Klımattyq syn-qater ekonomıkanyń jańa draıverine aınalady — sarapshy
ASTANA. KAZINFORM — Astanada ótip jatqan óńirlik ekologııalyq sammıtte klımat daǵdarysyn eńserýdiń jańa joldary talqylandy. Mamandardyń aıtýynsha, klımattyq qıyndyq — ekonomıkany tejeıtin faktor emes, kerisinshe jańa múmkindikterge jol ashatyn baǵyt. Bul týraly Koreıa Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń saıasat jónindegi keńesshisi, 2007 jylǵy Nobel syılyǵynyń laýreaty Re Kvon Chýń JJ Studio alańyna bergen suhbatynda tarqatyp aıtty.
— Óńirlik ekologııalyq sammıtten qandaı úmit kútesiz? Onyń mańyzy nede dep oılaısyz?
— Bul sammıtten úlken úmit kútemin. Sebebi Ortalyq Azııa tarıhynda alǵash ret memleket basshylary sammıt deńgeıinde bas qosyp, ekologııa men klımat máseleleri boıynsha birlesken is-qımylǵa baǵyttalǵan óńirlik yntymaqtastyqqa kelispek.
Bul — Ortalyq Azııa elderiniń bolashaǵy úshin asa mańyzdy, óıtkeni klımattyń áseri barǵan saıyn kúsheıip keledi. Sondyqtan bul — tarıhı mańyzy zor sát. Men Qazaqstan Úkimetiniń kóshbasshylyq rólin joǵary baǵalaımyn.
— Siz «jasyl ósim» kontseptsııasynyń avtorysyz. Ortalyq Azııa elderi bul ıdeıany qalaı paıdalana alady? Ózderińiz bilesizder, bul aımaq elderi kóbine munaıǵa táýeldi, sý resýrstary da shekteýli. Osyndaı jaǵdaıda bul tujyrymdamany qalaı qoldanýǵa bolady dep oılaısyz?
— Men «jasyl ekonomıkalyq ósim» ıdeıasyn 2005 jyldan bastap, Bangkoktaǵy BUU-nyń Azııa men Tynyq muhıty óńirine arnalǵan Ekonomıkalyq jáne áleýmettik komıssııasy aıasynda usyndym. Negizgi ustanymym — klımattyq daǵdarysty qaýip emes, múmkindik retinde qarastyrý. Sebebi durys saıasat júrgizilse, kez kelgen daǵdarysty ekonomıkalyq ósim men jańa jumys oryndaryn ashýdyń kózine aınaldyrýǵa bolady. Kópshilik ekologııany ekonomıkaǵa salmaq dep qabyldaıdy. Alaıda shyn máninde bul — ınvestıtsııa, jańa naryq pen óndiris úshin úlken múmkindik. Qazir dástúrli salalarda ósim shekteýli, al ekologııa men klımat — jańa baǵyt, jańa damý núktesi. Sondyqtan «jasyl ósim» — ekonomıkanyń jańa draıverine aınala alady. Biraq ony júzege asyrý úshin jańa tásil men jańa oılaý júıesi qajet.
— Demek «jasyl ósim» qaǵıdatyn ustansaq, ekonomıkalyq áleýetten aıyrylyp qalamyz degen qorqynysh negizsiz ǵoı?
— «Jasyl ósim» modelin júzege asyrý úshin eń aldymen memlekettik deńgeıdegi kóshbasshylyq qajet. Óıtkeni qysqa merzimde bul sala úlken paıda ákelmeıdi, sondyqtan ınvestıtsııa tartýda úkimettiń róli sheshýshi. Al uzaq merzimde ekologııa men klımat salasy ekonomıkalyq ósimniń jańa draıverine aınala alady. Munyń aıqyn mysaly — Qytaı: memleket qoldaýynyń arqasynda ol klımattyq tehnologııalar boıynsha álemdik kóshbasshyǵa aınaldy. Al Ortalyq Azııa elderi úshin birlesken áreket asa mańyzdy. Jeke-jeke qımyldaý jetkiliksiz, óńirlik yntymaqtastyq qajet. Sonymen qatar memlekettik saıasattyń ózi jetkiliksiz. Jasyl ekonomıkany damytý úshin bıznes pen qoǵam belsendi qatysýy kerek. Negizgi ról — tutynýshylarda: eger olar ekologııalyq taza ónimderdi tańdasa, naryq ta soǵan beıimdeledi. Osyǵan baılanysty «bári ózińnen bastalady» qaǵıdasy mańyzdy. Ár adam syrttaı baqylaýshy bolmaı, jaýapkershilikti bólisýi tıis. Ekologııalyq taza ónim qymbatyraq bolsa da, sanaly túrde sony tańdaýǵa daıyn bolý qajet. Qorytyndylaı aıtqanda, úkimet, bıznes jáne qoǵam birlesip áreket etkende ǵana jasyl ekonomıka tıimdi damıdy.
— Al qarashada ótetin BUU-nyń klımat jónindegi konferentsııasynyń mańyzy nede?
— Men bul konferentsııalarǵa 1995 jyldan beri qatysyp kelemin. Biraq búgingi tásildiń shekteýli ekenin kórip otyrmyz: negizgi nazar úkimetter belgileıtin maqsattarǵa ǵana aýdarylady, al bıznes pen qoǵam bul úderisten kóbine tys qalyp qoıady. Sonyń saldarynan naqty nátıje álsiz — kómirqyshqyl gazy azaımaı otyr, al maqsat pen is-qımyl sáıkes kelmeıdi. Sondyqtan tek joǵarydan basqarylatyn tásil jetkiliksiz. Bizge bıznes pen azamattar belsendi aralasatyn jańa model qajet. Sonymen qatar baǵa saıasatyn ózgertý mańyzdy: qazir kómir sııaqty qazba otyndary arzan bolǵandyqtan, tutyný jalǵasa beredi. Eger ózgeris kerek bolsa, baǵaǵa áser etip, kómirtek salyǵyn kezeń-kezeńimen engizý qajet. Taǵy bir mańyzdy úrdis — kómirteksiz ónimderge joǵary baǵa tóleýge daıyn tutynýshylar sany artyp keledi. Bul bıznes úshin úlken múmkindik. Sondyqtan jasyl energııa men qazba otyndarynyń baǵasyn naqty ajyratý qajet.
— Bul ıdeıany Qazaqstanda tıimdi júzege asyrý múmkin be?
— Iá, másele baǵa aıyrmashylyǵynda. Jasyl energııa qymbatyraq bolýy múmkin, biraq 5-10% tutynýshy ony tańdaýǵa daıyn. Bul — bıznes úshin de zor múmkindik. Sonymen qatar kópshilik oılaǵandaı, jańa tehnologııa mindetti emes. Qajetti sheshimder qazirdiń ózinde bar. Másele olardyń naryqta qabyldanýynda.
— Kómir men munaıǵa táýeldi Qazaqstan úshin bul qanshalyqty jaramdy?
— Men Qazaqstan ýnıversıtetterinde jıi dáris oqımyn. Stýdentterdiń kóbi ekologııalyq taza ónimderdi, tipti qymbatyraq bolsa da, tańdaýǵa daıyn ekenin aıtady. Mysaly, Coca-Cola ónimin kómirteksiz etip, sál qymbattatsa, ony satyp alýǵa daıyn ekenin bildirgender kóp. Bul — «bári ózińnen bastalady» qaǵıdasynyń kórinisi. Jas býyn daıyn, endi sony qoldaý qajet. Sondyqtan energııa baǵasyn saralap belgileý kerek: jasyl energııa qymbatyraq, qazba otyny arzanyraq bolýy múmkin. Tańdaý tutynýshyda qalady. Biraq ekologııalyq taza energııany tańdaýǵa daıyn adamdar sany artyp keledi, bul - mol múmkindik.
Aıta keteıik, Ázerbaıjan Premer-mınıstri Álı Asadov Qazaqstannyń bastamasymen BUU quramynda Halyqaralyq sý uıymyn qurý usynysyn qoldaıtynyn málimdedi.
