Qola dáýiri órkenıetteriniń kúıreýi Jer orbıtasynyń ózgerýimen baılanysty ma
ASTANA. KAZINFORM – Shvetsııalyq klımattanýshylardyń zertteýine sáıkes, b.z.d. XII ǵasyrdaǵy qola dáýiri órkenıetteriniń jappaı kúıreýine Jer orbıtasy parametrleriniń birtindep ózgerýi sebep bolýy múmkin. Bul ózgerister Levant pen Balqan túbegindegi klımatty qurǵatyp, uzaqqa sozylǵan qýańshylyqqa ákelgen, dep habarlaıdy TASS agenttigi.
– Zertteý nátıjeleri Taıaý Shyǵys óńiriniń klımaty Jer orbıtasyndaǵy bolmashy, biraq turaqty ózgeristerdiń áserinen myńdaǵan jyl boıy birtindep qurǵaq bola bastaǵanyn kórsetti. Bul ózgerister Atlant muhıty men Jer atmosferasyndaǵy qysqa merzimdi aýytqýlarmen qabattasyp, qola dáýirindegi apat kezinde asa kúshti qýańshylyqtardyń týyndaýyna sebep boldy, – dedi Stokgolm ýnıversıtetiniń klımattanýshysy Ketrın Paýer.
Ǵalymdar kópten beri qola dáýiriniń sońynda Taıaý Shyǵys pen Jerorta teńiziniń basqa óńirlerindegi kóptegen órkenıettiń nelikten kenetten kúıregenin anyqtaýǵa tyrysyp keledi. Buǵan deıingi arheologııalyq qazbalar men tarıhı derekter bul qubylystyń klımattyń ózgerýimen jáne birneshe qýańshylyq kezeńimen baılanysty ekenin kórsetken. Sonyń saldarynan krıto-mıken órkenıeti men Hett patshalyǵy joıylyp, Egıpet, Assırııa, Vavılon jáne Fınıkııa memleketteri edáýir álsiregen.
Alaıda mundaı qýańshylyqtarǵa naqty ne túrtki bolǵany osy ýaqytqa deıin belgisiz edi. Osyǵan baılanysty shved zertteýshileri b.z.d. VI myńjyldyqtan búgingi kezeńge deıingi Shyǵys Jerorta teńizi óńiriniń klımattyq ózgeristerin jan-jaqty zerttedi. Ol úshin ǵalymdar 8 myń jyl burynǵy Eýropanyń klımaty týraly belgili derekter negizinde Jerdiń kompıýterlik modelin jasady.
Esepteýler qola dáýirindegi apatqa bir ǵana emes, birneshe klımattyq úrdis qatar áser etkenin kórsetti. Olardyń barlyǵy Jer orbıtasynyń parametrlerindegi birtindep ózgeristermen baılanysty bolǵan. Sonyń saldarynan Soltústik jarty shar jaz mezgilinde az jylý alyp, teńiz sýy nashar qyzǵan, al tropıkterge ylǵal jetkizetin mýssondar álsiregen. Buǵan qosa, jelderdiń soltústikke yǵysýy Taıaý Shyǵysta jaýyn-shashynnyń odan ári azaıýyna yqpal etken.
Zertteýshilerdiń aıtýynsha, bul ózgerister Atlant muhıty men atmosferadaǵy uzaq merzimdi klımattyq aýytqýlardy da ózgertip, qolaısyz jaǵdaılarda qýańshylyqtyń kúsheıýine áser etken. Sonyń nátıjesinde b.z.d. XII ǵasyr boıy sozylǵan óte kúshti ári uzaq qýańshylyq qalyptasyp, qola dáýiri órkenıetteriniń kúıreýine jáne «teńiz halyqtarynyń» ejelgi memleketterge jappaı shabýyl jasaýyna yqpal etken.
Buǵan deıin Túrkistan oblysynda qańly dáýirine tıesili Han ımperııasynyń aınasy tabylǵany habarlaǵan.
