys jáne Shyǵys Azııa - Eýropa baǵytyndaǵy tranzıttik aǵymdar 330-400 mlrd AQSh dollaryna baǵalanady, onyń 20 paıyzǵa jýyq kólemi Reseı Federatsııasy jáne Qazaqstan terrıtorııasy arqyly ótýi tıis eken. Biraq alýan túrli sebepterge baı­lanysty Qazaqstan bul múmkinshiliktiń 10 paıyzǵa kem kólemin paıdalanýda. Demek, biz qoldan shyǵaryp alǵan múm­kindikti qalpyna keltirýge tyrysýymyz qajet. Shyndyǵyna keletin bolsaq, biz qalasaq ta, qalamasaq ta álemniń jáne aımaqtardyń damý úrdisinen tysqary qala almasymyz anyq. Mysalǵa, bul másele Elbasynyń eldi damytýǵa arnal­ǵan «100 naqty qadam» baǵdarlamasynyń 65-qadamynda naqty kórsetilgen. Naqtylaıtyn bolsaq, Elbasy «Qazaq­standy halyqaralyq kólik - kommýnı­katsııalyq aǵymdarǵa ıntegratsııalaý. «Eýrazııalyq transkontınentaldyq dáliz» mýltımodeldik kólik dálizin qurý jónindegi jobany iske qosý. Ol Azııadan Eýropaǵa júkter tranzıtin kedergisiz júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Kólik dálizi: birinshi baǵyt - Qazaqstan aýmaǵy arqyly Reseı Federatsııasyna jáne odan ári Eýropaǵa ótedi. Ekinshi baǵyt - Qazaqstan aýmaǵy arqyly Qorǵastan Aqtaý portyna, odan ári Kaspıı teńizi men Ázerbaıjan, sodan soń Grýzııa arqyly. Jobaǵa bolashaqta 2014 jyldyń aıaǵynda qurylǵan Azııa ınfroqury­lymdyq ınvestıtsııalar bankin tartý» dep baǵyttardy belgilep berip otyr. Shyn­dyǵynda aldaǵy ýaqytta Qazaqstan ter­rıtorııasy arqyly ótetin halyq­aralyq kólik dálizderiniń damýy úsh baǵytta bolmaqshy: Reseı, Eýropa men Baltyq elderi, Qytaı, Japonııa jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi, Ortalyq Azııa men Kavkaz memleketteri, Iran jáne Túrkııa. Eger osy dálizderdi qajetimizge saı paı­dalana alsaq, Qazaqstan tolaǵaı tabysqa keneleri haq. Sonymen qatar el ekono­mıkasynyń damýyna serpilis ákelmek. Qysqasy elimiz úshin Azııa men Eýropany baılanystyratyn transkontınentaldy halyqaralyq kólik - kommýnıkatsııalyq aǵymdarǵa ıntegratsııalaný basty máse­lelerdiń biri. Uzaq jyldar boıy Ortalyq Azııa, onyń ishinde, Qazaqstan da álemniń iri elderiniń obektıvinde bolyp keledi jáne keleshekte de solaı bolatyny anyq. Sebebi, jahandaný úrdisi, shıkizit pen taýarǵa suranys, jumys kúshi men tehno­logııanyń qozǵalysy, ınnovatsııa izdenis pen damýdyń jáne shıelenistiń kózi men kilti bolatyny sózsiz. Máselen, 1999 jyly AQSh kongresi «Jibek joly strategııasy týraly» qaýly qabyldady. Bul AQSh-tyń yqpal etý aımaǵyn ulǵaıtýdy hám ekonomıkalyq múddeni kózdegen joba edi. Biraq bul ártúrli sebeptermen júzege asyrylmady. Al 2013 jyldyń 16 qyrkúıeginde Nazarbaev ýnıversıtetinde sóılegen sózinde QHR tóraǵasy Sı Tszınpın Qytaıdyń Reseı men Ortalyq Azııa memleketterimen yntymaqtasýdy tereńdetýdiń jańa formasy retinde «Jibek joly boıyndaǵy ekonomıkalyq beldeý» qurý ıdeıasyn kóterdi. Baǵdarlama mynadaı bes pýnkt­ten turady: Birinshi, aımaq memleketterin saıası salada úılestirýdi kúsheıtý; ekinshi, birtutas jol jelisi qurylysyn qarqyn­datý; úshinshi, saýda kedergilerin joıý jolymen saýdany damytý, ınvestı­tsııa men saýda shyǵyndaryn azaıtý, aımaq­taǵy ekonomıkalyq operatsııalar sapasy men jyldamdyǵyn arttyrý; tórtinshi, ult­tyq valıýtamen eseptesýge kóshý arqyly onyń legin ulǵaıtý; besinshi, Halyq dıp­lomatııasy rólin kúsheıtý, aımaq elderi halyqtary arasynda tike­leı baılanysty ulǵaıtý. Biz úshin bul jerde mańyzdy másele ne? Atap aıtar bolsaq, birinshiden, yntymaqtasýdy tereńdetýdi aımaq elderiniń ishki resýrsy esebinen júzege asyrýdy kózdeıdi. Osyǵan deıin bas­talyp, júzege asyrylý ústindegi jal­py uzyndyǵy 8445 shaqyrymdyq «Batys Eýropa - Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dálizi jobasy atalǵan baǵdar­lamanyń quramdas bóligine aınalýda. Qorǵastan bastalyp Qazaqstannyń bes oblysy arqyly ótetin 2787 shaqyrymdyq halyqaralyq jol, odan ári Reseı jerimen 2233 shaqyrymǵa sozylyp Eýropaǵa enedi. Qysqasy, júk tasymaldaý men júk tranzıtin kedergisiz júzege asyrý Qa­zaqstannyń eksporttyq áleýetin arttyrýǵa, jańa naryq izdeýge múmkindik beredi. Ekinshiden, saýda kedergileri joıylyp, memleketaralyq saýdany damytý men normatıvti qujattardy úılestirý, aýqymdy ınvestıtsııa tartý qajettiligin týdyrady. Úshinshiden, elimizde halyqaralyq kólik dálizi boıynda jańa ınfraqurylymdar qalyptasady. Bul talap pen suranysqa jáne jańa halyqaralyq standartqa saı jumys oryndaryn ashý, qyzmet kórsetýdi jetildirý, qajetti mamandar daıyndaý máselesin aldyńǵy orynǵa shyǵarady. Desek te, Qazaqstan halyqaralyq kólik dálizinde tek tranzıttik qyzmet kórsetý rólimen shektelip qala almaıdy. Álemdik naryqqa saı, suranysqa ıe ónim shyǵarý - basty másele. Osy jaǵdaıda, elde otandyq óndirýshilerdi qoldaý, básekege qabiletti ónim shyǵarý, kásipkerdiń qarym-qabileti men shynaıy beınesin qalyptastyrý, olardy yntalandyrý kún tártibinen túspek emes.

Eske sala keter bolsaq, kórshiles otyrǵan elderdiń barlyǵynda memlekettik kólik joldaryn damytýǵa arnalǵan ózindik baǵdarla­malary barshylyq. Máselen, Reseıdiń «Transsibir magıstraly», Mońǵolııanyń «Dalalyq jol», Qytaıdyń transkon­tınentaldyq «Jibek joly boıyndaǵy ekonomıkalyq beldeý», Ońtústik Koreıanyń «Eýrazııalyq Jibek joly» halyqaralyq kólik joly baǵdarlamalary bar. Demek, Elbasy kóterip otyrǵan «Eýrazııalyq transkontınentaldyq dáliz» mýltımodeldik kólik dálizin qurý jónindegi joba osy jobalardyń quramdas bir bóligi bolyp tabylary haq. Eger «100 naqty qadamnyń» 65-qadamy aldaǵy ýaqytta júzege asatyn bolsa, elimizdiń ekonomıkasynda úlken bir sekiris bolmaq dep senimdi aıtýǵa bolady.