Klassıkalyq selektsııa tásili boıynsha bir sortty shyǵarýǵa 15 jyl kerek – ǵalym
QYZYLORDA. KAZINFORM – Qyzylorda qalasyndaǵy Ybyraı Jaqaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty kúrish ósirýmen ǵana aınalyspaıdy. Odan bólek arpa, soıa, jońyshqa sııaqty basqa da daqyldardyń jańa suryptaryn shyǵarýdy jolǵa qoıǵan.
Ǵalymdardyń aıtýynsha, jańa sort shyǵarý – uzaq ýaqytty, úzdiksiz izdenis pen naqty ǵylymı baqylaýdy qajet etetin kúrdeli protsess.
Ol úshin árbir sort úlgisiniń genetıkalyq ereksheligin, ónimdiligin, tuzǵa jáne qurǵaqshylyqqa tózimdiligin, jergilikti tabıǵı jaǵdaıǵa beıimdiligin birneshe jyl boıy jan-jaqty zertteıdi.
– Jyl saıyn ınstıtýtta 30-40 tonna kúrish, 25-30 tonna arpa óndiriledi. Mysaly, sharýashylyqtar kúrishtiń «Syr sulýy» men «Aısara» sorttaryna qyzyǵýshylyq tanytyp, óndiriste qoldana bastady. Al jazdyq arpanyń «Damır» sorty soltústik óńirlerdiń qatal klımattyq jaǵdaıynda joǵary ónimdiligimen erekshelenedi. Sonymen qatar «Er-Áli» sharýa qojalyǵynda júrgizilgen tájirıbe nátıjesinde jergilikti arpa sorttarynyń ortasha ónimdiligi gektaryna 40 tsentnerge jetti, - dedi ınstıtýttyń bólim meńgerýshisi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq agrarlyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Laýra Tohetova.
Sý tapshylyǵy men topyraqtaǵy tuz mólsheriniń joǵary bolýyna baılanysty tuzǵa tózimdi, sýdy az qajet etetin daqyldar egisiniń kólemin kóbeıtý – aımaqtyń aýyl sharýashylyǵy óndirisin arttyrýdyń negizgi kózi.
– Zertteýdegi negizgi maqsatymyz – jemdik daqyldardyń ónimdiligin arttyrý, básekege tótep bere alatyn jemdik baǵyttaǵy arpanyń jańa sorttaryn shyǵarý. Osy maqsatty júzege asyrý úshin 2006 jyly alǵash ret arpanyń selektsııalyq jumysy jáne tolyq shemasy boıynsha tálimbaqtar ázirlendi. Jyl saıyn selektsııalyq protses barysynda 3 myńǵa jýyq sort úlgisi zertteledi. Olardy standartpen salystyryp, bıologııalyq jáne sharýashylyq qasıetterine keshendi baǵa beriledi. Jańa suryptar tuzǵa, aýa qurǵaqshylyǵyna beıimdiligimen, kóktemde kesh egiletinimen, sýyqqa tózimdiligimen erekshelenedi. Osynyń arqasynda jańa sorttar jaqsy ónim bere alady. Maldyń azyǵy sanalatyn sort bolǵandyqtan dániniń quramynda 14-% dan artyq aqýyz bolýy qajet. Bizdiń sorttarymyzda bul mólsher 16%-dan joǵary ekeni anyqtaldy. Qalyptasqan klassıkalyq selektsııa tásili boıynsha bir sortty shyǵarýǵa 15 jyl kerek. Ár 2-3 jyl saıyn jańa sort shyǵarý úshin selektsııalyq protsess úzdiksiz júrgizilýi mindetti, - dedi Laýra Tohetova.
Selektsııalyq jumys nátıjesinde jazdyq arpanyń birneshe jańa sorty shyǵaryldy. Olardyń ereksheligi, tez pisedi, ádettegiden 7-10 kún erte pisedi. Ǵalymdar endi jergilikti arpa sorttaryn biryńǵaı tuqym sharýashylyǵy úlgisinde kóbeıtýge kiristi. Instıtýttyń tól ónimi retinde arpanyń «Qońyr» dep atalatyn taǵamdyq sortyn aıtýǵa bolady.
– Basty ereksheligi – dániniń qabyqsyz bolýy. Bul qaıta óńdeý barysynda dándi qaýyzdandyrýdy qajet etpeıdi. Tehnologııalyq shyǵyndy aıtarlyqtaı azaıtyp, daıyn jarma óniminiń shyǵymyn arttyrady. Aqýyz mólsheri jáne sapasy joǵary, dáni birkelki ári iri. Mundaı sorttardy kópjyldyq shópterge búrkeme daqyl retinde paıdalaný usynylyp otyr. Oblys boıynsha bul sorttardy 15-20 myń gektar jerge ornalastyrýǵa bolady, - dedi ǵalym.
Ybyraı Jaqaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty – kúrish sharýashylyǵy boıynsha elimizdegi birden-bir ǵylymı-zertteý ortalyǵy. Ortalyq ókilderi ǵylym nátıjesin óndiriske tikeleı engizip, aýyl sharýashylyǵynyń tıimdiligin arttyrýǵa jáne elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge úles qosyp júr.
– Sońǵy jyldary qarjylyq qıyndyqqa baılanysty birqatar tájirıbeli ǵalym ınstıtýttan ketken bolatyn. Jaǵdaı birtindep turaqtalyp, ujym jańa jas ǵalymdarmen tolyqty. Bul ǵylymnyń sabaqtastyǵyn saqtaýǵa jáne jańa baǵyttardy damytýǵa múmkindik beredi. Instıtýt ǵalymdary baǵdarlamalyq-nysanaly jáne granttyq qarjylandyrý aıasynda kúrish pen arpa selektsııasy, tuqym sharýashylyǵy, mal azyqtyq daqyldardy ósirý tehnologııasy, tuzdanǵan jerde qant qyzylshasy men kúrishti ekologııalyq synaqtan ótkizý, sondaı-aq baqsha daqyldarynyń selektsııasy baǵyttarynda ǵylymı-zertteý jumysyn júrgizip keledi, - dedi Laýra Tohetova.
Ortalyq álginde atap ótken kúrish pen arpadan bólek bıdaı, túıejońyshqa, jońyshqa, qaýyn sorttaryn óndiriske qosty.
Buǵan deıin biz Ybyraı Jaqaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty otandyq avtomattandyrylǵan sý ólsheý qurylǵylaryn synaqtan ótkize bastaǵanyn jazǵanbyz.
