Kodeks talaptaryn oryndaýǵa qarjymyz ben qarymymyz jete me?
ASTANA. QazAqparat - Elimizde bıyl qabyldanǵan Qylmystyq atqarý júıesi týraly kodekstiń jańa redaktsııasynda aıqyndalǵan talaptardy oryndaý el bıýdjetine de qosymsha salmaq salyp, tıisti quzyrly oryndardy da biraz ábigerge túsiretindeı.
Bıylǵy jyldyń 15 shildesinde Memleket basshysy qol qoıǵan bul qujatta negizinen jazany óteý men oryndaýdyń tártipteri, tárbıelik jumys, áleýmettik jáne týystyq baılanys, qoǵamdyq paıdaly eńbek, bastaýysh, jalpy orta bilim, kásibı daıyndyq jáne qoǵamdyq yqpal etý sekildi sottalǵandardy túzeýdiń basym baǵyttary belgilenip, quqyqtyq turǵyda dáıektelgen bolatyn. Kodekste, sonymen qatar, arnaıy taraýmen bas erkinen aırylǵandardy kamerada ustap jazalaý tártibi de qarastyrylǵan edi. Jazany oryndaýdyń progressıvti júıesiniń jetilip, sottalǵandardy ustaý jaǵdaıyn kezeń-kezeńimen ózgertý, quqyq tártibin saqtaýǵa yntalandyrý osy qujattyń basty jańalyqtarynyń biri edi.
Osyndaı súbeli máselelerdi sheshýdi maqsat etilgen atalmysh qujat talaptaryn júzege asyrýda endi eleýli qıyndyqtar týyndaıtyn túri bar. Olar ásirese, jańa Qylmystyq kodeks boıynsha aıqyndalǵan qylmystyq qylyqtarǵa shara qoldanýda ózekti bolyp tur. Buryn da aıtqanymyzdaı, Qylmystyq atqarý kodeksinde tutqyndaý retinde qarastyrylǵan bul jazalardyń biri arnaýly qabyldaý oryndarynda júzege asyrylatyn bolyp belgilengen bolatyn. Másele osyndaı oryndardyń birqatar óńirlerde joqtyǵynan paıda bolyp otyr. Sondyqtan, elimizde shuǵyl túrde buzaqylyq jasap, ustalǵandardy tutqyndaý úshin arnaıy qabyldaý oryndaryn salý kerek.
Negizi Kodeks jobasy Parlamentte qaralǵan kezde qylmystyq qylyq úshin tutqyndaý sharasynyń meterıaldyq turǵyda tyǵyryqqa tireıtinin biraz depýtattar aıtqan edi. Sol sekildi, munyń elimizdegi onsyz da kóp túrme turǵyndaryn kóbeıtýge aparyp soǵatynyn da eskertken halyq qalaýlylary bolǵan. Alaıda, quzyrly oryn basshylary túrli dáıek-dálelderimen óz ustanymdaryn qorǵap, aqyry qylmystyq qylyq úshin tutqyndaý sharasy zańnamalyq túrde bekitilgen. Endi, mine, kórip otyrǵanymyzdaı, ony oryndaý ońaıǵa túspeıtin túri bar. Birinshiden, ol bıýdjetke qosymsha salmaq. Vıtse-mınıstr aıtyp ótkendeı, búginde Almaty, Astana, Shymkent qalalarynda eki júz oryndyq osyndaı qabyldaý oryndary salynýy kerek bolsa, oǵan 66 mln 113 myń teńge qarajat kerek eken. Qazirgi tańda bul qarjyny respýblıkalyq bıýdjettik komıssııa maquldapty. Alaıda, bul áli qaǵaz júzindegi sharýa. Bastysy, osy qarjy shuǵyl bólinip, qabyldaý oryndaryna qajet jer, olardyń tıptik jobasy tez jasalýy kerek. Olaı etpegen jaǵdaıda, atalmysh sharany qoldaný zańmen aıqyndalǵan merzimnen keıindep qalýy múmkin. Mine, osylaısha úı salýǵa, bala baqsha men mektep qurylysyna jetpeı jatqan jer men aqshany tutqyndaý oryndaryna bólý qajet bolyp otyr.
Sol sekildi, Qylmystyq atqarý kodeksiniń jańa redaktsııasy boıynsha mindeti keńeıe túsken probatsııa qyzmetin de júzege asyrýdyń mashaqaty az bolmaıtyn sııaqty. Oǵan endi shartty túrde sottalǵandarmen qatar, bostandyǵy shektelgender, shartty túrde merziminen buryn bosatylǵandar jáne sot shshimimen ákimshilik qadaǵalaý taǵaıyndalǵandar da qamtylyp, olardyń qatary burynǵy 21 myń adamnan 55 myń adamǵa deıin kóbeımek. Bul sharanyń tıimdiligi negizinen, probatsııa qyzmetinde esepte turǵandarǵa «Turǵyndardy eńbekpen qamtý» týraly zańǵa sáıkes jergilikti oryndardyń jumys oryndaryna kvota bólýine baılanysty. Alaıda, búgingi taldaý kórsetip otyrǵandaı, onyń deńgeıi barlyq jumys ornynyń 0,3 paıyzyn ǵana quraǵan.
Óz kezeginde jańa qujatta aıqyndalǵan erkinen aırylǵandardy kamerada ustaý jazasyn qoldaný da biraz máseleni sheshýdi qajet etedi. Tolyqtaı kamerada ustaý úshin elimizge 25 arnaýly oryn salynýy qajet. Oǵan bıýdjetten 300 qarjy bólinýi kerek eken. Al, sottalǵandarǵa arnalǵan elektrondy bilezik úshin 2,5 mlrd. teńgeni respýblıkalyq bıýdjet komıssııasy maquldap qoıypty. Árqaısynyń quny 70 myń teńge turatyn bul quraldy quzyrly oryn batys elderindegideı shartty jazaǵa kesilgenderdi syrttaı baqylap otyrý úshin qoldanbaq. Bul sottalǵandardyń búkil qozǵalys kartasyn jasap, kózden tasa qaldyrmaýǵa sep bolýy tıis. Senator Bektas Beknazarovtyń aıtýynsha, túrmede qaraýylǵa alynǵan qylmyskerdiń ózi el ishinde erkin saırandap ketip jatqanda, tehnıkaǵa senip, bos jiberý qaýipti. Amal ne, buǵan aıtylǵan ýáj oryndy kúdikti seıilte almady. Quzyrly oryn ókilderi kórshimiz Reseıde bul qurylǵynyń qoldanysqa enip qoıǵanyn, al, jalpy álemde onyń tıimdi nátıje berip jatqanyn baıandaýmen shektelgen edi.
Ádette, Zań oryndalýymen qundy bolsa kerek.
