Qoǵamdyq kólikke mingende is-áreketi kúdik týdyrǵan adamnyń janynda turamyn – krımınalıst

– «Úzdik krımınalıst» baıqaýynyń jeńimpazy Azıza Qojabaeva týraly bilgimiz keledi. Qaıda bilim aldyńyz, bul salany qalaı tańdadyńyz?

– Men Hromtaý aýdany Aqjar aýylyndaǵy mektepti 2014 jyly bitirdim. Sporttyq jetistikter, UBT-daǵy joǵary ball men densaýlyǵym týraly anyqtama maǵan Reseıde oqýǵa múmkindik berdi. Naqtysyn aıtqanda Reseıdiń Volgograd akademııasyna joldama aldym. Sol jyly Qazaqstan boıynsha 10 adamdy oqýǵa jiberdi. 2019 jyly men úzdik dıplom aldym. Aqtóbe qalasyna kelip, polıtsııa basqarmasynyń krımınalıst qyzmetine jumysqa ornalastym. 2023 jyly Aqtóbe oblystyq polıtsııa departamenti jedel krımınalıstıka basqarmasyna aýystym. Men krımınalıst mamandyǵy bar ekenin bilmedim. Tergeýshi bolamyn dep armandap, keıin ǵana osy sala týraly bildim. Volgograd akademııasyna oqýǵa túsken soń mamandyqtyń qyr-syryn tereń meńgerip, qyzyǵýshylyǵym arta tústi. Synama alý, taldaý júrgizý jolyn úırenip, áriptesterime de kómektestim. Áli kúnge deıin oqytýshylarmen habarlasyp, qajetti kitaptardy alyp otyramyz. Bul mamandyqty tańdaǵan adam únemi óz-ózin damytyp, jetildirip otyrýy tıis. Negizi bala kúnimde «Sheklok Holms», «Mentalıst» serıaldaryn qyzyǵa qaraıtynmyn.

– Serıal men shynaıy ómirde aıyrmashylyq bar ma?

– Krımınalıst kúdiktiniń oıyn oqyp otyrýy tıis dep oılaımyn. Máselen kóliktiń akkýmýlıatory urlandy. Oqıǵa ornyna barǵan soń kóliktiń qalaı ashylatynyn bilip, rýlge otyrasyń. Sol kezde júrgizýshi aınany ózine yńǵaıly etip buryp alady. Adam ony ózi de bilmeı qalýy múmkin. Men de dál osy jolmen ár qadamdy muqııat qarap, saýsaq izin tabamyn. Naqtysyn aıtsam, fılm men shynaıy ómirdegi tergeý bir-birine uqsamaıdy. Aıyrmashylyq bar. Kınoda bári kórkem stsenarıı bolsa, bizdiń tirshiligimiz ózgeshe.

– Qyzdarǵa qıyn emes pe?

– Joq, mamandyqty qalap tússe óte qyzyqty sala. Ózim bala kezden armandap, tańdaýdan qatelespedim.

– Eń birinshi shaqyrtý esińizde me?

– Eń alǵash kezekshilikke túsken kúni bastyǵym qońyraý shalyp, «úreılenbe, biz janyńdamyz» dep aıtty. Men oqıǵa ornyna barǵanda qurylysy bitpegen úıde adam denesi jatty. Oqıǵa bolǵan jerdiń bári qorshaýǵa alynyp, jumysyma kiristim. Adam aýyrǵan, jaǵdaıy kúrt nasharlaǵan kezde qan qusqan. Bul kórinis kóz aldymda qaldy. Talap boıynsha oqıǵa ornyna jedel tergeý toby barady. Onyń quramynda júrgizýshi, tergeýshi, krımınalıst, jedel ýákil men kınolog bolady. Qylmystyq istiń aýyrlyǵyna qaraı oqıǵa ornynda 2-4 saǵat boıy júremiz. Saýsaq, aıaq kıim izi, tipti kúdiktiniń ıisi de mańyzdy. Krımınalıst zattaı aıǵaqtardy jınaýǵa, taldaýǵa jiberýge kómektesedi. Jaýap alý kezinde, saraptama jasaǵanda qatysamyz.

– Aýyr, asa aýyr qylmystyq isterdi tergeýge de qatysasyz. Onyń ishinde adam ólimi derekteri de bar. Psıhologııalyq turǵydan qalaı áser etedi jáne siz psıhologtiń kómegine júginesiz be?

– Eń birinshi kúni bolǵan oqıǵa maǵan áser etkeni sózsiz. Biraq men abdyrap qalmaı, oqıǵa ornyn qarap, júktelgen mindetti durys atqaryp shyqtym. Bul jumys. Degenmen kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty jasalǵan qylmys maǵan da áser etedi. Ózim eki bala tárbıelep otyrǵan anamyn. Balalarǵa qııanat jasalǵanyn kórý qashanda aýyr. Máselen Aqtóbe oblysy Muǵaljar aýdany Qandyaǵash qalasynda rezonanstyq is boldy. Anasy eki balasyn tunshyqtyryp tastady. Oqıǵa ornyna tergeý toby baryp, jumys istedik. Jumys aıaqtalyp, jol boıy bárin oı eleginen ótkize bastadym, jyladym. Biz qyzmette sezimge boı aldyrmaımyz, biraq mundaı oqıǵalar júrekke aýyr tıeri sózsiz. Psıholog bar, qajet kezde keńes alamyz. Biraq krımınalıstıka salasyndaǵy ár maman, tergeýshi, polıtsııa qyzmetkeri shynaıy ómirdi qabyldap úırengen, tózimdi. Samara-Shymkent tasjolyndaǵy jol apatynan 12 adam qaza tapqanda da qıyn boldy. Oqıǵa ornyna barý, árbir deneni qarap, jumysty der kezinde aıaqtaý psıhologııalyq qana emes, fızıkalyq turǵydan da ońaı emes. Mundaıda birneshe kún uıqy kórmeı, jumys isteımiz. Úıge oralǵanda, balalarymdy kórgende óz-ózimdi ustaı almaı, kózime jas aldym. Ujym da árdaıym bir-birine qoldaý kórsetedi. Biz áriptesterimizben ǵana ashyq sóılese alamyz, syrtta eshteńeni de kórsetýge bolmaıdy.

– Jıi tirkeletin qylmystyń biri – urlyq. Keıde ustalǵan kúdiktiniń buǵan deıin de urlyq jasap, birshama ýaqyt ótkennen keıin ǵana qolǵa túskenin bilemiz. Munyń sebebi nede?

– Olar bir kúni bolmasa bir kúni ustalatynyn bilmeıdi. Keıde shyǵyn az bolsa, eshkim shaǵym túsirmeıdi. Azyq-túlik dúkeninen birer shokolad urlansa, ıesi aryz jazyp, sot jaǵalap júrmeıdi. Bir oqıǵany aıtaıyn. Shilińgir ystyqta urlyq deregi tirkeldi. Sol kúni 11-qabattan 1-qabatqa deıingi aralyqtaǵy baspaldaq jaqtaýynyń bárinen saýsaq izin alýǵa týra keldi. Saýsaq izi tórtinshi qabattan tabyldy. Ol únemi bir kıim kıgen. Tergeý kezinde onyń 30-dan astam urlyq deregine qatysy bar ekeni anyqtaldy. Adamı faktordy esten shyǵarmaý kerek. Máselen kóliktiń akkýmýlıatoryn sheship alý úshin kapotty ashady, saýsaq izi qalmas úshin ony súrtedi. Keıin kapotty japqan kezde qaıta basady, ózi qashyp ketedi. Sol kezde saýsaq izi qalady. Ákki urylar da múlt ketedi. Sonymen birge saýda-oıyn-saýyq ortalyǵynda urlyq jıi bolady. Ol býtıkke kirgende bas kıim, betperdemen júredi. Kamera bir ǵana býtıkte emes, barlyq jerde bar. Bári de kórinip turady. Urlyq jasap, qylmysqa barǵan adam ony bilse de mán bermeıdi. Ári qobaljıdy, bir jerden qatelik jiberedi. Meniń oıymsha kez kelgen qylmysty ashýǵa bolady. Birde páterdegi urlyq oqıǵasy jıilep ketti. Qylmysker únemi qolyna qolǵap kıip, iz qaldyrmaıtyn. Ol da qatelesti. Qujattar salynyp turǵan faıl sýsyldaq bolyp, onyń ishin qaraı almaǵan. Sóıtip qolǵabyn sheship, ustaǵan. Dál osy jerden saýsaq izi tabyldy, kúdikti qolǵa tústi.

– Qalaı saqtanamyz?

– Ata-ana balalarǵa asa saq bolýy kerek. Kishkentaı bala aıaq astynan jolǵa júgirip shyǵýy múmkin. Sonymen birge úıge kelgen soń mindetti túrde esikti kilttep alǵan durys. Avtobýsqa mingende de jınaqtalyp júrgen jón. Qaltaǵa urlyqqa túsetinder áli de bar. Ózim qoǵamdyq kólikke mingende is-áreketi kúdik týdyrǵan adamnyń janynda bolýǵa tyrysamyn. Onyń ár qımylyn baqylap otyryp ózgelerdi qorǵaımyn. Biz adamnyń kózqarasyna, is-qımylyna, sóz mánerine qarap ajyrata alatyn mamanbyz. Sondyqtan qyraǵylyq ómirimizdiń bólshegine aınaldy. Bir jaǵynan munyń báriniń meniń balalaryma keri áseri bar shyǵar. Terezeni ashpa, balkonǵa shyqpa, káriz qudyǵynyń qaqpaǵyn baspa, úıde pyshaq ustama, gaz plıtany óziń qospa, jolda júgirme degen eskertýlerdi jıi aıtamyn. Ózge úıge qonbaıdy, jolǵa shyqqanda mindetti túrde qaýipsizdik beldigin taǵyp qoıamyn. Oqyp, bilim alýǵa, sportpen shuǵyldanýǵa úndeımin. Sebebi búgingi kúnniń negizgi problemasy – lýdomanııa. Adam keıde kúrese almaı, óz-ózine qol jumsaıdy, ata-anasyna qarsy shyǵyp, qylmys jasaıdy. Aqtóbe qalalyq polıtsııa basqarmasynda jumys istep júrgende bir otbasynyń basynan keshken oqıǵasyna kýá boldym. Anasy sońynda shydamaı, balasynyń ústinen shaǵym túsirdi. Balasy úıdegi bar zatty urlap, satyp jibergen. Bul - qoǵam derti.

– Krımınalıstıkada jasandy ıntellekt engizilgen be?

– Jedel krımınalıstıka basqarmasy zamanaýı tehnologııamen jabdyqtalǵan. Arnaıy apparattyń kómegimen qujattyń, valıýtanyń túpnusqa nemese jasandy ekenin ajyratamyz. Beınekamera arqyly adamdardyń túr-álpetin anyqtap, keıin ony arnaıy bazadan izdeımiz. Fotorobot ta 3D formatta jasalady. DNQ-ny tez bólip alýǵa arnalǵan apparat ta Aqtóbege jetkizildi.

– Tehnologııa damydy, zamanaýı qurylǵylar da bar. Maman retinde ishki túısikke senesiz be?

– Árıne, senemin. Kóp jaǵdaıda kómegi tıdi.

– Mamandyq sizdi qalaı ózgertti?

– Mektepte voleıbol komandasynyń kapıtany boldym. Eriktiler tobynda ardagerlerge kómektesip, túrli mádenı sharalardy uıymdastyrdym. Anamnyń óz dúkeni boldy. Oǵan da kómektestim. Al joǵary oqý ornyna túsken kezde óz salamdy jetik meńgerýge kúsh saldym, talmaı, tynbaı oqydym. Biraq áli de tańerteń júrgirýge shyǵamyn, voleıbol oınaǵan unaıdy. Al demalys kúnderi balalarymnyń janynda bolǵandy jaqsy kóremin. Búginde men óz-ózimdi taptym.

– Suhbatyńyzǵa rahmet! Jumysyńyzǵa tabys tileımiz!