Qyzyrhan Babaqumaruly: Altaıdyń baıyrǵy kúıi — ult rýhynyń úni

Qyzyrhan Babaqumarulynyń oryndaýyndaǵy kúılerden qazaqtyń baıyrǵy mýzykalyq dástúri, týǵan jerge degen saǵynysh, el tarıhy men ulttyq rýh aıqyn seziledi. Kúıshi dástúrli kúılerdi oryndaýmen qatar, ózi de birqatar kúı jáne án shyǵaryp, ulttyq mýzyka qoryn tolyqtyryp keledi. Onyń oryndaýyndaǵy kóptegen kúı Ulttyq mýzeıdiń muraǵatyna, «Dombyra» telearnasy men «Shalqar» radıosynyń altyn qoryna engen.

Búgingi suhbatymyzda kúı óneriniń qyr-syry, Altaıdaǵy kúıshilik dástúr, ustazdary men óner joly, sondaı-aq Qyzyrhan Babaqumarulynyń shyǵarmashylyǵy men avtorlyq kúıleri týraly áńgime órbitemiz.

 — Kúı ónerine degen qyzyǵýshylyǵyńyz qashan jáne qalaı bastaldy?

— Meniń kúı ónerine bolǵan qyzyǵýshylyǵym sábı kezimnen bastalǵan. Ákemniń aıtýynsha, 4 jasymnan bastap, dombyraǵa qyzyǵyp bastaǵan ekenmin. Qolyma aǵash alyp, dombyra qylyp shertip oınappyn. Osy áýestigimdi baıqaǵan ákem, aýyldyń dombyra jasaıtyn sheberine ózime laıyqty dombyra jasatyp beripti. Sol dombyrany tastamaı shertýge áýestenippin. Ákem bir aýyldyń bastyǵy bolǵan kisi edi. Ol kisige ártúrli jumystarmen kóp adam keletin. Men úıge kelgen kisilerge dombyramdy alyp baryp, kúı shertip berińiz dep arttarynan erip júredi ekenmin. Olar aldyna alyp, bilgenin úıretipti. Meniń alǵashqy dombyra úırenýim osylaı bastalǵan eken.

— Sizdi halyq arasynan shyqqan kúıshi dep bilemiz. Oryndaýshylyq sheberligińiz de oqyǵan kásibı kúıshilerden kem emes. Ózińizdiń oryndaýshylyq mánerińizdi qalaı sıpattar edińiz, ustazdaryńyzdan alǵan taǵylym ózińizge qalaı áser etti?

— Ár óńirdiń óneriniń ózindik erekshelikteri bolady. Ónerdiń bir salasy bolǵan kúıde de solaı. Altaı kúıshilik mektebi shertpe kúıdi negiz etken. Altaı shertpe kúıleri — kúıshilik dástúr men shertý máneri, dybys shyǵarý tehnıkasy, oryndaý sheberligi men mazmunynyń tereńdigi jaǵynan daralanyp turady. Dybysy jaǵymdy, qońyr, tolqyndy keledi. Shertý máneri men tehnıkasynda ózine tán ózgeshelik bar. Oń qol saýsaǵymen termelep qaǵý, suq saýsaq pen ortańǵy saýsaqty kezektestirip termelep qaǵý tásili qoldanylady.

Eskeretin bir is shertkende oń qol bileginiń róli basty orynda turady. Men Altaı óńiriniń týmasy bolǵandyqtan, atalǵan óńirdiń mádenıeti men óneri tula boıyma sińgen.

Meniń kúı shertý mánerimde ózime tán erekshelik bolǵanymen, Altaı, Tarbaǵataı, Іle kúıshilik mektebiniń mánerinen aýytqyp ketpeıdi, sol negizde dep aıta alamyn.

Jalpy jaqtan Altaı, Tarbaǵataı, Іle kúı kúı mektebi dep atalatyn óńirdiń kúıshilik mektebi tek shertpe kúımen ǵana shektelmeıdi. Atalǵan mektepte oń qoldyń erkin silteýimen týyndaǵan tókpe kúılerde bar. Sol sekildi meniń avtorlyq kúılerimde de tókpe men shertpe kúıler aralas.

Avtorlyq kúılerim qurylymy kúrdeli, tolqyndyq ózgerisi ártúrli, taqyryp pen mazmuny sáıkesken, uly tabıǵat pen adamdyq ómirdiń baılanysy kórnekilengen, dybysy jaǵymdy, kúı tili arqyly adamǵa oı salatyn tolymdy kúı etip shyǵarýǵa kúsh salamyn. Onyń baǵasyn halyq aıtar.

Ustaz taǵylymy týraly aıtar bolsam, bala kezimnen bastap quıma qulaqtyqpen radıodan kúı tyńdadym, ony júrekke sińirip, saýsaq arqyly dombyraǵa túsirip sherttim. Radıodan nebir kúıshilerdiń oryndaýyndaǵy tátti kúılerdi tyńdap úırenip, shertip júrdik.

— Altaı, Tarbaǵataı, Іle kúıshilik mektebiniń ózine tán qandaı erekshelikterin aıtar edińiz.

— Altaı, Tarǵabataı, Іle kúıshilik mektebinde baıyrǵy saryndar saqtalǵan. Eń negizgi erekshelikterdiń biri — teris buraýdaǵy sybyzǵy men dombyra úndesken eski zaman kúıleriniń maqamy bar. Naqtyraq aıtsaq, kúıler suńqyldap tartylady, ústińgi ishek bozdap qosylyp otyrady. Bul tartystaǵy kúılerdi tyńdaı qalǵanda atalǵan óńirlerge tán kúı ekenin ańǵara qoıasyń. Sondaı-aq bul mektepte (ásirese Altaı óńirinde — avt.) jan-janýarlar men tabıǵat qubylystaryna qatysty shyǵarmalar basym oryn alady.

Al, oryndaý sheberligi jaǵynan, ilip tartý arqyly shertiletin kóptegen ózin ıe qaǵystar bar. Sonyń ishinde kóbine ilme qaǵys pen suq saýsaqty ilip qaǵý, birińǵaı ilip qaǵý, oń qoldyń suq saýsaǵy men ortańǵy saýsaqty kezekpen termelep qaǵý tásilderi jıi qoldanylady…

— Qazirgi jastardyń kúı ónerine degen qyzyǵýshylyǵyn qalaı baǵalaısyz? Olardy ulttyq mýzykaǵa tartý úshin ne isteý kerek?

— Qazirgi jastardyń kúı ónerine qyzyǵýshylyǵy, burynǵy jyldarmen salystyrǵanda birshama joǵarylaǵanyn baıqaýǵa bolady.

Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev ulttyq ónerdi damytý jóninde tapsyrmalar berdi. Sonymen birge mádenıet mınıstrligi de ártúrli baǵdarlamalar men is-sharalardy uıymdastyryp, ulttyq ónerdi joǵary deńgeıge kóterýde.

Ár jylǵy shildeniń birinshi jeksenbisin respýblıkamyzdyń dombyra kúni etip belgiledi. Bul qýanarlyq is. Mektepterde dombyra úıirmeleri jappaı ashylyp, óner ıeleriniń jeke ashqan dombyra úıretý mektepteri de kóptep ashyldy. Sonymen birge radıo, televızorlarda da túrli programmalar júrgizilip jatyr. Bunyń barlyǵy qazaq urpaqtarynyń dombyra úırenýine bolǵan yntasyn odan saıyn arttyrady degen oıdamyn.

Jastardy ulttyq mýzykaǵa dombyraǵa tartý úshin, otbasynan bastap kóńil bólip, túrli is-sharalarǵa, úıirmelerge qatystyrý kerek.

Memleket belgilegen is-sharalardan tys, jergilikti mádenıet oryndary men mektepterde, ýnıversıtetterde sonymen birge, jeke menshik mekeme men úıirmelerde, kúı tilin túsiný úshin kúıdiń shyǵý tarıhyn jáne áıgili kúıshilerdiń ómir baıanyn, qyzyqty oqıǵalarynan jarystar, debattar, saıys sabaqtar, lektsııalar júrgizip, kúıden ártúrli jarystar úzdiksiz uıymdastyrylsa, osy arqyly ulttyq óner dombyramyzdyń orny nyǵaıyp, abyroıy odan saıyn artatyndyǵyna óz basym senimdimin!

— Repertýaryńyzdaǵy ózińiz úshin eń qymbat nemese erekshe kúı qaısy?

— Avtorlyq kúı men án rýhanı balań sııaqty. qansha kúı bolsa da barlyǵyn birdeı sanaısyń. Salystyrmaly túrde qarasań bir-birinen sapalyq jaqtan paryq bolatyndyǵy shyndyq. Avtorlyq kúılerimniń ishinde shyǵý tarıhy, qurylymy men kúı tili, taqyryp pen mazmunnyń úılesim tabýy, tabıǵat pen adam ómiriniń úndestigi jaǵynan erekshelenip turatyn eki kúıimdi basa aıtqym keledi. Birinshi «Marqa kól» kúıi. Marqa kól aýdany ákemniń týǵan jeri. 2018 jyly tańǵa jaqyn ákem túsime kirip, kindik qany tamǵan Mar qakól týraly áńgimelerin aıtty da kete bardy.

Áke qaıda barasyz jalǵasyn aıtyńyz dep jatyp, oıanyp kettim. Sodan beri Marqa kól týraly kúı shyǵarýdy oılap júrgem, kórgen tústen keıin ákemniń rýhy týǵan jerin oılap, maǵan eskertip jatqan bolýy kerek dep túsindim. Uzaq oılanys, tolǵanystan keıin, osy «Marqa kól» kúıin shyǵardym.

Eskerte ketetin bir is, maǵan kúıdi jaratýshy Alla beredi, men tolyqtyryp jasaýshymyn. Marqa kól týraly kúıim mazmuny jaqtan Marqa kóldiń kórkem tabıǵaty onda jasap jatqan halyqtyń rýhanı kóterińki kóńil kúıi, baqytty ómir saltyn qamtyǵan.

Qurylymy tolyq, taqyryp pen mazmuny sáıkesken, tolqyndy dybystar negizgi oıdy tolyqtap, kúı tilimen tabıǵat pen adam ómiriniń úndestigin baılanystyrǵan, shynaıy mahabbattan týǵan patrıottyq kúı dep aıtýǵa bolady.

Ekinshi kúıim — «Han táńiri» dep atalady. 2022 jyly qyzmet babymen Narynqolǵa bardym. Han táńiri shyńy Narynqolǵa jaqyn ornalasqan eken.

Ańyzdarda Han táńiri shyńynyń etegine baryp, Qudaıdan qulshylyqpen jaqsy tilek tilese, ol tilek shyń basyndaǵy perishtege jetip, perishte Qudaıǵa jetkizedi degen sóz bar.

Men osy ańyzǵa súıenip Han táńiri shyńynyń eteginde qazaq halqyna, qazaq halqynyń urpaqtaryna qulshylyqpen amandyq, baqytty ómir tilegen kúıim bolatyn.

Kúı mazmunynda tilekpen qosa shyńnyń tilmen jetkize almaıtyn, taza, kórkem tabıǵaty kúı tilimen beınelengen.

Bul kúıdi mazmuny tolyq, jaqsy tilek pen taza tabıǵat kórki adam sanasymen úndesken keremet týyndy dep oılaımyn. 2024 jyly meniń bul kúılerimdi tyńdaǵan talantty kúıshi-kompozıtor Shámil Ábiltaı joǵary baǵasyn berip edi…

Aıta bersem barlyq kúılerimniń de ózindik erekshelikteri bar. Avtor úshin ózi shyǵarǵan árbir kúı birinen-biri kem emes. Tek suraqqa qaraı eki kúıimdi aıtyp otyrmyn.

— Aldaǵy shyǵarmashylyq josparyńyz týraly aıtyp berseńiz. Tyńdarmandy qandaı jańa josparmen qýantpaqsyz?

— Oblys deńgeıinde bir, respýblıkalyq deńgeıde eki ret halyqqa esep berý kontsertin ótkizdim. Ásirese, «Otyrar sazy» orkestri jáne Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq halyq aspaptar orkestrimen ótkizgen kontsertim halyqtyń kóńilinen shyqty dep aıta alamyn.

Sonymen qatar avtorlyq kúı jáne ánderim jınaqtalǵan «Súıinshi» atty kitap shyǵardym.

Qazaq radıosynyń altyn qoryna 60-qa tarta kúı berdim. Áýezov atyndaǵy ǵylymı zertteý ortalyǵyna 50-den asa, respýblıkalyq ulttyq muraǵatqa 40-tan astam kúı berip, altyn qorǵa saqtaldy.

Bul jumystardyń barlyǵy kúıshi, zertteýshi retinde halqymyzdyń rýhanııatyna qosqan eńbegim dep aıta alamyn. Alda taǵy bir kitap shyǵarý oıymda bar.

— Ózińizdiń tól kúılerińiz týraly taǵy bir suraq, kúılerińiz dúnıege qalaı keledi, áýeli oı týa ma álde dombyranyń úni jańa shyǵarmaǵa jeteleıme?

—  Árıne, oısyz eshteńe istelmeıdi. Ol shyndyq. Alaıda ónerde jasampazdyq jaratýdyń túri kóp, án nemese kúı shyǵarý bolsyn, solaı. Kompozıtorlardyń án shyǵarý barysy ártúrli ǵoı. Keıbiri sózge jazady, endi bireýler án yrǵaǵyn shyǵaryp sóz izdeıdi, endi bireýler tapsyryspen jazady. Osyndaı ártúrli joldar arqyry shyqqan týyndynyń sapasynda da ózgeshelikter bolady. Eń jaqsysy shynaıy shabytpen jazý dep esepteımin. Al kúı óneri án shyǵarýǵa múlde uqsamaıdy. Kúıdi oń qoldyń qaǵysyn bylaı, sol qoldyń basýyn búıtip basyp shyǵaraıyn degenge kelmeıdi. Ár kúıshi óz talǵamy boıynsha kúı shyǵaratyn bolar. Maǵan kúıdi jaratýshy beredi. Sol kúıdiń mazmunyna saı qurylymyn tolyqtap jasaýshymyn…

Keı kúılerdiń mazmunyn oılanyp, tolǵanyp júrgende beredi. Keı kúıdi tótesinen beredi.

Oılap júrgen taqyryptarǵa kelgen kúılerdi barynsha mazmunymen baılanystyrý, kúı tolqyndy dybystaryn, mazmunǵa úılestirý jaqtaryna kóńil bólemin. Al tabıǵattyń tóte bergen kúıleriniń qurylymyna, mazmunyna qaraı taqyryp qoıamyn. Іshinara kezderde tapsyryspen shyǵatyn kúıler de bar. Olar uzaq tolǵanys arqyly shyǵady.

Tehnıkalyq jaǵyna mán berip, oń qoldy bylaı qaǵyp, sol qoldy bylaı basyp shyǵaraıyn dep zorlanbaımyn, ondaı shyqqan kúı, maǵynasyz bolady. Meniń oıymsha, kıeli kúsh pen tabıǵı shyqqan kúılerdiń ómirsheńdigi zor bolady.

Buǵan deıin Jibek Joly telearnasynyń «Búgin LIVE» baǵdarlamasynda kúıshi, kompozıtor Aıbek Bekbosyn kúı mádenıeti men búgingi tyńdarman talǵamy týraly áńgimeledi.