Qoqys – jasyryn qaýip: Qaldyq máselesin qalaı sheshemiz?
ASTANA. KAZINFORM – Jyl saıyn elimizde 4,5–4,8 mıllıon tonna turmystyq qaldyq jınalady, biraq olardyń basym bóligi polıgondarǵa tógilip, tabıǵatqa zııan keltiredi. Resmı derekterge sensek, qaldyqtardyń tek tórtten biri ǵana qaıta óńdeledi. Alaıda is júzinde qaldyq polıgondarynyń kóbisi eskirgen, al aýyldyq jerlerdegi jaǵdaı tipti kúrdeli. Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy saladaǵy problemalardy, memlekettik bastamalardy jáne sarapshylar pikiri arqyly qaldyqty basqarýdyń naqty ahýalyn jan-jaqty zerttedi.
Polıgon kóp, talapqa saıy az
Qazaqstanda turmystyq qaldyq máselesi barǵan saıyn kúrdelenip keledi. Jyl saıyn 4,5–4,8 mıllıon tonna qaldyq jınalsa da, onyń tek 25,8%-y ǵana qaıta óńdeledi. Qalǵan bóligi polıgondarǵa nemese ruqsatsyz úıindilerge tógilip, tabıǵatqa zııan keltiredi. Jınalǵan qaldyqtar shirip, jaǵymsyz ıis shyǵarady, keıde ashyq jerge tógilip qalady. Qoqys úıindilerinde órt shyǵýy da jıi kezdesedi, al onyń ıisi jaqyn mańdaǵy turǵyndardyń densaýlyǵyna tikeleı áser etedi. Sonymen qatar, turmystyq qatty qaldyqtardyń kóbeıýi, káriz kóleminiń ulǵaıýy jáne ónerkásiptik qaldyqtardyń sýdy lastaýy da mańyzdy ekologııalyq problemalardy týyndatady.
Erterekte qoqys negizinen organıkalyq qaldyqtardan tursa, qazir turmystyq, aýylsharýashylyq, óndiristik jáne hımııalyq qaldyqtardyń kólemi aıtarlyqtaı artqan. 2024 jylǵy resmı derekterge sáıkes, respýblıkada 2 983 qatty turmystyq qaldyq polıgony tirkelgen. Alaıda olardyń tek 611-i, ıaǵnı shamamen 20%-y ǵana ekologııalyq jáne sanıtarlyq talaptarǵa saı keledi. Qalǵan polıgondar eskirgen ınfraqurylym men qatań baqylaýdyń joqtyǵyn kórsetedi.
Aýyldyq jerlerdegi qıyndyqtar
Aýyldyq jerlerdegi polıgondar erekshe kúrdeli jaǵdaıda tur. Ekologııa mınıstrligi redaktsııa joldaǵan resmı saýalǵa bergen jaýabyna sáıkes, «ruqsat alý rásimderiniń kúrdeliligi» kóptegen polıgondardyń zańdy túrde jumys isteýine kedergi keltirýde. Sol sebepten Úkimet Ekologııa kodeksine túzetýler engizip, 350-bapqa sáıkes aýyldyq eldi mekenderdegi polıgondarǵa jeńildetilgen ekologııalyq talaptar men arnaıy rásimder belgileýdi kózdep otyr. Qazirgi tańda bul túzetý Parlament Májilisinde qaralyp jatyr.
Investıtsııalyq tartymdylyǵy tómen polıgondarǵa jeke kapıtal tartý qıyn bolǵandyqtan, Úkimet ýtılızatsııalyq tólem qarajaty esebinen 53 mıllıard teńgege shamamen 45 jańa polıgon salýdy josparlap otyr. Bul qadam aýyldyq jerlerdegi qaldyqtardy zańdy túrde jınaý men ornalastyrýdy qamtamasyz etýge, sondaı-aq ekologııalyq qaýiptiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan.
Jasyl ekonomıkaǵa kóshý: maqsattar men jobalar
Qazaqstan qaldyqtardy basqarý saıasatyn «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujyrymdamasymen úılestirip keledi. Mınıstrlik málimetinshe, negizgi maqsat – 2030 jylǵa deıin qaldyqtardy qaıta óńdeý úlesin 40 paıyzǵa, 2050 jylǵa qaraı 50 paıyzǵa jetkizý. Sonymen qatar 2030 jylǵa deıin el halqy tolyqtaı qaldyqtardy shyǵarý qyzmetimen qamtylýy tıis.
Qazirgi ýaqytta respýblıka boıynsha qaldyqtardy suryptaý jáne qaıta óńdeý ınfraqurylymyn damytýǵa baǵyttalǵan 61 joba iske asyrylyp jatyr. Astana, Almaty jáne Shymkent qalalarynda qaldyqtardy energııa kózine aınaldyrýǵa arnalǵan jobalar da qarastyrylýda. Atalǵan bastamalar táýligine 4 100 tonna qaldyqty óńdeýge, 293,2 mlrd teńge kóleminde ınvestıtsııa tartýǵa jáne 325 turaqty jumys ornyn ashýǵa múmkindik bermek.
Sarapshylar ne deıdi?
Qazaqstanda qaldyqtardy qaıta óńdeý kórsetkishi resmı túrde 25,8% dep kórsetilse de, sarapshylar bul sannyń shynaıylyǵyna kúmán keltiredi. Olardyń pikirinshe, resmı derekter qaldyqtardy basqarýdyń naqty tıimdiligin kórsetpeıdi.
Ekologııalyq konsaltıng kompanııasynyń basshysy Abaı Erkebalannyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy qaldyq máselesi tek turmystyq qaldyqtarmen shektelmeıdi. Onyń dereginshe, el aýmaǵynda búginge deıin shamamen 34 mlrd tonna óndiristik qaldyq jınalǵan, al jyl saıyn bul kólemge birneshe mlrd tonna qosylyp otyrady. Sonymen qatar 300 mln tonnadan astam radıoaktıvti, asa qaýipti qaldyqtyń saqtalýy ekologııalyq qaterdiń aýqymyn aıqyn kórsetedi. Degenmen, sarapshy turmystyq qatty qaldyqtarǵa jeke toqtalady.
- Turmystyq qaldyqtardyń ózi tolyq qaıta óńdelmeıdi. Qazaqstanda osy kúnge deıin 100 mln tonnadan astam qaldyq jınalyp qalǵan, al jyl saıyn 4,5–5 mln tonna qaldyq túziledi. 2024 jyly 4,6 mln tonna qaldyq jınalyp, onyń tek 1,3 mln tonnasy ǵana suryptalǵan. Alaıda bul kórsetkish te shynaıy jaǵdaıdy tolyq kórsetpeıdi: polıgondar sanıtarlyq jáne ekologııalyq talaptarǵa sáıkes emes, kóp qaldyq qaıta óńdelmeı, kómilgen kúıinde qalady, – deıdi sarapshy.
Qazaqstandaǵy qaldyqtar ártúrli: plastık, qaǵaz, qurylys qaldyqtary, eski kıim, metall jáne as qaldyqtary. Qalalarda arnaıy konteınerler qoıylǵanymen, adamdar áli de suryptaýǵa úırenbegen, kóbinese barlyq qaldyq bir júk kóligimen aralastyryp áketiledi.
Sarapshynyń aıtýynsha, qaldyqtardy basqarýdaǵy túıtkilderdiń birneshe negizgi sebebi bar. Birinshiden, Qazaqstanda qaldyqtardy suryptaý men qaıta óńdeýge arnalǵan ǵylymı jáne ınnovatsııalyq jobalar jetkilikti bolǵanymen, olardy is júzinde engizýge jergilikti ákimdikter men polıgon operatorlarynyń qyzyǵýshylyǵy tómen. Aıyppul mólsheriniń azdyǵy men jaýapkershiliktiń álsizdigi keshendi sheshim qabyldaýǵa ynta qalyptastyrmaı otyr.
Ekinshiden, otandyq ǵalymdar usynǵan birqatar tıimdi tehnologııa áli de startap deńgeıinen asa almaı keledi. Buǵan qarjylandyrýdyń jetkiliksizdigi nemese bólingen qarajattyń maqsatsyz jumsalýy sebep. Sonymen qatar, sarapshy «Jasyl damý» qorynyń qarjyny ıgerý tetikteriniń ashyq emestigin atap ótti. Onyń aıtýynsha, mıllıardtaǵan teńgeniń naqty qaıda jumsalǵanyna qatysty qoǵamdyq baqylaý joq.
Abaı Erkebalan qaldyqtardyń nebári 25,8 paıyzy ǵana qaıta óńdeletini uzaq merzimdi ekologııalyq qaýip tóndiretinin eskertedi. Sondaı-aq ol búginde usynylyp otyrǵan keıbir sheshimder, sonyń ishinde qaldyqtardy jaǵý jobalary Ekologııalyq kodekstiń negizgi qaǵıdattaryna sáıkes kelmeıtinin aıtty.
– Qaldyqtardy jaǵý kezinde zamanaýı súzgiler qoldanylǵanymen, aýaǵa metan, fýran, kúkirtsýtek sekildi qaýipti zattar bólinýi múmkin.Eń tıimdi jol – qaldyqtardy barynsha tereń suryptaý, organıkalyq qaldyqtardan bıogaz nemese energııa óndirý, suryptalǵan shıkizatty qaıta óńdeý. Bul ekologııany qorǵaýmen qatar, kásipkerler úshin de tıimdi, – deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, aýyldyq jerlerde qaldyqtardy basqarýdyń eki joly bar. Aýdan ortalyǵyna jaqyn aýyldardan qaldyqtardy iri polıgondarǵa jetkizý tıimdi, al shalǵaı eldi mekenderde shaǵyn, mobıldi óńdeý qurylǵylaryn ornatý qajet.
Tek zań talaptaryn engizý jetkiliksiz, óıtkeni bul adamdardyń ádetin ózgertpeıdi. Sondyqtan qaldyqtardy suryptaý mádenıetin qalyptastyrý úshin baqylaýdy kúsheıtý, halyqqa aqparat berý, túsindirý jumystary men materıaldyq yntalandyrý qajet.
– Ekologııalyq mádenıet keıde májbúrleý arqyly qalyptasýy múmkin, biraq uzaq merzimde ol bilim men túsindirý arqyly bekitilýi tıis. Qoqys máselesin sheshý úshin naqty tártip pen júıeli baqylaý ornatý kerek, sol kezde ǵana jer men sý taza bolyp, ekologııalyq qaýipsizdik qamtamasyz etiledi, – dep túıindedi Abaı Erkebalan.
«Astanada qaldyq daǵdarysy qaýpi bar»
Tájirıbeli ekologtar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Laýra Malıkova elordadaǵy qaldyqtardy basqarý júıesiniń máselelerine nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, «Jasyl damý» baǵdarlamasy aıasynda bekitilgen erejeler tolyq qurylmaǵandyqtan, qaldyqtardy jınaý men óńdeýmen aınalysatyn kompanııalar qarjylyq qoldaýsyz qalǵan.
– Jınalǵan ýtılalymnyń kóp bóligi tikeleı qaldyqtardy óńdeýge emes, basqa maqsattarǵa jumsaldy. Máselen, osynyń saldarynan Astana qalasynda qaldyqtardy suryptaý jelileri belgili bir kezeńde múldem jumys istemeı qaldy. Qazirgi tańda elordada qaldyqtardyń nebári shamamen 3%-y ǵana suryptalady, bul - óte tómen kórsetkish, – deıdi sarapshy.
Ekolog resmı statıstıka men naqty ahýal arasyndaǵy aıyrmashylyqqa da toqtaldy. Qaldyqtardy qaıta óńdeý úlesi resmı derekterden de áldeqaıda tómen bolýy múmkin.
- Resmı derekterde qaldyqtardy qaıta óńdeý úlesi 25,8% dep kórsetilse, is júzinde ol 3–4%-dan aspaıdy. Qoldanystaǵy qaldyq kómiletin keıbir qutyshalar tolyp ketken, al jańa qutyshalar áli daıyn emes. Bul aldaǵy ýaqytta elordada qaldyqtardy ornalastyrý máselesin ýshyqtyrýy múmkin.
Eger júıeli sheshim qabyldanbasa, Astana qalasynda qaldyq daǵdarysy týyndaý qaýpi bar. Máseleniń túpki sebebi – qaldyqtardy basqarý salasyndaǵy jaýapty ınstıtýttardyń, sonyń ishinde «Jasyl damý» qory men ýákiletti organdardyń úılesimdi ári nátıjeli jumys isteı almaýy, – dep atap ótti Laýra Malıkova.
Sarapshynyń pikirinshe, qaldyqtardy suryptaý júıesin damytý úshin jınalatyn qarjyny maqsatty ári ashyq paıdalaný, óńdeýshi kásiporyndardy naqty qoldaý jáne memlekettik organdar arasyndaǵy jaýapkershilikti aıqyn bólý qajet.
– Shyn máninde, Qazaqstanda tolyqqandy qaıta óńdeletin qaldyqtardyń úlesi 10–15%-ǵa da jetpeıdi. Sondyqtan resmı derekterdi tolyq ári táýelsiz tekserý kerek. Qoǵam da, ınvestor da naqty jaǵdaıdy bilýi tıis. Kózboıaýshylyqqa jol bermeı, qaldyqtardy basqarý salasyndaǵy shynaıy derekterdi ashyq jarııalaý – tıimdi ekologııalyq saıasattyń basty sharty, – deıdi Laýra Malıkova.
Aýyldyq jerlerdegi qaldyq polıgondaryna qatysty da júıeli tásil qajet. Onyń paıymynsha, ár aýylǵa jeke polıgon salý ekonomıkalyq jáne ekologııalyq turǵydan tıimsiz.
– Onyń ornyna eki-úsh aýylǵa ortaq nemese eki aýdannyń arasynda ornalasqan bir ortalyq polıgon salý tıimdirek, – deıdi ekspert.
Qoqystan energııa óndirý jobalaryna qatysty Laýra Malıkova bul bastamalardy barlyq jerde birdeı engizýge bolmaıtynyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, mundaı jobalar qaldyqtardy bólek jınaý júıesi tolyq jolǵa qoıylǵan qalalarda ǵana tıimdi ári qaýipsiz iske asady.
– Aldymen qaldyqtardyń qaıta óńdeýge jaramdy bóligin bólip alý kerek. Sondyqtan energııa óndirý jobalary tek qaldyqtardy bólek jınaý ınfraqurylymy jolǵa qoıylǵan Astana, Almaty, Óskemen sııaqty qalalarda ǵana tıimdi. Eger qalalarda aqyly qaldyq qabyldaý pýnktteri qaıta ashylsa, halyq arasynda suryptaýǵa degen naqty ynta paıda bolady, – deıdi Laýra Malıkova.
Qoryta kele, Qazaqstandaǵy qaldyq máselesi tek polıgondardyń jetispeýshiligi nemese eskirgen ınfraqurylymnan týyndamaıtynyn túsinýge bolady. Naqty sheshim – qaldyqtardy tereń suryptaý, aýyldyq jerlerde mobıldi óńdeý qurylǵylaryn ornatý, halyqty aqparattandyrý jáne memlekettik qoldaýdy júıeleý. Tek osy keshendi sharalar ǵana qoqys daǵdarysyn boldyrmaı, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstanda turmystyq qaldyqtardy bólek jınaý men qaıta óńdeý júıesi tolyq jolǵa qoıylmaǵan. Sarapshylar resmı statıstıka men naqty ahýal arasyndaǵy aıyrmashylyqqa nazar aýdaryp, máseleni sheshý úshin memlekettik qoldaýdy júıeleý, óńdeýshi kásiporyndardy naqty qoldaý, halyqty aqparattandyrý jáne ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý qajet ekenin alǵa tartady. Tek osy sharalar qaldyq daǵdarysyn boldyrmaı, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa múmkindik beredi.