Qola dáýirinen orta ǵasyrǵa deıin: Almatyda biregeı jádigerler kórsetildi
ALMATY. KAZINFORM — Almatydaǵy QR Ulttyq mýzeıinde Ortalyq Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qazba jumystary kezinde tabylǵan biregeı jádigerler qoıylǵan kórme ashyldy.
«Ótkenniń ónegesi — búginniń belesi» atty kórme Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtymen birlesip uıymdastyryldy. Іs-shara Ortalyq Qazaqstan arheologııalyq ekspedıtsııasynyń qurylǵanyna 80 jyl tolýyna arnalǵan.
Ulttyq mýzeıdiń arheologııa bóliminiń ǵylymı qyzmetkeri Olga Mıakısheva ekspedıtsııa tarıhy men usynylǵan jádigerler týraly aıtyp berdi. Onyń sózinshe, 1946 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasy qurylyp, onyń negizinde Qanysh Sátbaevtyń bastamasymen arheologııalyq jáne etnografııalyq zertteýler júrgizetin ınstıtýt ashyldy. Bul baǵytty Álkeı Marǵulan basqardy.
— Ol kezde ındýstrııalandyrý máselesi talqylanyp jatty jáne paıdaly qazbalarǵa baı Ortalyq Qazaqstan onyń mańyzdy ortalyǵy boldy. Geologtarmen birge arheolog-ǵalymdar da zertteý júrgizýi tıis edi, óıtkeni ken óndiriletin oryndardan kóne qazba jumystarynyń izderi tabyldy. Ónerkásipti damytýǵa úles qosý úshin arheologııalyq zertteýlerdi de júrgizý qajet boldy. Osylaısha, 1946 jyly Álkeı Marǵulannyń jetekshiligimen Ortalyq Qazaqstan arheologııalyq ekspedıtsııasy quryldy, — deıdi Olga Mıakısheva.
Á.Marǵulanmen birge ortaǵasyrlyq eskertkishterdi zertteýdiń alǵashqy jumystaryna arheolog A.Patsevıch qatyssa, qola dáýiriniń eskertkishterin zertteýge Lenıngradtan shaqyrylǵan jas ǵalymdar T. N. Maksımova men N. M. Spasskaıa úles qosqan. 1950-60 jyldardyń sońynda top quramy M.K.Qadyrbaev, A. H. Orazbaev jáne N. M. Senıgova sııaqty zertteýshilermen tolyqty.
— Bizdiń ekspozıtsııamyzdan Qazaqstannyń jetekshi arheologtary beınelengen fotosýretterdi kórýge bolady. Bul ekspedıtsııa bir jaǵy mektep boldy: Marǵulannyń jetekshiligimen tarıhshylardyń, arheologtar men etnograftardyń akademııalyq bazasyn qalyptastyrdy. Kórmede ekspedıtsııa qurýdyń mańyzdylyǵyn rastaıtyn qujattar, Álkeı Haqanulynyń ómirbaıany, zertteýshi M. N. Klapchýktyń jazbalary, Q. Aqyshevtyń jetekshiligimen arheologııa bóliminiń materıaldary usynylǵan, — dedi ol.
Kórmege Ulttyq ortalyq mýzeıiniń qoryna ótkizilgen materıaldar qoıylǵan. Mýzeı qoryndaǵy Ortalyq Qazaqstan ekspedıtsııasynyń kollektsııasy 2 myńnan asady. Ekspozıtsııa tas jáne qola dáýirinen bastap, erte temir dáýiri men orta ǵasyrlarǵa deıingi kezeńderdi qamtıdy.
Alǵashqy ekspedıtsııanyń mańyzdy jańalyqtarynyń biri — Beǵazy jáne Dándibaı aýdandaryndaǵy qola dáýiriniń sońǵy kezeńine jatatyn eskertkishter bolǵan. Kórmede Beǵazy-Dándibaı mádenıetiniń jebe ushtary usynylǵan. Bul jádigerler taıpalardyń birigýi men ózara qaqtyǵystaryn aıǵaqtaıdy, bılik úshin kúrestiń bastalýyn jáne áleýmettik qurylymnyń qalyptasýyn kórsetedi.
Al metallýrgııanyń damýyn temir quıý formalary, shómishter, áshekeı buıymdar jasaýǵa arnalǵan zergerlik balǵalar dáleldeıdi. Súıekten oıýlap jasalǵan tós tárizdes buıym, sondaı-aq bulan múıizinen jasalǵan zattar, túrli boıtumarlar men kún belgisi túrindegi áshekeılerge erekshe nazar aýdarylǵan. Olardy qola dáýirindegi áıelder kıiminiń rekonstrýktsııasynan kórýge bolady.
Ekspedıtsııa barysynda eń kóp tabylǵan materıaldarynyń biri — qysh ydystar. Olardyń pishinderi ártúrli jáne qola dáýirine tán geometrııalyq oıý-órnektermen, sondaı-aq kún belgisimen bezendirilgen. Keıbireýlerinen ydys synǵan kezde ony jóndegen izderdi kórýge bolady.
Tabylǵan oljalardyń ishinde ydystardy jóndeýge arnalǵan qapsyrmalar, kendi usatýǵa arnalǵan tas balǵalar bar. Qola dáýirinde halyqtyń edáýir bóligi eginshilikpen aınalysqan. Munda túrli quraldar, mysaly: ketpen, zyǵyr nemese qarasora óńdeýge qatysty súıek buıymdary usynylǵan.
Klımattyń ózgerýine baılanysty halyq jartylaı kóshpeli ómir saltyna aýysqan. Bul 1966 jyly arheolog Mır Qadyrbaev ashqan Tasmola mádenıetiniń oljalarynan kórinedi. Munda metaldan jasalǵan at ábzelderin kórýge bolady. Odan bólek mýzeıde qurbandyq shalýǵa arnalǵan zattar da bar. Kóne saqtar kúnge tabynǵan jáne bul zattardy dinı rásimder úshin paıdalanǵan.
Ekspozıtsııa quramyna biregeı ortaǵasyrlyq oljalar da engen. Nura ózeni boıyndaǵy jaýynger jerlengen keshen (1947–1949 jj. qazba jumystary) — eń jarqyn eksponattardyń biri. Onda jibek kıimder, aıaq-kıim qaldyqtary, kúmis tostaǵan, mańdaısha, aýyzdyq, qoramsaq japsyrmalary, qaıyń qabyǵynan jasalǵan qoramsaq úzindileri tabyldy. Bul jádigerler Altyn Orda kezeńine jatady.
— Sol kezdegi alǵashqy ekspedıtsııa ońtústik arqyly, Betpaqdalamen, Ortalyq Qazaqstan boıymen baǵyt aldy. Ol Ulytaýdaǵy sáýlet eskertkishterin: Joshy han, Bolǵan ana, Juban ana kesenelerin zerttedi. Kórmede eń alǵashqy arheologııalyq ekspedıtsııanyń qazba jumystary: túpnusqa kirpishter, jazýlar men rýlyq tańbalar usynylǵan. Sondaı-aq qoldaryna ydys ustaǵan IX–XII ǵasyrlardaǵy tas músinderdi kóre alasyzdar, — dedi Olga Mıakısheva.
Kórmede Álkeı Marǵulan men basqa da zertteýshilerdiń basylymdary men ǵylymı eńbekteri de bar. Bul baǵyttaǵy zertteýler búginde de jalǵasyp jatyr.
Eske salaıyq, buǵan deıin Ulttyq mýzeıdiń jańa zalyna Altyn Orda dáýiriniń jádigerleri qoıylǵanyn jazǵanbyz.
