Qoǵamdaǵy masyldyq sanany qalaı ózgertýge bolady
ASTANA. KAZINFORM – Memlekettik kómekke táýeldi bolý máselesi sońǵy ýaqytta jıi talqylanyp júr. Bir tarap «jumys istegisi kelmeıdi» dep synasa, ekinshi tarap áleýmettik enjarlyqtyń túpki sebepterin túsinýge tyrysady. Masyldyq kózqarastyń nege jyldar boıy saqtalyp kele jatqanyn, ony qandaı ekonomıkalyq jáne psıhologııalyq faktorlar kúsheıtetinin jáne bul tuıyq sheńberdi qalaı buzýǵa bolatynyn qarastyrý mańyzdy.
Sarapshylardyń aıtýynsha, masyldyq tek jeke adamdardyń minezinen emes, qoǵamdaǵy jaǵdaılardan da týyndaıdy. Bul jyldar boıy qalyptasqan kúrdeli áleýmettik jáne psıhologııalyq másele.
– Qazaqstan qoǵamyndaǵy masyl bolý máselesi eń kóp talqylanatyn, biraq ólsheýi eń qıyn máselelerdiń biri bolyp qala beredi. Buǵan deıin birneshe býyn memleket qamtamasyz etetin júıede qalyptasqandyqtan, «memleket jaýapty» degen túsinik sanamyzǵa tereń sińip qalǵan. Mundaı kózqaras bir kúnde joǵalyp ketpeıtini túsinikti, ol áli de adamdardyń sheshimderi men áreketterine áser etip keledi, – deıdi ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ áleýmettaný jáne áleýmettik jumys kafedrasynyń áleýmettaný boıynsha PhD doktory Aıjan Shabdenova.
Sarapshynyń aıtýynsha, keıbir adamdar jumys isteýden sanaly túrde bas tartsa, endi bireýleri buǵan májbúr bolyp otyr.
– Máselen, kedeılik pen joqshylyq, laıyqty jumystyń joqtyǵy nemese tyǵyryqtan shyǵar jol tappaı, basy qatýy adamnyń qolyn baılap tastaıdy. Buǵan qosa, biliktiliktiń jetispeýi men tıisti aqparattyń qoljetimsizdigi de kedergi bolady, – deıdi Aıjan Shabdenova.
Mamandar buǵan qosa taǵy bir jaıtty atap ótti. Adamnyń aldynda tańdaý múmkindigi az bolǵan saıyn, onyń bireýge telmirip, daıynǵa úırenip ketýi de soǵurlym jıileıdi. Bul másele ásirese jumys tabý qıynǵa soǵatyn shalǵaıdaǵy aýyl-aımaqtarda qatty baıqalady.
Eger adamda jumys ornyn nemese jalaqy kólemin tańdaıtyndaı múmkindik bolmasa, syrttan kómek kútý – erkelik nemese balalyq emes, aman qalýdyń amaly. Dál osyndaı jaǵdaı jyldar boıy tyǵyryqtan shyǵa almaı, ómirin qalaı ózgerterin bilmeı júrgen áleýmettik toptarǵa da tán.
Jstardyń jumysqa turý máselesi
Sarapshylar jastar máselesine de jeke toqtalyp ótti. Qazirgi tańda keıbir jas býyn ókilderiniń arasynda esh qınalmaı, «bárine birden qol jetkizsem» degen túsinik bary ras.
Alaıda buǵan áser etetin birneshe faktorlar bar. Bastapqy jalaqynyń tym azdyǵy, alǵan bilimi men naryq talabynyń eki túrli bolýy, sondaı-aq mamandyq boıynsha jumysqa ornalasýdyń qıyndyǵy jastardyń taýyn shaǵady. Sonyń saldarynan olar ómirden túńilip, ýaqytsha bolsa da otbasyna, memleketke ıek artýǵa májbúr bolady.
– Elimizde alǵa jyljýǵa múmkindik beretin tetikter bar. Mysaly bilim berý granttary, jastardy qoldaý baǵdarlamalary men qaıta daıarlaý kýrstary jetkilikti. Alaıda negizgi másele eńbek naryǵynyń oqý bitirgen jastardy qabyldaýǵa daıyn bolmaýynda. Onyń ústine, bul kómek túrleri týraly aqparat muqtaj jandardyń qulaǵyna jete bermeıdi. Oǵan qosa eńbek naryǵynyń ózgergenin de eskerý qajet. Qazirgi tańdaǵy ıntellektýaldyq nemese tsıfrlyq jobalar birden paıda ákele bermeıdi. Syrttan qaraǵan adamǵa jumyssyzdyq nemese masyldyq bolyp kóringenimen, is júzinde bul mamandyqtar nátıjesin keıin beretin naǵyz eńbek, – deıdi áleýmettanýshy.
Sondyqtan kedeılikten qutylǵysy kelgen adam únemi izdenip, biliktiligin arttyrýǵa umtylýy tıis.
— Meniń oıymsha, áleýmettik kómektiń formatyn ózgertý kerek. Memleket tek qarjylandyrýmen shektelmeı, adamnyń jumysqa ornalasýyna, jańa mamandyq ıgerýine jaǵdaı jasaýy kerek. «Balyq emes, qarmaq ber» degen qaǵıdany osy máselege qatysty qoldaný kerek dep sanaımyn. Adamnyń óz eńbegine súıenip, ómirin túzeýine jaǵdaı jasaý – áldeqaıda qıyn, biraq eń qaıyrly is. Memleket qazirdiń ózinde osy baǵytta reformalar júrgizip jatyr. Degenmen bul sharalardyń qanshalyqty jemisti ekenin jáne qıyn jaǵdaıda qalǵan adamdardyń bul múmkindikterden qanshalyqty habardar ekenin tekserip otyrý mańyzdy. Kóp jaǵdaıda halyq memleket usynyp otyrǵan kómek túrlerin bilmeı jatady, negizgi túıtkil osynda bolýy múmkin, – deıdi ol.
Ekonomıkalyq model men «jumysy bar kedeıler» máselesi
Ekonomısterdiń pikirinshe, masyldyq – bul jalpy ekonomıkalyq qurylymnyń nátıjesi.
– Qazaqstandaǵy jumyssyzdyq deńgeıi resmı túrde 5 paıyz shamasynda bolǵanymen, onyń ishki sıpaty ár aımaqta ártúrli. Qalalyq jerlerde adamdar kóbine jasyryn, ıaǵnı resmı tirkelmeı jumys istese, aýyldyq jerlerde másele áldeqaıda kúrdeli. Aýyldyq jerlerde jumys orny múldem joq. Qala mańyndaǵy jumyssyzdyqtyń basym bóligi kóleńkeli eńbekke tıesili bolsa, aýylda kerisinshe, halyqtyń 80 paıyzy jumys tappaı otyr, – deıdi «Ýlagat Konsaltıng Grýpp» dırektory Marat Qaıyrlenov.
Osylaısha, masyldyq – ózdiginen paıda bolǵan qubylys emes. Ol – jumyssyzdyq, kóleńkeli ekonomıka men áleýmettik tólemderge telmirý sııaqty ózara astasyp jatqan máselelerdiń jıyntyǵy.
– Bul jaǵdaıǵa qol siltep qaramaýymyz kerek. Halyq tabysynyń qurylymyna qarasaq, zeınetaqy men járdemaqynyń úlesi qazir shamamen 22 paıyzdy quraıdy. Pandemııa kezinde bul kórsetkish tipti 30 paıyzǵa deıin kóterilgen. Osydan bul másele kenetten paıda bolǵan joq degen qorytyndy shyǵarýǵa bolady. Jumyssyzdyq, tabystyń azdyǵy jáne memleket kómegine táýeldilik – bári bir ekonomıkalyq modeldiń bólshekteri, – dep tolyqtyrdy ol.
Máseleniń psıhologııalyq qyry / psıhologtar ne deıdi?
Psıholog Aqmaral Ábdikárimova masyldyqtyń astarynda jatqan adamnyń ishki sezimderine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, keıbir adamdar «qoldan jasalǵan dármensizdik» kúıin keshedi.
Psıhologtar kóbinese barlyq adamdardyń máseleleri bala kezden sanaǵa sińetin daǵdydan ekenin aıtady. Eger bala eńbektiń qadiri, tapqan nannyń qaıdan keletini balaǵa túsindirmeı kerisinshe, bireýdiń kómegine súıený qalypty jaǵdaı sanatyndaǵy ortada ósse, eseıgende de sol soqpaqtan shyǵa almaı qalady.
Degenmen qıyndyqty ýaqytsha kezeń dep biletin jandar da bar. Olar memlekettik qoldaýdy tyǵyryqtan shyǵar sátsiz úzilis retinde paıdalanyp, keıin qaıtadan belsendi ómirge oralady.
Mamannyń pikirinshe, bala tárbıesi men olardyń durys áleýmettik ortada qalyptasýy óte mańyzdy. Osyndaı otbasylarda balalar eki túrli jolmen ósedi, biri – ata-anasynyń sońynan erip, masyl bolýdy jalǵastyrady, ekinshisi – bundaı ómirge moıynsunbaı, oqýǵa, eńbekke jáne jaýapkershilikke umtylady. Dál osy ekinshi toptan ómirdiń soqqysyna tózimdi, tabysty tulǵalar shyǵatynyn psıholog erekshe atap ótti.
– Tarıhqa kóz salsaq, bizdiń halyq soǵysty da, Keńes Odaǵynyń ydyraýyn da bastan ótkerdi. Tarıh ta, ekonomıka da, psıhologııa da bizdiń oılaý júıemizge áser etti. Sonyń saldarynan búginde halyqtyń bir bóligi áli de eski túsinikpen ómir súrse, endi bir bóligi odan arylyp zaman talabyna saı ómirin jalǵastyryp jatyr. Qazirgi 18 ben 30 jas aralyǵyndaǵy jastardyń talpynysy kóńil qýantady. Olar ómirge jańasha qarap, óz betinshe eńbek etip, úlken tabysqa jetip júr, – deıdi maman.
Aqmaral Ábdikárimova halyq úlken tarıhı silkinisterdi bastan ótkergende, belgili bir minez-qulyq qalyptasatynyn aıtady. Bul ádetterden arylý úshin ýaqyt kerek. Biz qazir aýyspaly kezeńde turǵandyqtan, qoǵamda túrli kózqarastardyń toǵysýy zańdylyq.
Esterińizge sala keteıik, buǵan deıin Memleket basshysy áleýmettik tólemder júıesiniń shashyrańqylyǵyn synǵa alyp, onyń masyldyqqa jol ashyp otyrǵanyn aıtqan bolatyn.