Klımattyń jylynýy álem ózenderindegi ottegi kólemin azaıtyp jatyr — zertteý
ASTANA. KAZINFORM – Jańa zertteý klımattyń jylynýy álemdegi ózenderdegi otteginiń keń aýqymdy ári turaqty azaıýyna ákelip jatqanyn kórsetti. Bul tuşy sý ekojúıelerine qaýip tóndirip otyr, dep habarlaıdy Sınhýa agenttigi.
Science Advances jýrnalynda jarııalanǵan zertteýdi Nankın geografııa jáne lımnologııa ınstıtýty ǵalymdary bastaǵan zertteý toby júrgizdi. Instıtýt Qytaı ǵylym akademııasy quramyna kiredi.
Zertteýshiler álem boıynsha 21 myńnan astam ózen ýchaskesinen jınalǵan 40 jylǵa jýyq derekti taldady. Olar 1985–2023 jyldar aralyǵyndaǵy ottegi deńgeıiniń ózgeristerin baqylaý úshin mashınalyq oqytýdyń ozyq ádisterin paıdalanǵan.
Zertteý nátıjeleri alańdatarlyq bolyp shyqty. Orta eseppen ózenderdegi ottegi mólsheri ár on jyl saıyn lıtrine 0,045 mıllıgrammǵa azaıyp otyr. Zerttelgen ózenderdiń shamamen 80 paıyzynda ottegi tapshylyǵy baıqalǵan.
Eń qatty zardap shekken — ońtústik endiktiń 20 gradýsy men soltústik endiktiń 20 gradýsy aralyǵynda ornalasqan tropıkalyq ózender. Olardyń qatarynda Úndistandaǵy kóptegen ózen bar. Bul buǵan deıingi «eń úlken soqqy joǵary endikterdegi ózenderge tıedi» degen boljamdarǵa qaıshy keldi.
Zertteý tropıkalyq ózenderde bastapqyda-aq ottegi deńgeıi tómen bolatynyn jáne onyń tezirek azaıyp jatqanyn anyqtady. Sonyń saldarynan olar balyqtar men basqa da sý janýarlaryn jappaı qyryp jiberýi múmkin óte tómen ottegi deńgeıi oqıǵalaryna asa osal bolyp otyr.
Ǵalymdar klımattyń ózgerýine baılanysty sýda otteginiń erý qabiletiniń tómendeýi negizgi sebep ekenin anyqtady. Bul jalpy ottegi joǵaltýdyń shamamen 63 paıyzyna jaýap beredi. Jyly sý salqyn sýǵa qaraǵanda ottegini az ustaıdy.
Temperatýra, jaryq jáne sý aǵynyna baılanysty ekojúıe metabolızmindegi ózgerister ottegi azaıýynyń taǵy 12 paıyzyna sebep bolǵan.
Aptap ystyq tolqyndary da mańyzdy ról atqarady. Zertteý kórsetkendeı, ekstremaldy ystyq jaǵdaılary álemdegi ózenderdiń ottegisizdenýiniń shamamen 23 paıyzyna jaýapty. Mundaı kezeńderde otteginiń azaıý jyldamdyǵy qalypty jaǵdaımen salystyrǵanda ár on jyl saıyn lıtrine qosymsha 0,01 mıllıgrammǵa artady.
Zertteý sondaı-aq sýdyń óte tómen nemese óte joǵary deńgeıi ottegisizdený protsesin ishinara baıaýlatýy múmkin ekenin kórsetti. Sý az kezeńderde bul kórsetkish qalypty jaǵdaımen salystyrǵanda shamamen 19 paıyzǵa tómendese, sý kóp bolǵan jaǵdaıda 7 paıyzǵa azaıǵan.
Zertteýshiler ottegi deńgeıiniń tómendeýi ózen bıoalýantúrliligine qaýip tóndiretinin eskertti, óıtkeni balyqtar men basqa organızmder ottegi jetispeıtin sýda tirshilik etý úshin kúresýge májbúr.
Ǵalymdar saıasatkerlerdi, ásirese tropıkalyq aımaqtarda, ottegi tapshylyǵy daǵdarysymen kúresýdiń tıimdi strategııalaryn ázirleýge shaqyrdy.
– Bul zertteý álem ózenderindegi otteginiń joǵalýyn túsiný men azaıtý úshin asa qajet negiz qalyptastyrady. Klımattyń jylynýy jalǵasqan saıyn ózenderdiń «tynysyn» qorǵaý bizdiń zamanymyzdaǵy eń úlken ekologııalyq syndardyń birine aınalýy múmkin, – dedi Shı Kýn.
Aıta keteıik, buǵan deıin teńizdiń jylynýy jańa klımattyq qaýipterdi kúsheıtip otyrǵanyn jazdyq.
Al Tájikstandaǵy muzdyqtardyń erýi Ortalyq Azııanyń sý qaýipsizdigine qalaı áser etetini týraly saraptamany myna jerden oqı alasyz.
