«Kóktóbe» demalys, sport, oıyn-saýyq ortalyǵyna aınalmaq

Bul baǵyttaǵy jumystar bizdiń elimizde de qolǵa alynyp otyr. Atap aıtqanda, taıaýda Almaty qalasynyń Ákimi Ahmetjan Esimov pen QR kólik jáne kommýnıkatsııa mınıstri Asqar Jumaǵalıev «Kóktóbe» telemunarasyn týrızm nysany retinde paıdalaný jobasyn damytý jónindegi kelisimge qol qoıǵan bolatyn. Kelissózdiń negizgi bólimderi retinde «Kóktóbe» telemunarasy aýmaǵyn jańartý, tehnıkalyq ǵımarattyń aldyn qaıta qurylymdaý, onyń aýmaǵyna jatatyn landshaft dızaıny jumystarynyń oryndalýy, sondaı-aq, jalpyqurylystyq jáne týrıstik maqsatta bólingen ǵımarattarda jóndeý jumystaryn júrgizý qarastyrylǵan. Qurylys jumystary qashan bastalady jáne «Kóktóbe» qandaı ózgeristerge ushyraıdy? Osy jóninde «Kóktóbeni» jańǵyrtý jobasynyń bas jobalaýshysy, Qazaqstan Dızaınerler odaǵynyń prezıdenti Tımýr Súleımenovtiń «Almaty aqshamy» gazetine bergen suhbatyn usynamyz.

- Tımýr Bımashuly, álemde kóptegen telemunaralar týrıstik maqsatta paıdalanylyp keledi. Olar qala turǵyndary men týrıster úshin demalys ornyna aınalǵan. Bul munaralarda meıramhana, kınoteatr, dúkender sııaqty túrli demalys oryndary ornalasqan. «Kóktóbe» munarasynda osyndaı demalys nysandary qarastyrylǵan ba?

- Iá, sátin salsa, aldaǵy ýaqytta «Kóktóbe» munarasy týrısterge arnalǵan álemdegi eń tanymal nysanǵa aınalmaq. Telemunarada bos alańdar óte kóp. Alaıda, olar tıimdi paıdalanylyp jatqan joq. Mysaly, 30 jyl buryn munara salynǵanda jobalaýshylar Máskeýdegi «Ostankıno» telemunarasyndaǵy «Jetinshi aspan qabaty» meıramhanasynyń úlgisinde «Jetinshi deńgeıdi» salǵan bolatyn. Munda meıramhana ashý josparlanǵan edi. Alaıda, bul bastama júzege aspady. Sóıtip, kóp jyldar boıy bul deńgeı paıdalanylmady.

- Qaıta jańǵyrtý jumystary aıaqtalǵannan keıin «jetinshi deńgeıde» meıramhana ashyla ma?

- Joq, meıramhana ashylmaıdy. Áıtse de, qaıta jańǵyrtý jumystary aıaqtalǵannan keıin, bul deńgeıde qala kórinisin tamashalaý alańy ashylmaq. Týrıster 160 metr bıiktikke kóterilip, qus qanaty talatyn bıiktikten ásem Almatyny tamashalaı alatyn bolady.

- Munarada taǵy qandaı demalys nysandary ashylmaq?

- Munaranyń tómengi deńgeıinde nemese munaranyń «ıýbkasynda» túrli demalys oryndaryn ashýdy josparlap otyrmyz. Munaranyń 1-qabatynda teleradıo habarlaryn taratatyn tehnologııalyq bólmeler ornalasqan. Biz ekinshi, úshinshi, tórtinshi jáne besinshi qabattardy keńeıtip, bul qabattardy demalys aýmaǵyna aınaldyrýdy josparlap otyrmyz. Mysaly, munda túrli attraktsıondar júıesin, úlken saltanat zaldaryn jáne kınokontsert arenasyn ashýǵa bolady. Jalpy, telemunarada naqty qandaı nysan ashylatynyn aıta almaımyn. 2ıtkeni, biz tek ınvestıtsııalyq usynys jasap jatyrmyz. Ákimdik ınvestorlar úshin barlyq jaǵdaıdy jasap, búkil kommýnıkatsııalardy tartyp beredi. Sosyn, ınvestorlar kelip, munda qandaı nysan ashatynyn ózderi sheshedi. Munda meıramhana nemese kınoteatr, tipti, dúken bolýy múmkin.

 - Munaranyń syrtqy qasbeti qalaı ózgeredi?

- Munaranyń syrtqy qabatyn tún túgili kúndiz de aınadaı jarqyrap kórinetindeı etip qaptaýdy josparlap otyrmyz. Bul úshin óte jeńil «tekslon» degen jańa materıaldy qoldanbaqpyz. Mundaı materıalmen Almatydaǵy Respýblıka saraıy, Astanadaǵy «Han shatyry» qaptalǵan.

Munarany ulttyq oıý-órnektermen bezendirý de qarastyrylǵan

- Munaranyń sáýlettik erekshelikterine toqtalsańyz, ıaǵnı, munaranyń bezendirilýinde qazaqtyń ulttyq órnekteri nemese qalanyń sımvoly bolyp tabylatyn «alma» sııaqty naqyshtar qoldanyla ma?

- Árıne, munaranyń bezendirilýinde qazaqtyń oıý-órnekteri sııaqty ulttyq elementterdi qoldaný josparda bar. Alaıda, bul naqty jobalanbaǵan. Biz jumysty endi bastadyq qoı. Jalpy, biz plastıkalyq ónerdiń ulttyq dástúrlerin, sonymen qatar, zamanaýı plastıkany da paıdalanýdy kózdep otyrmyz.

- Otyz jyl buryn telemunara salynǵanda adamdardy shuǵyl evakýatsııalaý jaǵdaıy qarastyrylmady. Sondyqtan, munara kóp jyldar boıy halyq úshin jabyq boldy. Jańa jobada tótenshe jaǵdaı oryn alǵanda adamdardy qutqarý múmkindigi qarastyrylǵan ba?

- Iá, áýelgi kezekte, munaranyń konstrýktsııasy bekitiledi, eski lıftiler zamanaýı, qýatty lıftilerge aýystyrylady. Qazir munaraǵa qatysty kóp syn aıtylyp júr. Tipti, ol maıysyp tur, qulap qalýy da múmkin degen sııaqty. Alaıda, bul munara álemdegi seısmologııalyq jaǵynan turaqty ǵımarattardyń biri ekenin umytpaý kerek. Uzyndyǵy 372 metr, salmaǵy 45 myń tonnany quraıtyn munara 9 balldyq jer silkinisine tózimdi. Bul munara Frantsııadaǵy Eıfel munarasynan esh kem emes.

- Kóktóbe munarasy týrıstik nysan bolýmen qatar, teleradıo taratý ortalyǵy mindetin de atqarady. Bul jáıt munaraǵa kelgen týrısterdiń densaýlyǵyna keri áser etpeı me?

- Joq. Teleradıo habaryn taratý júıesi tsıfrli habar taratý júıesine kóship jatyr. Osy qaıta jańǵyrtý kezinde barlyq qaýipsizdik sharalary qarastyrylǵan. Sosyn, munarada teleradıo habar taratý qabaty demalys oryndary ornalasqan qabattardan qorǵalatyn bolady.

- Munaranyń mańaıynda landshaftyq kóriktendirý jumystary júrgiziletini belgili. Osyǵan naqtyraq toqtalsańyz...

- Iá, telemunaramen qatar, munara turǵan jotany da jańǵyrtý josparlanyp otyr. Jospar boıynsha munara mańaıynydaǵy alańdy qazir 12 gektardan 200 gektarǵa deıin ulǵaıtýdy kózdep otyrmyz. Jańǵyrtý jumystary aıaqtalǵannan keıin munda jaıaý júrginshilerge arnalǵan úlken saıabaq, taý shańǵy trassalary, velojoldar jáne alma baqtary paıda bolmaq. «Kóktóbe» - qalamyzdyń eń ádemi oryndarynyń biri. Sondyqtan, ony tıimdi paıdalaný kerek. Qazir bul tóbede bar bolǵany birneshe meıramhanalar ǵana bar.

Shańǵy joldary men velojoldar salynady

- Demek, «Kóktóbeniń» qazirgi jaǵdaıyna kóńilińiz tolmaıdy ǵoı?

- Iá, durys aıtasyz. Óte ádemi jer. Alaıda, 1000 teńge tólep taýǵa kóterilseń, onda ne isterińdi de bilmeısiń. Jan-jaqta qaptaǵan meıramhanalar. Árıne, «Kóktóbeniń» alańy kóriktendirilgen. Degenmen, halyq demalatyn demalys aýmaǵy óte shaǵyn. Sondyqtan, bul alańdy keńeıtip, kóptegen demalys nysandaryn salý kerek.

- Qandaı demalys nysandaryn salýdy josparlap otyrsyzdar?

- Negizinen sporttyq nysandardy salýdy josparlap otyrmyz. Bul úshin taýdyń barlyq bókterin paıdalanbaqpyz. Qazir olar tek jartylaı paıdalanylyp otyr. Taýdyń soltústik betkeıinde shańǵy trassasyn salýdy josparlap otyrmyz. Onda qysta kelip balalarmen tek shańǵy teýip qana qoımaı, shanamen de syrǵanaýǵa bolady. Qalada balalarmen demalatyn oryndar óte az. Shymbulaqta shańǵy tebý óte qymbat. Sondyqtan, árbir adamnyń qaltasy kótere bermeıdi. Sonymen qatar, Shymbulaqta shańǵy trassalary óte tik ornalasqan, kásipqoı shańǵyshy bolmasań, onda syrǵanaý óte qıyn. Al, Kóktóbede shańǵymen syrǵanaýǵa endi úırenip júrgen shańǵyshylarǵa arnalǵan jaıpaqtaý jol salynady. Eń bastysy, ol qalanyń ishinde bolady. Taýdyń shyǵys bókterinde velojoldar salynbaq. Qarapaıym velojoldarmen qatar munda ekstremaldy júrýdiń jankúıerleri úshin shapshań túsý joly salynatyn bolady. Sonymen qatar, biz emdik maqsatta jaıaý serýender úshin de jol salmaqpyz.

Kóktóbeniń kórkin alma baǵy ashady

- Kóktóbede alma baqtary salynatyny ras pa?

- Almatyda jańa baqtar salatyn ýaqyt keldi. Jáne bul jumysty «Kóktóbeden» bastaý kerek. Alaıda, baq salý úshin Kóktóbe ornalasqan jotany myqtap bekitý kerek. Sebebi, taý tektonıkalyq qozǵalystar ornalasqan jerde ornalasqan. Munda jerdiń qatty qabyǵy turaqty emes, sebebi, «Kóktóbeniń» jeri balshyqty, sazdy jer. Taýda birneshe myń túp aǵash otyrǵyzý kerek. Bul jerdi nyǵaıtady. Ásirese, alma aǵashtaryn otyrǵyzý kerek. «Kóktóbe» 1200 metr bıiktikte ornalasqan. Mundaı bıiktikte almanyń kandıl, aport sııaqty suryptary jaqsy ósedi.

Avtoturaǵy bar zamanaýı saýda ortalyǵy boı kóteredi - «Kóktóbe» qaıta jańǵyrtýdan ótip, munda ózińiz aıtyp ketken demalys oryndary ashylǵanda halyq kóptep aǵylatyny belgili. Demek, avtoturaq máselesin sheshý kerek...

- «Kóktóbeni» Shyǵys aınalma joly aınalyp ótedi. Aınalma jolda biz jeke kóliktermen qatar qoǵamdyq kólik toqtaıtyn úlken avtoturaq salýdy josparlap otyrmyz. Demek, munda týrıstik jáne ózge de avtobýstarǵa arnalǵan aıaldama pýnkti salynady. Jáne, osy aýmaqta batystan shyǵysqa qaraı qyzmet kórsetý zonasyn salýdy josparlap otyrmyz. Munda demalysqa arnalǵan barlyq qural-jabdyqtar, velosıped, shańǵy, shanalardy jalǵa alýǵa bolady. Sonymen qatar, osynda jańa aspaly jol salýdy kózdep otyrmyz. Bul jol telemunaraǵa deıin kóteriletin bolady.

- Qurylys jumystary qashan bastalady?

- Bul - ınvestıtsııalyq joba. Sondyqtan, ınvestorlar kerek. Ázirshe qurylys jumystary kelesi jyly bastalady dep josparlanyp otyr.

- Qaıta jańǵyrtý jumystary aıaqtalǵannan keıin munaraǵa kóterilý aqyly bola ma?

- Maǵan salsa, bári tegin bolar edi. Biraq, bul maǵan baılanysty emes. Men tek jobalaýshymyn.

- Áńgimeńizge rahmet!