Kókónis egip, kóptiń kóńilin tapqan kelinshek

Biraq jasyryp-jabary joq, kópshiligimizdiń kóńilimizdi kúpti etetini - osy kókónis túrleriniń barlyǵynyń derlik syrttan tasymaldanatyndyǵy. 

Másele, osy kókónisterdiń sapasynda.  Aıtalyq, berisi óz elimizdiń ońtústik óńirlerinen, árisi Ózbekstan, áıtpese, Qytaı jerinen jetkiziletin jemis-jıdek, kókónister saýda sórelerinde syrty jyltyrap, kózdiń jaýyn alyp turǵanymen, dámi men nári tutynýshylar talǵamyna tolyq jaýap bere almaı jatady. 
Serebrıanka qalasynyń týmasy Irına Kýznetsova osyndaı olqylyqtardyń ornyn toltyrý maqsatynda táýekelge bel býǵan kórinedi. Jyldyń qaı mezgilinde bolmasyn tutynýshylardyń kókóniske degen jappaı suranymyn baıqap, ózinshe zertteı bilgen isker kelinshek bankten nesıe alyp, jylyjaı bıznesimen aınalysýdy josparlaıdy. Bul týraly «Dıdar» gazeti jazady.

QYZANAQ PEN QIıARǴA QYSY-JAZY SURANYS...

- Osyǵan deıin Almaty, Bishkek qalalarynan kıim-keshek ákelip, solardy saýdalaýmen aınalysatynmyn. Dúnıege ekinshi sábıim kelgen soń anda-munda júrip-turýǵa qol-aıaǵym baılanyp qaldy. Sebebi, balany birer saǵatqa, ári ketse bir kúnge ata-anańa nemese týysqandaryńa qaldyryp ketýge bolady. Al biz taýarǵa barǵanymyzda keminde tórt-bes kún, áıtpese odan da kóp ýaqyt jol júremiz. Sodan joldasym ekeýimiz aqyldasa kele, jylyjaı ashyp, sonda kókónis túrlerin ósirip, saýdaǵa shyǵarýdy jón sanadyq. Josparlaýyn-josparlap alsaq ta, alǵashynda jubaıym: «Jylyjaıdy jaıdan-jaı sala salý múmkin emes. Onyń salynýyn aıtpaǵanda, ekken dúnıeleriń ósip, ónim berýi úshin únemi kútim, bap kerek. Men kúndiz-túni qyzmette júrem, jalǵyz shamań kelmeıdi ǵoı», - dep biraz ýaıymdady. Dál osy kezde «Bıznestiń jol kartasy - 2020» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha shaǵyn bıznespen aınalysam deýshiler bankterden nesıe alyp, túrli kásipkerlikpen shuǵyldana bastaǵan bolatyn. Qashanda «kóz qorqaq, qol batyr», - demeı me?! Onyń ústine «Naryq zamanynda bulaısha qarap otyrǵanym bolmas», - degen oımen táýekelge bel býyp, jyldyq ústeme tólemi alty paıyzben bankten 2 mln. 600 myń teńge nesıe aldym.

- Aınalysam degen adamǵa bıznestiń basqa da túrleri kóp qoı. Siz nege osy jylyjaıda kókónis ósirip satýdy tańdadyńyz?
- Óıtkeni, kez kelgen qaladaǵy halyqtyń qysy-jazy kókónissiz otyrmaıtyndyǵyn kórip-bilip júrmiz. Osyny ábden bilip, zerttep alǵan saýdagerler sonaý ońtústikten, tipti, Qytaı men Ózbekstannan arzan, tolaıym baǵamen kókónis túrlerin kóptep satyp alady da, bizdiń halyqqa úsh-tórt ese baǵaǵa satyp mol paıdaǵa keneledi. Meıli, olardyń ol tirligin qyzǵanbaısyń ǵoı. Másele, olardyń ákeletin kókónisterine biryńǵaı tyńaıtqyshtar qosylatyndyǵynda. Sondyqtan olar nársiz ári dámsiz. Sý tatyp turatyndyǵyn ózińiz de bilesiz. Jol shalǵaı bolǵandyqtan qysta úsip jatsa, jaz aılarynda bir-birine janshylyp, buzylyp ta jatady. Biraq basqa balama bolmaǵasyn jurt qyp-qyzyl aqsha shyǵarsa da, sol taýarlardy amalsyz alýǵa májbúr. Sosyn, siz jylyna bir keletin jańa jyl merekesine jaıylatyn dastarqanyńyzdy kókónissiz, jemis-jıdeksiz kóz aldyńyzǵa elestetip kórińizshi. Tipti, bizdiń jaqtarda jemis-jıdek, kókónis áli pisip úlgermeıtin naýryz merekelerindegi ústeldiń ajary da osylar emes pe? Sondyqtan eger bul bastamamyz aıaǵynan tik turyp ketse, erteńgi kúni osyndaǵy halyqtyń qytaıdyń dámsiz qııary men qyzanaǵyn alǵannan góri jergilikti, ekologııalyq jaǵynan taza ári nárli, dámdi kókónisti alatyndyǵyna kepildik beremin. Men muny óz tájirıbemnen alǵasyn aıtyp otyrmyn. Mysaly, jaz shyǵa salysymen saıajaıy barlar óz qııar, qyzanaqtaryn, t.b. ónimderin azǵantaı bolsa da saýdaǵa shyǵara bastaıdy. Alyp jeseń ıisi burqyrap, dámi tilińdi úıiredi. Men mysaly bazarda nemese dúkende qytaıdyń kókónisi men úıdiki qatar saýdalanyp tursa, qymbat bolsa da úıdikin alar edim. Sebebi, ondaı taza da, dámdi ónimge bergen aqshańa da ishiń ashymaıdy. Mine, jylyjaı ashýdaǵy eń basty ustanǵan ustanymym osy boldy. - Bul kúnde qaıda barsań da jer máselesi ózekti bop tur ǵoı. Jylyjaı salý úshin ájeptáýir jer kerek. Ol jaǵyn qalaı sheshtińizder?

- Biz ákimshilikten jer surap, olardyń da, ózimizdiń de basymyzdy qatyrǵan joqpyz. Óıtkeni, neshe jyldan beri jekemenshigimizde saıajaıymyz bar bolatyn. Týra irgesinde kúrkirep ózen aǵyp jatyr. Baqshalyq aýmaǵy úlken, birdi qoıyp, eki jylyjaı salýǵa bolady. Sondyqtan jospar qurǵanymyzda biz bul jaǵyn da aldyn ala oılastyryp qoıǵanbyz.

- Sonymen 2 mln. 600 myń teńge nesıeni aldyńyz. Ári qaraı sharýany neden bastadyńyzdar?
- Biz áýeli ınternet arqyly jylyjaılar jasaıtyn fırmalardy qarap, baǵalary men sapasyn, jer shalǵaılyǵyn barlyǵyn esepteı kele, Reseıdiń Novosibir qalasynda jylyjaılar jasaıtyn bir kompanııaǵa toqtaldyq. Ol jerde túrli kólemde jasalǵan daıar jylyjaılar da bar. Al óz aýlańnyń kólemine qaraı tapsyrys beretin bolsań, biraz kútýge týra keledi. Daıyn jylyjaıdy alsań, áýeli ornatatyn ornyn tegistep, alǵan jylyjaıyńnyń ólshemine sáıkes keletin fýndament quıasyń. Al jylyjaıdyń quralýy da, buzylýy da op-ońaı. Kádimgi metaldan jasalǵan karkastar. Solardy syzbadaǵy kórsetilgen shema boıynsha shýrýptarmen bekitesiz. Eshqandaı oqý-toqýdyń keregi de joq. Qurǵan kezde áıel bolsam da, men ózim bir jaǵyna shyǵysyp, kúıeýime kómektestim.

ALǴAShQY JAZ NEMESE TÁJІRIBESІZ BAǴBANDAR

- Alǵashqy ónimderińiz úmitti aqtady ma? Bolmasa bári siz oılaǵandaı emes pe eken? 
- Ras aıtasyz, bir isti josparlaý, ony óıte salam, búıte salam dep aýyzben aıta salý bir basqa da, naqty óziń oılap, josparlaǵandaı nátıje shyǵarý múldem basqa eken. Negizinen kóp adamdardy bilmestik ókintip jatady ǵoı. Alǵashqy ekken kókónisterimizden ájeptáýir ónim de aldyq, jegennen artylǵanyn saýdaladyq ta. Bir ókinishimiz, ónimdi budan da kóbirek alady ekenbiz, eger shildeniń shilińgir ystyǵyna urynyp qalmaǵanda. Jylyjaıdyń karkastan basqa ón boıy kún, jaryq túsiretin ılikkish ári synbaıtyn «vını-plast» dep atalatyn shyny tektes jeńil materıaldan ǵoı. Sony qatty ystyq bolǵan kúnderi arnaıy brezentpen be, bolmasa basqa bir materıalmen be, jabýdy oılamappyz. Al kúnniń aptap ystyǵyn ózińiz bilesiz, ne nárseni bolmasyn shyjǵyryp, qýratyp jiberetinin. Sol tájirıbesizdigimizden birtalaı kókónisterimiz sarǵaıyp, solyp, sol kúıi ónim bermeı qoıdy.

- Desek te, bul jylyjaıǵa kókónistiń qandaı túrlerin egýge bolady eken? Qandaı túrleri ónimdi kóp, qandaı túrleri az berdi?
- Baqsha jumysy bizge tańsyq emes. Óıtkeni, bala kúnimizden baqshany qalaı kútip-baptaýdy, qalaı túptep, qaı kezde, qansha sýarý kerektigin ata-áje, áke-sheshelerimizden kórip óstik. Kóshetterdi qys aıynan bastap úıde ósire bastaımyz. «Óser me eken, óspes pe eken?» - dep, qııar men qyzanaqtan bastap, sarymsaq, kapýsta, baklajan, aşy-tátti burysh, rıdıska, ýkrop deısiz be, basqa da bazarlarda tolyp turatyn kókónis túrlerin egip kórdim. Barlyǵy da ósedi eken. Durystap baptap-kútseń, ekken nárseńniń bárinen de mol ónim alýǵa bolady eken.

- Sýdy qaıdan alasyzdar? Demek, munshama kókónisten kóńildegideı ónim alý úshin kóp sý kerek qoı?
- Biz sý máselesinde de esh qıyndyq kórmedik. Týra saıajaıymyz turǵan jerde sarqyrap shaǵyn ǵana taý ózeni aǵyp jatyr. Ol sýmen baqsha sýarǵandy qoıyp, ishemiz, kúndelikti turmys-tirshiligimizge paıdalanamyz. Sol ózenge sý sorǵysyn salamyz da, qansha sý qajet bolsa, sonshasyn ala beremiz. Eń mańyzdysy, qansha sý tutynsaq ta, aqy tólemeımiz.
- Osy sala mamandarynyń aqyl-keńesterine júginesizder me? Munshama aýqymdy jumysty ózderińiz ǵana atqara beresizder me, múmkin jumys qolyn jaldaıtyn bolarsyzdar?

- Qazir ınternettiń zamany emes pe? Qajetti aqyl-keńesti de, basqa da bilmegenderińdi tez arada sodan taýyp alasyń. Sondyqtan arnaıy mamandardyń aqyl-keńesine asa zárý emespiz. Onyń ústine joldasym jastaý kúninde bir jyl Býrıatııada áskerde bolǵan. Sonda basshylardyń suraýy boıynsha osyndaı jylyjaıda jumys istep, 50-60 gradýstyq aıazda ofıtserlerdiń otbasy men sol jerdegi búkil áskerı bólimdegi sarbazdarǵa qys boıy kókónis jegizgen kórinedi. Kúıeýimniń sol jerden kórgen-bilgeni bar, ózimizdiń biletinimiz jáne bar, ol az bolsa, qazir teledıdardan da mundaı taqyrypqa kóp habarlar júrgizilip, aqyl-keńesterin aıamaı úıip-tógip jatady. Sondyqtan bastaǵan isimizdi aıaqsyz qaldyrmaı, qoldaǵy bar múmkindikti paıdalanýymyz kerek. Aıtalyq, qııar 35-40 kúnde ónim bere bastaıdy. Biz bir ekkende 300 túp qııar otyrǵyzamyz. Bolashaqta úı búldirgenin egýdi de oılap otyrmyz. Jylyjaıdyń qazirgi aýmaǵy 160 sharshy metr. Muny bolshaqta 250-ge deıin ulǵaıtpaqpyz. Osydan bylaı shtatymyzǵa bir-eki baǵban, úsh-tórt kúzetshi almasaq bolmaıtyn sekildi. Áıtpese, mynanyń barlyǵyn bir aq túnde qıratyp, tonap, órtep jiberýshiler de tabylady.

- Aýmaǵyn áli de ulǵaıtamyz deısiz, qys aılarynda munsha aýmaqty jylytý da ońaı bola qoımas, ol jaǵyn qalaı sheshpeksizder?
- Jylyjaıdyń ishine pesh salynyp, arnaıy jylytý batareıalary ornatylady. Ol qystyń kúnderi bir táýlikke eki-úsh shelek kómir jaǵady. Meniń oıymsha, jylyjaı bıznesi qazirgi tańdaǵy asa tıimdi bıznes túri. Qazir jerde de, kókte de ekologııa ábden buzylǵan. Mysaly, ótken jyly jaz ortasynda jaýyn jaýyp ótti. Álgi jaýynnan soń osy saıajaılardaǵy barlyq eldiń jaıqalyp turǵan baqshasy sap-sary bolyp qýrap ketti. Qaısybireýleri jantalasyp kóń seýip, tyńaıtqysh quıyp júrip ázer degende baqshalarynyń tym bolmaǵanda jartysyn aman alyp qaldy. Eger qatty jel soqsa nemese burshaq jaýsa baqshadan ne qalady? Al jylyjaıdaǵy baqsha tabıǵattyń ondaı-ondaı tosyn minezderiniń birine de «qyńq» demeıdi. 
- Ekologııa demekshi, sizderdiń ónimderińiz ol jaǵynan tutynýshylar talabyna saı shyǵar?
- Basqasyn aıtpaǵanda, bizdiń baqsha sýaratyn sýymyzda hlor joq. Tap-taza taýdyń ózeni. Al kez kelgen ósimdikti hlorly sýmen sýarsań, belgili bir mólsherde sapasyna, dámine keri áser etpeı qoımaıdy. 

- Nesıeniń aı saıynǵy tólemi salmaq salmaı ma?
- Bizdiń kelisimshartymyzda qaısybir jeńildikter qarastyrylǵan. Aıtalyq, 2 mln. 600 myń teńge nesıe alǵan bizder, bir jarym jylǵa deıin aı saıyn bankke 46 myń teńge tóleımiz. Belgilengen jeńildik ýaqyty ótkennen keıin, aıyna 100 myń teńge tóleýge týra keledi. Osy aralyqta bastaǵan isin bir júıege keltirip almaǵandarǵa qıynyraq soǵary sózsiz. Sol úshin jantalasyp jatqan jaıymyz bar.