Qobyzdy Qyzyljar óńirine tanytqanymdy maqtanyshpen aıtamyn — Nazgúl Mashtaqova

— Nazgúl Jádigerqyzy, ózińizdi qysqasha tanystyryp ketseńiz.

— Men Batys Qazaqstan oblysynyń týmasymyn. Jeti jasymda ákemnen aıyryldym. Tórt qyzdyń kenjesimin, menen keıin bir inim bar. Mýzykalyq mektepte baıan aspabyn asa unatpasam da, bes jyl boıy tabandylyqpen oqyp, meńgerip shyqtym. Keıin mýzykalyq ýchılışeniń daıyndyq tobyna túsip, qobyzdy tańdadym. Bes jyldan soń qyzyl dıplom alyp, Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasyna oqýǵa qabyldandym. Onda da bes jyl bilim alyp, 1999 jyly joldamamen Petropavlǵa keldim.

Bul óńirde ol kezde qobyz aspaby múlde bolmaǵan edi. Dekan Merýert Kalenbaeva jáne ustazym Sholpan Raýandına meni arnaıy Soltústikke baǵyttady. Birden mýzykalyq kolledjge jumysqa ornalastym. Negizgi mamandyǵym — ustazdyq. Alǵashqy jyldary ońaı bolǵan joq. Aspap ta, nota da joqtyń qasy. Halyqtyń basym bóligi orys tildi bolǵandyqtan, qobyzdy kópshilik bile bermeıtin. Balalaryn kóbine dombyraǵa beretin.

Sondyqtan eń aldymen qobyzdy tanytý qajet boldy. Ózimmen birge eki aspap ala kelip, jeke kontsert uıymdastyrdym. Alǵashynda bir-eki shákirtten bastadym, jyl ótken saıyn olardyń qatary kóbeıe tústi. Búginde osy óńirde qobyz ónerin keńinen tanytýǵa úles qostym dep senimmen aıta alamyn.

— Mýzykaǵa áýestik qaıdan darydy?

— Ákem mandolın shertip, qonaq kelgende án aıtyp, bizge de aıtqyzatyn. Mýzykaǵa degen súıispenshilik sol kisiden darysa kerek. Degenmen bala kúnimde aktrısa bolýdy armandadym. Burynǵy Tamasha sııaqty oıyn-saýyq teatrlarynda óner kórsetkim keletin. Alaıda anam mýzykalyq mektepti támamdaǵan soń osy salaǵa baǵyttady.

Sodan beri kolledjde ustaz bolyp kelemin. Eńbek jolynyń basynda on shaqty jas mýzykant birigip, «Esil» ansamblin qurdyq. Eki jyl ishinde qatarymyzǵa jas ónerpazdar qosylyp, fılarmonııa janynan orkestr ashtyq. Qazir Aqan seri atyndaǵy ult aspaptar orkestri quramynda da eńbek etemin, qobyzshylar tobynyń alǵashqy músheleriniń birimin.

— Qazaqtyń ulttyq aspaptary kóp qoı, nelikten tańdaý qobyzǵa tústi?

— Kolledjge alǵash kelgenimde maǵan dombyrany da, ózge de aspaptardy usyndy. Tańdaý jasaý múmkindigi boldy. Ol kezde qobyzda oınaıtyndar ilýde bireý ǵana edi, sırek kezdesetin. Kóptiń arasynan erekshelengim keldi me, álde ulttyq aspaptyń tylsym úni ózine tartty ma — bilmeımin, biraq dál osy aspapty tańdadym.

— Qobyz degende ádette keń dalamyzdyń kóne saryny, muńdy áýen elesteıdi. Qorqyt atamen kóbine baılanystyramyz. Qobyz — bul ózi qandaı aspap?

— Men kóne qyl qobyzda emes, jańartylǵan túri — prıma qobyzda oınaımyn. 1934 jyly orkestr quramynda dybys aýqymy jetispegendikten, kórnekti sazger Ahmet Jubanov prıma-qobyzdy dúnıege ákeldi. Alǵashynda úsh ishekti bolǵan, keıin tórt ishekti nusqasy qalyptasty. Bul aspap joǵary dybystardy oryndaýǵa laıyqtalǵan. Qyl qobyzdan aıyrmashylyǵy — shekteri qyldan emes, symnan jasalady.

Qyl qobyzda kóbine Qorqyt Ata men Yqylas Dúkenuly kúıleri, sondaı-aq dombyra kúıleri oryndalady. Al prıma qobyz — jańartylǵan, múmkindigi keń aspap. Sondyqtan onda álemdik klassıka ókilderi — Iogann Sebastıan Bah, Volfgang Amadeı Motsart, Petr Chaıkovskıı shyǵarmalaryn, sondaı-aq zamanaýı týyndylardy oryndaýǵa tolyq múmkindik bar.

Jalpy qobyzdyń alty túri bar: eki ishekti qyl qobyz, prıma qobyz, alt qobyz, nar qobyz, bas qobyz jáne kontrabas qobyz. Árqaısysynyń orkestrdegi óz orny, óz úni bar.

Prıma qobyzda oınaý ońaı emes. Skrıpkada ishekti saýsaqtyń ushymen, jumsaq terimen bassa, prıma qobyzda tyrnaqpen basamyz. Taǵy bir ereksheligi — perne joq, ıaǵnı perneniń qyzmetin sol qoldyń saýsaǵy atqarady. Dybysty dál tabý úlken sheberlik pen joǵary estý qabiletin talap etedi.

Sondyqtan da topqa bala qabyldaǵanda olardyń mýzykany estip qabyldaýy, yrǵaqty sezinýi erekshe nazarǵa alynady. Qobyz — júrekpen sezinip, janmen oryndalatyn kúrdeli de qasıetti aspap.

— Shákirt tárbıeleýde eń basty qaǵıdańyz qandaı?

— Anamnyń boıyma sińirgen úlken qaǵıdasy — jaýapkershilik pen talapshyldyq. Osy ustanym ómirlik temirqazyǵyma aınaldy. Búginde oqýshylarym údeden shyǵyp, senimimdi aqtap júrgeni — sol tárbıeniń jemisi dep bilemin. Ustazdyq jolda júrgenime shırek ǵasyr bolypty. Osy ýaqyt ishinde tek mamandyǵymdy ǵana emes, adam janyn tanýdy da úırendim. Ár balanyń tilin tabýǵa, minezi men kóńil kúıin dóp basýǵa tyrysamyn. Aldyńa kelgen shákirttiń jan dúnıesin zertteı qaraısyń: qandaı kúıde otyr, ne aıtqysy keledi, bolashaǵynan qandaı úmit kútýge bolady — bári ustaz nazarynan tys qalmaýy tıis.

Jalpy, shákirt tárbıeleý — jeńil jumys emes. Bul — asa jaýapkershilikti, úlken tózim men jankeshtilikti talap etetin kúrdeli jol.

Ákeden erte aıyrylyp, aǵamyz bolmaı, úıdiń de, túzdiń de jumysyn qatar atqaryp óstik. Anamyzǵa salmaq salmaıyq, eshkimnen kem bolmaıyq degen namys bizdi erte eseıtti. Sol sebepti oqýshylarym ómirdiń aýyrtpalyǵyn kórmese eken, qıyndyqqa daıyn, eńbekqor bolyp ósse eken dep tileımin.

Men úshin ustazdyq — tek mýzykalyq aspapty úıretý emes. Eń bastysy — olardyń ómirden óz ornyn taba alatyn, jaýapkershiligi joǵary, qaısar azamat bolyp qalyptasýyna yqpal etý. Bar kúsh-jigerimdi de osy maqsatqa arnaımyn.

— Búgingi shákirtter men burynǵy býynnyń aıyrmashylyǵy bar ma?

— Qazirgi balalardyń bolmysy bólek. Názik, ózin aıap turady. Keıde ústirt oınap, saǵattap daıyndalýǵa qulshynys tanyta bermeıdi. Qattyraq aıtylǵan sózdi de aýyr qabyldaıdy. Al bizdiń býyn úndemeı kónip, talapty ishke túıip óstik.

Degenmen, zaman basqa dep qol qýsyryp otyrýǵa bolmaıdy. Qaıta solardyń júregine jol taýyp, jigerin janý — ustazdyń mindeti. Men shákirtterimdi eshqashan bólip-jarmaımyn, árqaısysyna motıvatsııa berip, qabiletine qaraı baýlımyn.

Mýzykant bolmasa da, ómirde qobyzda oınaı alýdyń ózi — úlken artyqshylyq. Kóptiń biri bolmaı, erekshelenip tursa, tipti qonaqta otyryp qobyzben kúı tartyp berse — odan asqan ǵanıbet bar ma?

Sondyqtan men olardan eń aldymen bastaǵan isti sońyna deıin jetkizýdi talap etemin. Tabandylyq pen eńbek — kez kelgen jetistiktiń kilti.

— Ómirińizde eń qatty áser etken sát týraly aıtyp berińizshi…

— Ómir bolǵan soń, árıne, qıyndyqtar da qatar júredi. Biraq sol synaqtarǵa moıymaı, kerisinshe, shyńdala bilý kerek dep oılaımyn. Men úshin úlken belesterdiń biri — Almatyda oqýymdy támamdap, múlde basqa tildik jáne eshkimdi tanymaıtyn jańa ortaǵa kelýim boldy. Jalpy, ómirim únemi dáleldeýmen ótip kele jatqandaı seziledi.

Sol kezde de «bul jas qyzdyń qolynan ne keler eken?» degen kúmánmen, syn kózben qaraǵandar tabyldy. Alaıda ondaı sózder meni jasytqan joq, qaıta qaırap, namysymdy jandy. Batystyń qyzy bolǵandyqtan shyǵar, namys men úshin árdaıym birinshi orynda. Bul qasıet áli kúnge deıin meni alǵa jeteleıdi.

Qazir de sol talapshyldyǵymnan tanǵan emespin. Jeke sabaqta shákirtim bir shyǵarmany oıdaǵydaı oryndaı almaı jatsa, eń aldymen ózimdi saralaımyn: «Men durys túsindire almadym ba?» dep mazam ketedi. Álgi bala shyǵarmany taza, kóńildegideı oryndap shyqpaıynsha, men de tynyshtalmaımyn. Sebebi ustaz úshin shákirt jetistigi — óz eńbeginiń jemisi.

— Áıel retinde, ana retinde, ustaz ári óner adamy retinde tepe-teńdikti qalaı saqtaısyz?

— Senesiz be, bir kezderi bes birdeı jumysty qatar alyp júrgen kúnderim boldy. Sol eńbektiń arqasynda ózimdi eńbekqor janmyn dep nyq senimmen aıta alamyn. Qandaı jumys bolsa da jatsynbaımyn, aýyrynan qashpaımyn.

Sol kezde tańerteń kolledjge kelip, tórt-bes sabaǵymdy ótkizemin. Odan keıin qala mektepterinde qobyz úıirmesi ashylyp, balalarǵa dáris beremin. Túski úzilis degen atymen bolmaıtyn — jol-jónekeı tamaqtanyp alyp, orkestrdiń daıyndyǵyna asyǵamyn. Daıyndyqtan soń ýnıversıtetke tartamyn. Onda da eki-úsh jyl mýzykalyq fakýltette eńbek ettim.
Búginde sol kezeńdi bastan ótkizgenime esh ókinbeımin. Qaıta mańdaı terdiń óteýi qaıtty dep oılaımyn. Joldasym ekeýimiz toıymyzdy óz kúshimizben jasadyq, baspanaly boldyq, kólik aldyq. Anam men inimdi osy jaqqa kóshirip ákeldik.

Qazir de sol ekpinnen tanǵan joqpyn — úıde de, túzde de úlgerýge tyrysamyn. Pysyq bolý kerek. Keıde túste bir jarym saǵat bos ýaqytym bolsa, úıge baryp, tamaq ázirlep úlgeremin. Úı sharýasyn keshke qaraı retteımin.

Joldasym da — óner adamy. Qaıyrly Ǵafýrovpen bir ansamblde jumys istep júrgende tanysyp, shańyraq kóterdik. Úlken ulymyz Ǵabıt Pragada bilim alyp, «Baǵdarlamashy» mamandyǵyn támamdady. Qazir Chehııada eńbek etip júr. Al kenjemiz Nurjigit Nazarbaev Zııatkerlik mektepteri júıesindegi mekteptiń 11-synybynda oqıdy.

— Mereke qarsańynda zamandastaryńyzǵa qandaı tilegińiz bar?

— Eń aldymen, elimiz aman, zamanymyz tynysh bolsyn dep tileımin. Ár shańyraqqa qut-bereke qonyp, densaýlyqtaryńyz myqty bolsyn. Bir-birimizge degen qurmet pen janashyrlyq joǵalmasyn.

Jastarǵa aıtarym — talmaı eńbektenińizder. Áreketsiz eshteńe ózdiginen kelmeıdi. Armanǵa jetýdiń joly — tabandylyq pen tynymsyz eńbek. Ómir jolynda túrli synaqtar kezdesedi: súrinseń — qaıta tur, qatelesseń — sabaq al, biraq eshqashan berilme. Barshańyzǵa tózimdilik, qaısarlyq, sabyrlylyq jáne bıik maqsattarǵa jeter jiger tileımin.

Budan buryn qazaqtyń ulttyq aspaptaryn alys-jaqyn shetelge eksporttap, olardy áleýmettik jeli arqyly tanytyp júrgen qolónershi, etnodızaıner, zerger Almas Mustafamen Kazinform tilshisi suhbattasty.